યુયુત્સુના કૃપેણાથ સઞ્જયેન ચ ભારત। ગાન્ધાર્યા પૃથયા ચૈવ ભીમાર્જુનયમૈસ્તથા
યુયુત્સુ, કૃપા, સંજય, ગાંધારી, પૃથા અને ભીમ-અર્જુન દ્વારા પણ,
વિકર્ણેન ચ વીરેણ દ્રૌપદ્યા દ્રૌણિના તથા। સોમદત્તેન ચ તથા બાહ્લીકેન ચ ધીમતા
વીર વિકર્ણ, દ્રૌપદી, દ્રોણપુત્ર, સોમદત્ત અને બુદ્ધિશાળી બાહ્લીક દ્વારા પણ,
વાર્યમાણોપિ સતતં ન ચ રાજન્નિયચ્છતિ। એવં સંવાર્યમાણોપિ કૌન્તેયો હિતકામ્યયા
સદાય રોકવામાં આવે છતાં, હે રાજા, યુધિષ્ઠિરે પાછું ફર્યું નહીં; પોતાની ભલાઈ માટે સમજાવાયું છતાં કુંતીપુત્ર અટક્યો નહીં.
દેવકાર્યાર્થસિદ્ધ્યર્થં મુહૂર્તં કલિમાવિશત્। અવિષ્ટઃ કલિના રાજઞ્છકુનિં પ્રત્યભાષત
દેવતાઓના કાર્યની સિદ્ધિ માટે, થોડા સમય માટે યુધિષ્ઠિર કળીના વશમાં આવ્યા; કળીના પ્રભાવથી, હે રાજા, તેણે શકુનીને કહ્યું.
એવં ભવત્વિતિ તદા વનવાસાય દીવ્યતિ'। પ્રતિજગ્રાહ તં પાર્થો ગ્લહં જગ્રાહ સૌબલઃ।। જિતમિત્યેવ શકુનિર્યુધિષ્ઠિરમભાષત
'જેમ તું કહે છે તેમ જ થાઓ,' એમ કહી, વનમાં જવાની શરત પર જૂઆ રમાયું; પાર્થએ શરત સ્વીકારી, સૌબલએ પાંસાં ઉઠાવ્યા. શકુનીએ યુધિષ્ઠિરને હાર્યો જાહેર કર્યો.
તતઃ પરાજિતાઃ પાર્થા વનાવાસાય દીક્ષિતાઃ। અજિનાન્યુત્તરીયાણિ જગૃહુશ્ચ યથાક્રમમ્
પછી, હાર્યા પછી, પૃથાપુત્રોએ વનમાં જવાની તૈયારી કરી; તેઓએ નિયમ પ્રમાણે મૃગચર્મના વસ્ત્રો પહેર્યા.
અજિનૈઃ સંવૃતાન્દૃષ્ટ્વા હૃતરાજ્યાનરિન્દમાન્। પ્રસ્થિતાન્વનવાસાય તતો દુઃશાસનોઽબ્રવીત્
રાજાઓને રાજપદથી વંચિત, મૃગચર્મ પહેરીને જંગલ તરફ જતા જોઈ, દુઃશાસન પછી બોલ્યો.
પ્રવૃત્તં ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય ચક્રં રાજ્ઞો મહાત્મનઃ। પરાજિતાઃ પાણ્ડવેયા વિપત્તિં પરમાં ગતાઃ
ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રનું ભાગ્યચક્ર ફરી ગયું છે; પાંડવો હારી ગયા છે અને તેમને ભારે દુર્ભાગ્ય મળ્યું છે.
અદ્ય દેવાઃ સમ્પ્રયાતાઃ સમૈર્વર્ત્મભિરસ્થલૈઃ। ગુણજ્યેષ્ઠાસ્તથા શ્રેષ્ઠાઃ શ્રેયાંસો યદ્વયં પરૈઃ
આજે દેવતાઓ પણ સમાન માર્ગે ચાલ્યા છે; જે ગુણમાં શ્રેષ્ઠ હતા, તેઓ પણ હવે અમારે કરતાં ઓછા રહી ગયા છે.
નરકં પાતિતાઃ પાર્થા દીર્ઘકાલમનન્તકમ્। મુખાચ્ચ હીના રાજ્યાચ્ચ વિનષ્ટાઃ શાશ્વતીઃ સમાઃ
પાર્થો લાંબા અને અંતહીન કાળ માટે નરકમાં ફેંકાઈ ગયા છે; રાજ્ય અને માન ગુમાવી, તેઓ સદાકાળ માટે નષ્ટ થઈ ગયા છે.
ધનેન મત્તા યે તે સ્મ ધાર્તરાષ્ટ્રાન્પ્રહાસિષુઃ। તે નિર્જિતા હૃતધના વનમેષ્યન્તિ પાણ્ડવઃ
જે પાંડવો ધનના ઘમંડમાં ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોને હરાવવાનો ઇરાદો રાખતા, એ હવે હારીને, ધન ગુમાવી, જંગલમાં જશે.
ચિત્રાન્સન્નાહાનવમુઞ્ચન્તુ ચૈષાં વાસાંસિ દિવ્યાનિ ચ ભાનુમન્તિ।। વિવાસ્યન્તાં રુરુચર્માણિ સર્વે યથા ગ્લહં સૌબલસ્યાભ્યુપેતાઃ
આ પાંડવોના ચમકતા શસ્ત્રો અને તેજસ્વી વસ્ત્રો ઉતારી લો; એમના બધા મૃગચર્મ પણ કાઢી નાખો, જેમણે સુબલપુત્ર સાથેના જુગારમાં હાર્યા હતા.
ન સન્તિ લોકેષુ પુમાંસ ઈદૃશા ઇત્યેવ યે ભાવિતબુદ્ધયઃ સદા। જ્ઞાસ્યન્તિ તેત્માનમિમેઽદ્ય પાણ્ડવા વિપર્યયે પાણ્ઢતિલા ઇવાફલાઃ
જેઓ હંમેશા માનતા હતા કે દુનિયામાં એમના જેવો કોઈ નથી, આજે એ પાંડવો પોતાને ઓળખી લેશે—જેમ નિષ્ફળ તલ, એમ.
ઇદં હિ વાસો યદિ વેદૃશાનાં મનસ્વિનાં રૌરવમાહવેષુ।। આદીક્ષિતાનામજિનાનિ યદ્વ- દ્વલીયસાં પશ્યત પાણ્ડવાનામ્
આવો વસ્ત્રો આવા પુરુષો માટે જ છે—જુઓ, આ મૃગચર્મ એવા મહાન પાંડવો માટે છે, જે હવે દબાઈ ગયા છે.
મહાપ્રાજ્ઞઃ સૌમકિર્યજ્ઞસેનઃ કન્યાં પાઞ્ચાલીં પાણ્ડવેભ્યઃ પ્રદાય। અકાર્ષિદ્વૈ સુકૃતં નેહ કિઞ્ચિત્ ક્લીબાઃ પાર્થાઃ પતયો યાજ્ઞસેન્યાઃ
વિદ્વાન યજ્ઞસેનએ પોતાની પુત્રી દ્રૌપદી પાંડવોને આપી, એ સારા કર્મનું ફળ અહીં કશું મળ્યું નહીં—યજ્ઞસેનીની પતિ પાંડવો હવે નિર્બળ બની ગયા છે.
સૂક્ષ્મપ્રાવારાનજિનોત્તરીયાન્ દૃષ્ટ્વાઽરણ્યે નિર્ધનાનપ્રતિષ્ઠાન્। કાં ત્વં પ્રીતિં લપ્સ્યસે યાજ્ઞસેનિ પતિં વૃણીષ્વેહ યમન્યમિચ્છસિ
જંગલમાં, પાતળી ચાદર અને મૃગચર્મ પહેરી, ગરીબ અને આશ્રયવિહોણા પાંડવોને જોઈ, યજ્ઞસેની, તને કઈ ખુશી મળશે? અહીં જે તને ગમે એ પતિ પસંદ કરી લે.
એતે હિ સર્વે કુરવઃ સમેતાઃ ક્ષાન્તા દાન્તાઃ સુદ્રવિણોપપન્નાઃ। એષાં વૃણીષ્વૈકતમં પતિત્વે ન ત્વાં નયેત્કાલવિપર્યયોઽયમ્
અહીં બધા કૌરવો ભેગા છે—શાંત, સ્વયંસંયમી અને ધનવાન; એમાંથી કોઈ એકને પતિ રૂપે પસંદ કર, જેથી આ દુર્ભાગ્ય તને ન લઈ જાય.
યથાઽફલાઃ ષણ્ઢતિલા યથા ચર્મમયા મૃગાઃ। તથૈવ પાણ્ડવાઃ સર્વે યથા કાકયવા અપિ
જેમ નિષ્ફળ તલ અને ચામડાથી બનેલા પ્રાણી, એમ બધા પાંડવો પણ છે—જેમ કાગડાએ ખાધેલું જૌ.
કિં પાણ્ડવાંસ્તે પતિતાનુપાસ્ય મોઘઃ શ્રમઃ ષણ્ઢતિલાનુપાસ્ય। એવં નૃશંસઃ પરુષાણિ પાર્થા- નશ્રાવયદ્ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રઃ
પતિત પાંડવોની સેવા કરવાથી શું લાભ? નિષ્ફળ તલની સેવા વ્યર્થ છે. આમ, ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રે પાંડવોને ક્રૂર અને કઠોર વચનો કહ્યા.
તદ્વૈ શ્રુત્વા ભીમસેનોઽત્યમર્ષી નિર્ભર્ત્સ્યોચ્ચૈઃ સન્નિગૃહ્યૈવ રોષાત્। ઉવાચ ચૈનં સહસૈવોપગમ્ય સિંહો યથા હૈમવતઃ શૃગાલમ્
આ સાંભળીને ભીમસેન અત્યંત ક્રોધથી ભરાઈ, જોરથી ધિક્કારતો, પોતાનું રોષ દબાવી, અચાનક આગળ આવી, હિમાલયના સિંહ જેવો શિયાળને બોલ્યો.
ક્રૂર પાપજનૈર્જુષ્ટમકૃતાર્થં પ્રભાષસે। ગાન્ધારવિદ્યયા હિ ત્વં રાજમધ્યે વિકત્થસે
તું ક્રૂર અને પાપી લોકો વચ્ચે બેસી વ્યર્થ બોલે છે; ગાંધારીની ચાલાકીથી જ તું રાજાસમૂહમાં દંભ કરે છે.
યથા તુદસિ મર્માણિ વાક્છરૈરિહ નો ભૃશમ્। તથા સ્મારયિતા તેઽહં કૃન્તન્મર્માણિ સંયુગે
જેમ તું અહીં વચનના બાણોથી અમને ઘાયલ કરે છે, એમ હું યુદ્ધમાં તારા મુખ્ય અંગો કાપીને તને યાદ અપાવું છું.
યે ચ ત્વામનુવર્તન્તે ક્રોધલોભવશાનુગાઃ। ગોપ્તારઃ સાનુબન્ધાંસ્તાન્નેતાઽસ્મિ યમસાદનમ્
જે લોકો તારા પીછે ક્રોધ અને લોભમાં ચાલે છે, અને એમના રક્ષક અને સંબંધીઓ—બધાને હું યમલોકમાં લઈ જઈશ.
એવં બ્રુવાણમજિનૈર્વિવાસિતં દુઃશાસનસ્તં પરિનૃત્યતિ સ્મ। મધ્યે કુરૂણાં ધર્મનિબદ્ધમાર્ગં ગૌર્ગૌરિતિ સ્માહ્વયન્મુક્તલજ્જઃ
આ રીતે મૃગચર્મ પહેરીને બોલતા ભીમને, દુઃશાસન કૌરવોની વચ્ચે નાચતો રહ્યો, લાજ વિના 'ગાય, ગાય' કહી ધર્મના માર્ગથી વિમુખ થયો.
નૃશંસ પરુષં વક્તું દુઃશાસન ત્વયા। નિકૃત્યા હિ ધનં લબ્ધ્વા કો વિકત્થિતુમર્હતિ
દુઃશાસન, તું જે રીતે ક્રૂર અને કઠોર શબ્દો બોલે છે, એ યોગ્ય નથી. છેતરપિંડીથી સંપત્તિ મેળવનારને શાન આપવાની શું હક છે?
મૈવ સ્મ સુકૃતાં લોકાન્ગચ્છેત્પાર્થો વૃકોદરઃ। યદિ વક્ષો હિ તે ભિત્ત્વા ન પિબેચ્છોણિતં રણે
અર્જુન કે ભીમ, જો યુદ્ધમાં તારો છાતી ફાડી તારો લોહી ન પીવે, તો એ લોકો સારા લોકોના લોકમાં ન જાય.
ધાર્તરાષ્ટ્રાન્રણે હત્ત્વા મિષતાં સર્વધન્વિનામ્। શમં ગન્તાઽસ્મિ નચિરાત્સત્યમેતદ્બ્રવીમિ તે
હું યુદ્ધમાં ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોને બધા ધનુર્ધારીઓની સામે મારીને, ટૂંક સમયમાં શાંતિ મેળવો છું – આ હું તને સાચું કહું છું.
તસ્ય રાજા સિંહગતેઃ સખેલં દુર્યોધનો ભીમસેનસ્ય હર્ષાત્। ગતિં સ્વગત્યાઽનુચકાર મન્દો નિર્ગચ્છતાં પાણ્ડવાનાં સભાયાઃ
પાંડવો સભામાંથી નીકળી રહ્યા ત્યારે, રાજા દુર્યોધન ભીમસેનની સિંહ જેવી ચાલ જોઈ આનંદમાં આવી પોતાના રસ્તે મૂર્ખાઈથી એની નકલ કરવા લાગ્યો.
નૈતાવતા કૃતમિત્યબ્રવીત્તં વૃકોદરઃ સન્નિવૃત્તાર્ધકાયઃ। શીઘ્રં હિ ત્વાં નિહતં સાનુબન્ધં સંસ્માર્યાહં પ્રતિવક્ષ્યામિ મૂઢ
વૃકોદર અડધો વળી બોલ્યો: 'આ હજી પૂરું થયું નથી. ટૂંક સમયમાં, જ્યારે હું તને અને તારા સાથીઓને મારીશ, ત્યારે તને યાદ અપાવીશ, ઓ મૂર્ખ.'
એવં સમીક્ષ્યાત્મનિ ચાવમાનં નિયમ્ય મન્યું બલવાન્સ માની। રાજાનુગઃ સંસદિ કૌરવાણાં વિનિષ્કામન્વાક્યમુવાચ ભીમઃ
આ રીતે પોતાને થયેલા અપમાનને સમજીને, શક્તિશાળી અને ગર્વીલા ભીમે ગુસ્સો કાબૂમાં રાખ્યો અને રાજા પાછળ ચાલીને કૌરવોની સભામાં આ શબ્દો બોલ્યા.