અથાધિરુહ્ય સસ્ત્રીકા ઉદાસીના વ્યલોકયન્। ન હિ રથ્યાસ્તદા શક્યા ગન્તું તાશ્ચ જનાકુલાઃ
પત્નીઓ સાથે ચડીને, સૌ નિઃશબ્દ રહીને નિહાળતા રહ્યા; રસ્તાઓમાં એટલો ઘસારો હતો કે પસાર થવું અશક્ય હતું.
આરુહ્ય સ્માનતાસ્તત્ર દીનાઃ પશ્યન્તિ પાણ્ડવાન્। પદાતિં વર્જિતચ્છત્રં ચેલભૂષણવર્જિતમ્
એ દુઃખી લોકો ઊંચે ચડીને પાંડવોને જોયા, રાજકુમારને પગપાળા, છત્રી વગર અને ગહના-વસ્ત્ર વિના જોઈને.
વલ્કલાજિનસંવીતં પાર્થં દૃષ્ટ્વા જનાસ્તદા। ઊચુર્બહુવિધા વાચો ભૃશોપહતચેતસઃ
જ્યારે લોકોએ પાર્થને વાલકળ અને મૃગચર્મ પહેરીને જોયો, ત્યારે તેઓ અનેક પ્રકારની વાતો કરવા લાગ્યા, સૌના મન ખૂબ જ દુઃખી હતા.
યં યાન્તમનુયાતિ સ્મ ચતુરઙ્ગબલં મહત્। તમેકં કૃષ્ણયા સાર્ધમનુગચ્છન્તિ પાણ્ડવાઃ
જેને પહેલાં વિશાળ ચતુરંગી સેના અનુસરે છે, હવે પાંડવો માત્ર કૃષ્ણા સાથે તેને અનુસરી રહ્યા છે.
ચત્વારો ભ્રાતરશ્ચૈવ ધૌમ્યશ્ચૈવ પુરોહિતઃ। ભીમાર્જુનૌ વારયિત્વા નિકૃત્યા બદ્ધકાર્મુકૌ
ચારેય ભાઈઓ અને પુરોહિત ધૌમ્ય, ભીમ અને અર્જુન પણ છે, પણ તેમની ધનુષ્ય કપટથી બાંધવામાં આવી છે.
ધર્મ એવાસ્થિતો યેન ત્યક્ત્વા રાજ્યં મહાત્મના। યા ન શક્યા પુરા દ્રષ્ટું ભૂતૈરાકાશગૈરપિ
જે મહાન આત્માએ ધર્મને પાળીને રાજપદ ત્યાગ્યું, જેને પહેલાં આકાશના દેવતાઓ પણ જોઈ શકતા નહોતા.
તામદ્ય કૃષ્ણાં પશ્યન્તિ રાજમાર્ગગતા જનાઃ। અઙ્ગરાગોચિતાં કૃષ્ણાં રક્તચન્દનસેવિનીમ્
આજે રાજમાર્ગ પર લોકો કૃષ્ણાને જોઈ રહ્યા છે, જે હંમેશા સુગંધિત લાલ ચંદન લગાવતી હતી.
વર્ષમુષ્ણં ચ શીતં ચ નેષ્યત્યાશુ વિવર્ણતામ્। અદ્ય નૂનં પૃથા દેવી સત્યમાવિશ્ય ભાષતે
ગરમી અને ઠંડી તેને જલ્દી જ કલરહીન કરી દેશે; આજે ખરેખર કુંતી રાણીનું કહેવું સાચું સાબિત થાય છે.
પુત્રાન્સ્નુષાં ચ દેવી તુ દ્રષ્ટુમદ્યાથ નાર્હતિ। નિર્ગુણસ્યાપિ પુત્રસ્ય કથં સ્યાહુઃ સ્વદર્શનમ્
રાણીએ આજે પોતાના પુત્રો અને વહુને જોવું ન જોઈએ; ગુણહીન પુત્રને પણ માતા કેવી રીતે જોઈ શકે?
કિમ્પુનર્યસ્ય લોકોઽયં જિતો વૃત્તેન કેવલમ્। આનૃશંસ્યમનુક્રોશો ધૃતિઃ શીલં દમઃ શમઃ
તો પછી એનું શું, જેના સારા વર્તનથી આખી દુનિયા જીતાઈ ગઈ—કરુણા, દયા, ધીરજ, સદાચાર, સંયમ અને શાંતિ.
પાણ્ડવં શોભયન્ત્યેતે ષડ્ગુણાઃ પુરુષોત્તમમ્। તસ્માદસ્યોપઘાતેન પ્રજાઃ પરમપીડિતાઃ
આ છ ગુણો પાંડવને શોભાવે છે; તેથી, તેમના દુઃખથી લોકો ખૂબ જ પીડાય છે.
ઔદકાનીવ સત્વાનિ ગ્રીષ્મે સલિલસઙ્ક્ષયાત્। પીડયા પીડિતં સર્વં જગદસ્ય જગત્પતેઃ
જેમ પાણી પર આધારિત પ્રાણીઓ ઉનાળામાં પાણીની તંગીથી પીડાય છે, તેમ દુનિયા પણ આ જગતના સ્વામીના દુઃખથી પીડાઈ રહી છે.
મૂલસ્યૈવોપઘાતેન વૃક્ષઃ પુષ્પફલોપગઃ। મૂલં હ્યેષ મનુષ્યાણાં ધર્મરાજો મહાદ્યુતિઃ
જ્યારે વૃક્ષના મૂળને નુકસાન થાય, ત્યારે ફૂલ-ફળવાળું વૃક્ષ પણ દુઃખી થાય છે; એ જ રીતે ધર્મરાજ, જે માનવજાતિના મૂળ છે, તેમને નુકસાન થાય છે.
પુષ્પં ફલં ચ પત્રં ચ શાખાસ્તસ્યેતરે જનાઃ। તે ભ્રાતર ઇવ ક્ષિપ્રં સપુત્રાઃ સહબાન્ધવાઃ
ફૂલ, ફળ અને પાંદડા એ અન્ય લોકો છે, જે શાખાઓ સમાન છે; ભાઈઓ પણ પોતાના પુત્રો અને સગા સાથે જલ્દી જ વિદાય લેશે.
ગચ્છન્તમનુગચ્છામો યેન ગચ્છતિ પાણ્ડવઃ। ઉદ્યાનાનિ પરિત્યજ્ય ક્ષેત્રાણિ ચ ગૃહાણિ ચ
પાંડવ જ્યાં જાય, ત્યાં આપણે પણ જઈશું, આપણા બગીચા, ખેતરો અને ઘરો બધું છોડી દઈશું.
એકદુઃખસુખાઃ પાર્થમનુયામ સુધાર્મિકમ્। સમુચ્છ્રિતપતાકાનિ પરિધ્વસ્તાજિરાણિ ચ
પાર્થના સુખ-દુઃખમાં ભાગીદારી કરી, આપણે એ ધર્મનિષ્ઠને અનુસરીએ, જ્યાં ઊંચા ધ્વજ અને ખંડેર આંગણાં છે.
ઉપાત્તધનધાન્યાનિ હૃતસારાણિ સર્વશઃ। રજસાઽપ્યવકીર્ણાનિ પરિત્યક્તાનિ દૈવતૈઃ
જે ધન અને અનાજ મેળવાયું હતું, તેનું સારું બધે જ ખૂંચાઈ ગયું હતું, ધૂળથી ઢંકાઈ ગયું હતું અને દેવતાઓએ પણ તેને ત્યજી દીધું હતું.
મૂષકૈઃ પરિધાવદ્ભિરુદ્બલૈરાવૃતાનિ ચ। અપેતોદકધૂમાનિ હીનસંમાર્જનાનિ ચ
મજબૂત ઉંદરો દોડતા હતા, પાણી અને ધૂમ પણ નહોતું, અને ઘરની યોગ્ય સફાઈ પણ રહી નહોતી.
પ્રનષ્ટબલિકર્મેજ્યામન્ત્રહોમજપાનિ ચ। દુષ્કાલેનેવ ભગ્નાનિ ભિન્નભાજનવન્તિ ચ
બલિ, કર્મ, યજ્ઞ, મંત્ર, હોળી અને જપ બધું જ ખોવાઈ ગયું હતું; દુઃખના સમયમાં બધું તૂટી ગયું હતું અને વાસણો પણ તૂટી ગયેલા હતા.
અસ્મત્ત્યક્તાનિ વેશ્માનિ સૌબલઃ પ્રતિપદ્યતામ્। વનં નગરમેવાસ્તુ યેન ગચ્છન્તિ પાણ્ડવાઃ
અમે જે ઘર છોડ્યા છે, તે સૌબલાને મળી જાય; અને જે લોકો પાંડવોને લઈ જાય છે, તેમના માટે જંગલ જ શહેર બની જાય.
અસ્માભિશ્ચ પરિત્યક્તં પુરં સમ્પદ્યતાં વનમ્। બિલાનિ દંષ્ટ્રિણઃ સર્વે વાનિ મૃગપક્ષિણઃ
અમે જે શહેર છોડ્યું છે, તે જંગલ બની જાય; બધા બિલ્લાઓ દાંતવાળા પ્રાણીઓના અને જંગલ પક્ષીઓ અને પશુઓના થઈ જાય.
ત્યજન્ત્વસ્મદ્ભયાદ્ભીતા ગજાઃ સિંહા વનાન્યપિ। અનાક્રાન્તં પ્રપદ્યન્તઃ સેવમાનં ત્યજન્તુ ચ
હાથી અને સિંહ, અમારા ડરે, જંગલ પણ છોડીને ચાલ્યા જાય; અને જે હજુ આવ્યા નથી કે સેવા કરે છે, તેઓ પણ છોડી દે.
તૃણમાંસફલાદાનાં દેશાંસ્ત્યક્ત્વા મૃગદ્વિજાઃ। વયં પાર્થૈર્વને સમ્યક્સહ વત્સ્યામ નિર્વૃતાઃ
ઘાસ, માંસ અને ફળ મળતાં પ્રદેશો છોડીને, બધા પશુ અને પક્ષીઓ પણ ચાલ્યા જાય; અમે પાંડવો સાથે જંગલમાં આનંદથી રહીશું.
ઇત્યેવં વિવિધા વાચો નાનાજનસમીરિતાઃ। શુશ્રાવ પાર્થઃ શ્રુત્વા ચ ન વિચક્રેઽસ્ય માનસમ્
આ રીતે અનેક લોકોના અલગ અલગ શબ્દો પાર્થે સાંભળ્યા; પણ આ બધું સાંભળીને પણ તેના મનમાં કોઈ ઉથલપાથલ થઈ નહીં.
તતઃ પ્રાસાદસંસ્થાસ્તુ સમન્તાદ્વૈ ગૃહે ગૃહે। બ્રાહ્મણક્ષત્રિયવિશાં શૂદ્રાણાં ચૈવ યોષિતઃ
પછી મહેલના દરેક ઘરમાંથી, બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર સ્ત્રીઓ બહાર આવી.
ગત્વા સ્વગૃહજાલાનિ ઉત્પાટ્યાવરણાનિ ચ। દદૃશુઃ પાણ્ડવાન્દીનાન્વલ્કલાજિનવાસસઃ
પોતાના ઘરોમાં જઈને, પડદાં ઉખાડી, તેમણે પાંડવોને જોયા, જે દુઃખી અને વાલકળ અને ચામડાં પહેરીને ઉભા હતા.
કૃષ્ણાં ત્વદૃષ્ટપૂર્વાં તાં વ્રજન્તીં પદ્ભિરેવ ચ। એકવસ્ત્રાં રુદન્તીં તાં મુક્તકેશીં રજસ્વલામ્
તેમણે કૃષ્ણાને જોઈ, જેને ક્યારેય આવી હાલતમાં જોયી નહોતી—પગપાળા ચાલતી, એક જ કપડાંમાં, રડતી, વાળ ખુલ્લા અને માસિક ધર્મમાં.
દૃષ્ટ્વા તદા સ્ત્રિયઃ સર્વા વિવર્ણવદના ભૃશમ્। વિલપ્ય બહુધા મોહાદ્દુઃખશોકેન પીડિતાઃ। હાહા ધિગ્ધિગ્ધિગિત્યુક્ત્વા નેત્રૈરશ્રૂણ્યવર્તયન્
આ જોઈને, બધી સ્ત્રીઓના ચહેરા ફિક્કા પડી ગયા, તેઓ અનેક રીતે રડવા લાગી, દુઃખ અને શોકથી પીડાઈ; 'હાય! ધિક્કાર છે!' એમ બોલી અને આંખોના આંસુ પુંછવા લાગી.
જનસ્યાથ વજઃ શ્રુત્વા સ રાજા ભ્રાતૃભિઃ સહ। ઉદ્દિશ્ય વનાવાસાય પ્રતસ્થે કૃતનિશ્ચયઃ
પછી, લોકોના આ રડવાનો અવાજ સાંભળી, રાજાએ પોતાના ભાઈઓ સાથે જંગલ જવાની પક્કર કરી.
તસ્મિન્સમ્પ્રસ્થિતે કૃષ્ણા પૃથાં પ્રાપ્ય યશસ્વિનીમ્। અપૃચ્છદ્ભૃશદુઃખાર્તા યાશ્ચાન્યાસ્તત્ર યોષિતઃ
જ્યારે બધા જવા લાગ્યા, ત્યારે કૃષ્ણા ખૂબ જ દુઃખી થઈને યશસ્વિ પૃથાને અને ત્યાં હાજર બીજી સ્ત્રીઓને મળવા ગઈ અને પૂછ્યું.