ઇમાં કથાં યઃ શૃણુયાન્નરઃ સદા પઠેત વા દ્વિજગણમુખ્યસંસદિ। અસંશયં ત્રિદિવમિયાત્સ પુણ્યભા- ઙ્મહાત્મનઃ પતગપતેઃ પ્રકીર્તનાત્
જે મનુષ્ય આ વાર્તા હંમેશા સાંભળે કે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોની સભામાં વાંચે, તે નિશ્ચયે પતગપતિ મહાત્માની કીર્તિથી પુણ્ય મેળવી સ્વર્ગ પામશે.
ભુજઙ્ગમાનાં શાપસ્ય માત્રા ચૈવ સુતેન ચ। વિનતાયાસ્ત્વયા પ્રોક્તં કારણં સૂતનન્દન
સૂતાનંદન, તું સાપોના શ્રાપનું કારણ અને વિનતા તથા તેના પુત્રની વાર્તા કહી છે.
વરપ્રદાનં ભર્ત્રા ચ કદ્રૂવિનતયોસ્તથા। નામની ચૈવ તે પ્રોક્તે પક્ષિણોર્વૈનતેયયોઃ
તમે કદ્રૂ અને વિનતાને પતિએ આપેલા વરદાન અને વિનતાના બે પંખીપુત્રોના નામ પણ કહ્યા.
પન્નગાનાં તુ નામાનિ ન કીતર્યસિ સૂતજ। પ્રાધાન્યેનાપિ નામાનિ શ્રોતુમિચ્છામહે વયમ્
પણ, સુતપુત્ર, તું સાપોના નામો હજુ સુધી કહ્યા નથી; અમને તેમના મુખ્ય નામો સાંભળવા ઇચ્છા છે.
બહુત્વાન્નામધેયાનિ પન્નગાનાં તપોધન। ન કીર્તયિષ્યે સર્વેષાં પ્રાધાન્યેન તુ મે શૃણુ
મુનિશ્રેષ્ઠ, સાપોના નામ બહુ છે, એટલે બધાંના નામ કહી શકાતાં નથી; પણ તેમના મુખ્ય નામો સાંભળ.
શેષઃ પ્રથમતો જાતો વાસુકિસ્તદનન્તરમ્। ઐરાવતસ્તક્ષકશ્ચ કર્કોટકધનઞ્જયૌ
સૌપ્રથમ શેષ જન્મ્યો, પછી વાસુકિ; પછી એરાવત, તક્ષક, કર્કોટક અને ધનંજય.
કાલિયો મણિનાગશ્ચ નાગશ્ચાપૂરણસ્તથા। નાગસ્તથા પિઞ્જરક એલાપત્રોઽથ વામનઃ
કાળિય, મણિનાગ, પણાપુરણ, પિન્જરક, એલાપત્ર અને વામન પણ સાપ તરીકે જન્મ્યા.
નીલાનીલૌ તથા નાગૌ કલ્માષશબલૌ તથા। આર્યકશ્ચોગ્રકશ્ચૈવ નાગઃ કલશપોતકઃ
નીલ અને અનિલ, કલ્માષ અને શબલ, આર્યક અને ઉગ્રક, અને કળશપોતક નામના સાપ.
સુમનાખ્યો દધિમુખસ્તથા વિમલપિણ્ડકઃ। આપ્તઃ કોટરકશ્ચૈવ શઙ્ખો વાલિશિખસ્તથા
સુમનાખ્ય, દધિમુખ, વિમલપિંડક, આપ્ત, કોટરક, શંખ અને વાલિશિખ.
નિષ્ટાનકો હેમગુહો નહુષઃ પિઙ્ગલસ્તથા। બાહ્યકર્ણો હસ્તિપદસ્તથા મુદ્ગરપિણ્ડકઃ
નિષ્ટાનક, હેમગુહ, નહુષ, પિંગલ, બાહ્યકર્ણ, હસ્તિપદ અને મુદ્ગરપિંડક.
કમ્બલાશ્વતરૌ ચાપિ નાગઃ કાલીયકસ્તથા। વૃત્તસંવર્તકૌ નાગૌ દ્વૌ ચ પદ્માવિતિ શ્રુતૌ
કંબલ અને અશ્વતર, કાલિયક, વૃત્તસમ્વર્તક નામના બે સાપ અને પદ્મ નામે જાણીતા બે સાપ.
નાગઃ શઙ્ખમુખશ્ચૈવ તથા કૂષ્માણ્ડકોઽપરઃ। ક્ષેમકશ્ચ તથા નાગો નાગઃ પિણ્ડારકસ્તથા
શંખમુખ, કુસ્માંડક, ક્ષેમક અને પિંડારક નામના સાપ પણ હતા.
કરવીરઃ પુષ્પદંષ્ટ્રો બિલ્વકો બિલ્વપાણ્ડુરઃ। મૂષકાદઃ શઙ્ખશિરાઃ પૂર્ણભદ્રો હરિદ્રકઃ
કરવીર, પુષ્પદંષ્ટ્ર, બિલ્વક, બિલ્વપાંડુર, મૂષકાદ, શંખશિર, પૂર્ણભદ્ર અને હરિદ્રક — આ બધા નાગો છે.
અપરાજિતો જ્યોતિકશ્ચ પન્નગઃ શ્રીવહસ્તથા। કૌરવ્યો ધૃતરાષ્ટ્રશ્ચ શઙ્ખપિણ્ડશ્ચ વીર્યવાન્
અપરાજિત, જ્યોતિક, પન્નગ, શ્રીવહ, કૌરવ્ય, ધૃતરાષ્ટ્ર અને બલવાન શંખપિંડ — એ પણ નાગો છે.
વિરજાશ્ચ સુબાહુશ્ચ શાલિપિણ્ડશ્ચ વીર્યવાન્। હસ્તિપિણ્ડઃ પિઠરકઃ સુમુખઃ કૌણપાશનઃ
વિરજ, સુબાહુ, શક્તિશાળી શાલિપિંડ, હસ્તિપિંડ, પિઠરક, સુમુખ અને કૌણપાશન — એ પણ નાગો છે.
કુઠર઼ઃ કુઞ્જરશ્ચૈવ તથા નાગઃ પ્રભાકરઃ। કુમુદઃ કુમુદાક્ષશ્ચ તિત્તિરિર્હલિકસ્તથા
કુઠર, કુંજર, નાગ, પ્રભાકર, કુમુદ, કુમુદાક્ષ, તિત્તિરી અને હલિક — એ પણ નાગો છે.
કર્દમશ્ચ મહાનાગો નાગશ્ચ બહુમૂલકઃ। કર્કરાકર્કરૌ નાગૌ કુણ્ડોદરમહોદરૌ
કર્દમ, મહાનાગ, બહુમૂલક નાગ, કર્કર અને અકર્કર નામના નાગ, તેમજ કુંડોદર અને મહોદર — એ પણ નાગો છે.
એતે પ્રાધાન્યતો નાગાઃ કીર્તિતા દ્વિજસત્તમ। બહુત્વાન્નામધેયાનામિતરે નાનુકીર્તિતાઃ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, અહીં મુખ્ય નાગોના નામ કહેવામાં આવ્યા છે; બાકીના તો બહુ જ વધારે હોવાથી તેમના નામ કહેવામાં આવ્યા નથી.
એતેષાં પ્રસવો યશ્ચ પ્રસવસ્ય ચ સંતતિઃ। અસઙ્ખ્યેયેતિ મત્ત્વા તાન્ન બ્રવીમિ તપોધન
આ નાગોના સંતાન અને તેમના સંતાનના સંતાન ગણતરીથી બહાર છે; એ જાણીને, હે તપસ્વી, હું તેમને ગણતો નથી.
બહૂનીહ સહસ્રાણિ પ્રયુતાન્યર્બુદાનિ ચ। અશક્યાન્યેવ સઙ્ખ્યાતું પન્નગાનાં તપોધન
અહીં હજારો, લાખો અને કરોડો જેટલા પન્નગો છે, હે તપસ્વી, જેમને ગણવી શક્ય નથી.
આખ્યાતા ભુજગાસ્તાત વીર્યવન્તો દુરાસદાઃ। શાપં તં તેઽભિવિજ્ઞાય કૃતવન્તઃ કિમુત્તરમ્
હે પિતા, શક્તિશાળી અને ભયાનક નાગોના નામ કહેવામાં આવ્યા; એ શાપ જાણીને, તેમણે શું જવાબ આપ્યો?
તેષાં તુ ભગવાઞ્છેષઃ કદ્રૂં ત્યક્ત્વા મહાયશાઃ। ઉગ્રં તપઃ સમાતસ્થે વાયુભક્ષો યતવ્રતઃ
એમાં મહાન યશવંત શેષે, કદ્રૂને છોડીને, કઠોર તપ કરવા લાગ્યા, માત્ર હવા ખાઈને અને વ્રત પાળી રહ્યા.
ગન્ધમાદનમાસાદ્ય બદર્યાં ચ તપોરતઃ। ગોકર્ણે પુષ્કરારણ્યે તથા હિમવતસ્તટે
શેષે ગંધમાદન, બદરી, ગોકર્ણ, પુષ્કરનું જંગલ અને હિમાલયની કાંઠે તપ કર્યો.
તેષુ તેષુ ચ પુણ્યેષુ તીર્થેષ્વાયતનેષુ ચ। એકાન્તશીલો નિયતઃ સતતં વિજિતેન્દ્રિયઃ
એ પવિત્ર તીર્થો અને મંદિરોમાં, શેષ એકાંતમાં, નિયમિત અને સતત ઇન્દ્રિયજિત બનીને રહેતા હતા.
તપ્યમાનં તપો ઘોરં તં દદર્શ પિતામહઃ। સંશુષ્કમાંસત્વક્સ્નાયું જટાચીરધરં મુનિમ્
જ્યારે શેષે ભારે તપ કર્યું, ત્યારે પિતામહે તેમને જોયા — તેઓ દેહે સુકાઈ ગયા હતા, ચામડી, માંસ અને સ્નાયુ સુકાઈ ગયા હતા, જટા અને વાલના વસ્ત્ર પહેરેલા હતા.
તમબ્રવીત્સત્યધૃતિં તપ્યમાનં પિતામહઃ। કિમિદં કુરુષે શેષ પ્રજાનાં સ્વસ્તિ વૈ કુરુ
પિતામહે એ તપસ્વી, સત્યનિષ્ઠ શેષને પૂછ્યું: 'શેષ, તું શું કરે છે? સર્વ પ્રજાનું કલ્યાણ કર.'
ત્વં હિ તીવ્રેણ તપસા પ્રજાસ્તાપયસેઽનઘ। બ્રૂહિ કામં ચ મે શેષ યસ્તે હૃદિ વ્યવસ્થિતઃ
'હે નિર્દોષ, તું તીવ્ર તપથી પ્રજાઓને પીડે છે; શેષ, તારા હૃદયમાં જે ઇચ્છા છે, એ મને કહો.'
સોદર્યા મમ સર્વે હિ ભ્રાતરો મન્દચેતસઃ। સહ તૈર્નોત્સહે વસ્તું તદ્ભવાનનુમન્યતામ્
'મારા બધા સહોદર ભાઈઓ મનથી મંદ છે; હું તેમના સાથે રહી શકતો નથી — કૃપા કરીને એ માટે મને અનુમતિ આપો.'
અભ્યસૂયન્તિ સતતં પરસ્પરમમિત્રવત્। તતોઽહં તપ આતિષ્ઠે નૈતન્પશ્યેયમિત્યુત
'તેઓ સતત એકબીજાથી દુશ્મન જેવી ઈર્ષા કરે છે; તેથી હું તપ કરું છું, જેથી એ દૃશ્ય મને જોવું ન પડે.'
ન મર્ષયન્તિ સસુતાં સતતં વિનતાં ચ તે। અસ્માકં ચાપરો ભ્રાતા વૈનતેયોઽન્તરિક્ષગઃ
'તેઓ વિનતા અને તેના પુત્રને ક્યારેય સહન કરતા નથી; અને અમારો બીજો ભાઈ, વૈનતેય, આકાશમાં વિહાર કરે છે.'