તથા બ્રુવન્તીં કરુણં રુદન્તી- મવેક્ષમાણાં કૃપણાન્પતીંસ્તાન્। દુઃશાસનઃ પરુષાણ્યપ્રિયાણિ વાક્યાન્યુવાચામધુરાણિ ચૈવ
જ્યારે તેણી દુઃખથી રડતી અને પોતાના દુર્ભાગ્ય પતિઓને જોયા કરતી બોલી રહી હતી, ત્યારે દુઃશાસને કડવી અને દુઃખદાયક સાથે સાથે મધુર પણ એવા શબ્દો કહ્યા.
તાં કૃષ્યમાણાં ચ રજસ્વલાં ચ સ્રસ્તોત્તરીયામતદર્હમાણામ્। વૃકોદરઃ પ્રેક્ષ્ય યુધિષ્ઠિરં ચ ચકાર કોપં પરમાર્તરૂપઃ
તેણીને તેના સમય દરમિયાન, ઉપરનું વસ્ત્ર ખસી રહ્યું હતું અને અયોગ્ય રીતે ખેંચાતી જોઈ, ભીમ અને યુધિષ્ઠિર ગુસ્સાથી અને ભારે દુઃખથી ભરાઈ ગયા.
પુરસ્તાત્કરણીયં મે ન કૃતં કાર્યમુત્તરમ્। વિહ્વલાઽસ્મિ કૃતાઽનેન કર્ષતા બલિના બલાત્
મારે જે પહેલાં કરવું હતું, એ કામ મેં કર્યું નહીં; હવે આ બળવાને મને બળજબરીથી ખેંચી રહી છે, તેથી હું ખૂબ જ ગભરાઈ ગઈ છું.
અભિવાદં કરોમ્યેષાં કુરૂણાં કુરુસંસદિ। ન મે સ્યાદપરાધોઽયં તદિદં ન કૃતં મયા।। વૈશમ્પાયન ઉવાચ
હું આ સભામાં કૌરવોને વંદન કરવા માંગું છું; મેં હજી સુધી ન કર્યું એ માટે મને કોઈ દોષ ન લાગે.
સા તેન ચ સમાધૂતા દુઃખેન ચ તપસ્વિની। પતિતા વિલલાપેદં સભાયામતથોચિતા
તે બળથી હલાવી અને દુઃખથી વ્યાકુળ થયેલી તે પવિત્ર સ્ત્રી, અયોગ્ય રીતે પડી ગઈ અને સભામાં દુઃખથી રડવા લાગી.
સ્વયંવરે યાસ્મિ નૃપૈદૃષ્ટા રઙ્ગે સમાગતૈઃ। ન દૃષ્ટપૂર્વા ચાન્યત્ર સાઽહમદ્ય સભાં ગતા
મારા સ્વયંવરમાં, જ્યારે રાજાઓ એકઠા થયા હતા, ત્યારે મને સૌએ જોયા હતા; પણ એ સિવાય, આજે જેવી રીતે હું સભામાં દેખાઈ છું, એ પહેલાં ક્યારેય નહોતી દેખાઈ.
યાં ન વાયુર્ન ચાદિત્યો દૃષ્ટવન્તૌ પુરા ગૃહે। સાઽહમદ્ય સભામધ્યે દૃષ્ટાસ્મિ જનસંસદિ
જેને પવન કે સૂર્યએ પણ ઘરમાં ક્યારેય જોયી નહોતી, આજે એ હું સભાની વચ્ચે સૌના સમક્ષ દેખાઈ રહી છું.
યાં ન મૃષ્યન્તિ વાતેન સ્પૃશ્યમાનાં ગૃહે પુરા। સ્પૃશ્યમાનાં સહન્તેઽદ્ય પાણ્ડવાસ્તાં દૂરાત્મના
જેને ઘરમાં પવનનો સ્પર્શ પણ સહન ન હતો, આજે પાંડવો, મન ફેરવીને, મને બીજાના સ્પર્શને સહન કરે છે.
મૃષ્યન્તિ કુરવશ્ચેમે મન્યે કાલસ્ય પર્યયમ્। સ્નુષાં દુહિતરં ચૈવ ક્લિશ્યમાનામનર્હતીમ્
આ કૌરવો પણ, લાગે છે કે સમયની ફેરવટ સહન કરે છે, જ્યારે પોતાની વહુ અને દીકરીને અયોગ્ય રીતે દુઃખ આપાતી જોઈ રહ્યા છે.
કિંન્વતઃ કૃપણં ભૂયો યદહં સ્ત્રી સતી શુભા। સભામધ્યં વિગાહેઽદ્ય ક્વ નુ ધર્મો મહીક્ષિતામ્
હું એક સતી અને શુભ સ્ત્રી છું, છતાં આજે સભામાં જવું પડે છે—હવે રાજાઓનો ધર્મ ક્યાં ગયો?
ધર્મ્યં સ્ત્રિયં સભાં પૂર્વે ન નયન્તીતિ નઃ શ્રુતમ્। સ નષ્ટઃ કૌરવેયેષુ પૂર્વો ધર્મઃ સનાતનઃ
અમે સાંભળ્યું છે કે પહેલાં ધર્મવાળી સ્ત્રીઓને સભામાં લાવવામાં આવતી નહોતી; એ પ્રાચીન અને સદા માટેનો ધર્મ કૌરવોમાં હવે ગુમ થઈ ગયો છે.
કથં હિ ભાર્યા પાણ્ડુનાં પાર્ષતસ્ય સ્વસા સતી। વાસુદેવસ્ય ચ સખી પાર્થિવાનાં સભામિયામ્
પાંડવોની પત્ની, પાંચાલની બહેન અને વાસુદેવની સખી હોવા છતાં, હું રાજાઓની સભામાં કેવી રીતે જઈ શકું?
તામિમાં ધર્મરાજસ્ય ભાર્યાં સદૃશવર્ણજામ્। બ્રૂત દાસીમદાસીં વા તત્કરિષ્યામિ કૌરવાઃ
કૌરવો, કહો કે હું ધર્મરાજાની યોગ્ય પત્ની છું કે દાસી; તમે જે કહેશો, એ પ્રમાણે હું વર્તીશ.
અયં માં સુદૃઢં ક્ષુદ્રઃ કૌરવાણાં યશોહરઃ. ક્લિશ્નાતિ નાહં તત્સોઢું ક્ષુદ્રઃ કૌરવાણાં યશોહરઃ
આ નીચ માણસ, જે કૌરવોનું નામ ખરાબ કરે છે, મને ખૂબ દુઃખ આપે છે; હું એ સહન કરી શકતી નથી—આ નીચ માણસ, જે કૌરવોનું નામ ખરાબ કરે છે.
જિતાં વાઽપ્યજિતાં વાપિ મન્યધ્વં માં યથા નૃપાઃ। તથા પ્રત્યુક્તમિચ્છામિ તત્કરિષ્યામિ કૌરવાઃ
રાજાઓ, તમે મને જીતેલી કે અજીતેલી ગણીને જે જવાબ આપો, એ પ્રમાણે હું વર્તીશ, કૌરવો.
ઉક્તવાનસ્મિ કલ્યાણિ ધર્મસ્ય પરમા ગતિઃ। લોકે ન શક્યતે જ્ઞાતુમપિ વિજ્ઞૈર્મહાત્મભિઃ
હું, શુભ સ્ત્રી, ધર્મનો સર્વોચ્ચ માર્ગ કહ્યો છે; પણ દુનિયામાં મહાન અને વિદ્વાન લોકો પણ તેને પૂરેપૂરો સમજી શકતા નથી.
બલવાંશ્ચ યથા ધર્મં લોકે પશ્યતિ પુરુષઃ।। સ ધર્મો ધર્મવેલાયાં ભવત્યભિહતઃ પરઃ
જેમ કોઈ શક્તિશાળી માણસ દુનિયામાં ધર્મને જુએ છે, એ ધર્મ પણ પોતાના સમયે બીજાની સામે હારી જાય છે.
ન વિવેક્તું ચ તે પ્રશ્નમિમં શક્નોમિ નિશ્ચયાત્। સૂક્ષ્મત્વાદ્ગહનત્વાચ્ચ કાર્યસ્યાસ્ય ચ ગૌરવાત્
આ પ્રશ્નનો સાચો જવાબ આપવો મારા માટે શક્ય નથી, કારણ કે એ બહુ સૂક્ષ્મ, ગૂઢ અને ભારે વિષય છે.
નૂનમન્તઃ કુલસ્યાસ્ય ભવિતા ન ચિરાદિવ। તથા હિ કુરવઃ સર્વે લોભમોહપરાયણાઃ
નિશ્ચિત છે કે આ કુળનો અંત હવે ટૂંક સમયમાં આવશે, કારણ કે બધા કુરુઓ લોભ અને મોહમાં ફસાયેલા છે.
કુલેષુ જાતાઃ કલ્યાણિ વ્યસનૈરાહતા ભૃશમ્। ધર્મ્યાન્માર્ગાન્ન ચ્યવન્તે યેષાં નસ્ત્વં બધૂઃ સ્થિતા
હે કલ્યાણી, જે લોકો સારા કુળમાં જન્મે છે, તેઓ ભારે દુઃખ આવે તો પણ ધર્મના માર્ગેથી કદી વિમુખ થતા નથી—અને એમાં તું અમારી વહુ તરીકે ઊભી છે.
ઉપપન્નં ચ પાઞ્ચાલિ તવેદં વૃત્તમીદૃશમ્। યત્કૃચ્છ્રમપિ સમ્પ્રાપ્તા ધર્મમેવાન્વવેક્ષસે
હે પંચાલી, તારો આ વર્તન યોગ્ય છે, કારણ કે તું ભારે મુશ્કેલીમાં પણ હંમેશા ધર્મને જ ધ્યાનમાં રાખે છે.
એતે દ્રોણાદયશ્ચૈવ વૃદ્ધા ધર્મવિદો જનાઃ। શૂન્યૈઃ શરીરૈસ્તિષ્ઠન્તિ ગતાસવ ઇવાનતાઃ
આ દ્રોણાદિક વડીલ લોકો, જેઓ ધર્મને જાણે છે, તેઓ અહીં એવી રીતે ઊભા છે જાણે શરીર ખાલી થઈ ગયાં હોય અને જીવ છૂટી ગયો હોય.
યુધિષ્ઠિરસ્તુ પ્રશ્નોઽસ્મિન્પ્રમાણમિતિ મે મતિઃ। અજિતાં વા જિતાં વેતિ સ્વયં વ્યાખ્યાતુમર્હતિ
આ વિષયમાં, મને લાગે છે કે યુધિષ્ઠિરનો જવાબ જ સાચો આધાર છે; એ જીત્યો છે કે હાર્યો, એ પોતે જ કહી દેવું જોઈએ.
તથા તુ દૃષ્ટ્વા બહુ તત્ર દેવીં રોરૂયમાણાં કુરરીમિવાર્તામ્। નોચુર્વચઃ સાધ્વથવાઽપ્યસાધુ મહીક્ષિતો ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય ભીતાઃ
પછી ત્યાં રડતી રાણીને, દુઃખી પક્ષી જેવી, જોઈને, કોઈ રાજાએ ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રના ડરથી સારું કે ખરાબ કંઈ બોલ્યું નહીં.
દૃષ્ટ્વા તથા પાર્થિવપુત્રપૌત્રાં- સ્તૂષ્ણીંભૂતાન્ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રઃ। સ્મયન્નિવેદં વચનં બભાષે પાઞ્ચાલરાજસ્ય સુતાં તદાનીમ્
રાજાઓના પુત્રો અને પૌત્રોને ચુપ જોઈને, ધૃતરાષ્ટ્રનો પુત્ર સ્મિત સાથે એ સમયે પંચાલરાજાની પુત્રીને આ શબ્દો બોલ્યો.
તિષ્ઠત્વયં પ્રશ્ન ઉદારસત્વે ભીમેઽર્જુને સહદેવે તથૈવ। પત્યૌ ચ તે નકુલે યાજ્ઞસેનિ વદન્ત્વેતે વચનં ત્વત્પ્રસૂતમ્
આ ઉદાર પ્રશ્ન ભીમ, અર્જુન, સહદેવ અને તારા પતિ નકુલ પાસે રહેવા દઈએ, હે યાજ્ઞસેની; તેઓ જ તારા ઉઠાવેલા શબ્દો બોલે.
અનીશ્વરં વિબ્રુવન્ત્વાર્યમધ્યે યુધિષ્ઠિરં તવ પાઞ્ચાલિ હેતોઃ। કુર્વન્તુ સર્વે ચાનૃતં ધર્મરાજં પાઞ્ચાલિ ત્વં મોક્ષ્યસે દાસભાવાત્
આ બધા આર્ય લોકોની વચ્ચે, હે પંચાલી, તારા માટે યુધિષ્ઠિરને બળહીન કહી દેવા દઈએ; બધા ધર્મરાજને ખોટો કહી દે, તો તું દાસીપણામાંથી મુક્ત થઈ જશ.
ધર્મે સ્થિતો ધર્મસુતો મહાત્મા સ્વયં ચેદં કથયત્વિન્દ્રકલ્પઃ। ઈશો વા તે હ્યનીશોઽથવૈષ વાક્યાદસ્ય ક્ષિપ્રમેકં ભજસ્વ
ધર્મપુત્ર મહાત્મા, ધર્મમાં સ્થિર અને ઇન્દ્ર સમાન, પોતે જ કહે કે એ તારો સ્વામી છે કે નહીં; એના શબ્દોમાંથી તું જલદી એક પસંદ કરી લે.
સર્વે હીમે કૌરવેયાઃ સભાયાં દુઃખાન્તરે વર્તમાનાસ્તવૈવ। ન વિબ્રુવન્ત્યાર્યસત્વા યથાવ- ત્પતીંશ્ચ તે સમવેક્ષ્યાલ્પભાગ્યાન્
આ બધા કૌરવો સભામાં તારા દુઃખમાં દુઃખી છે, પણ તારા પતિઓની દુર્ભાગ્ય જોઈને પણ આર્યતા પ્રમાણે બોલતા નથી.
તતઃ સભ્યાઃ કુરુરાજસ્ય તસ્ય વાક્યં સર્વે પ્રશશંસુસ્તથોચ્ચૈઃ। ચેલાવેધાંશ્ચાપિ ચક્રુર્નદન્તો હાહેત્યાસીદપિ ચૈવાર્તનાદઃ
પછી કુરુ રાજાની સભાના બધા સભ્યો એ વાક્યની ઉંચી અવાજે પ્રશંસા કરવા લાગ્યા, અને ચીચિયાટ સાથે સંમતિના ઈશારા કર્યા; 'હાય' 'હાય'ના દુઃખના અવાજો પણ ઉઠ્યા.