તતઃ સૂતસ્તસ્ય વશાનુગામી ભીતશ્ચ કોપાદ્દ્રુપદાત્મજાયાઃ। વિહાય માનં પુનરેવ સભ્યા- નુવાચ કૃષ્ણાં કિમહં બ્રવીમિ
પછી સૂત, દુર્યોધનના આજ્ઞાપાલક અને દ્રુપદપુત્રીના રોષથી ડરતો, પોતાનું માન છોડીને ફરી કૃષ્ણાને પૂછવા ગયો: 'હું સભામાં શું કહું?'
દુઃશાસનૈષ મમ સૂતપુત્રો વૃકોદરાદુદ્વિજતેઽલ્પચેતાઃ। સ્વયં પ્રગૃહ્યાનય યાજ્ઞસેનીં કિં તે કરિષ્યન્ત્યવશાઃ સપત્નાઃ
દુઃશાસન, સૂતપુત્ર, ઓછું સમજદાર છે અને ભીમથી ડરે છે. તું જાતે જ યાજ્ઞસેનીને પકડી લાવ. એની બાકી બધી પત્નીઓ તારી સામે શું કરી શકે?
તતઃ સમુત્થાય સ રાજપુત્રઃ શ્રુત્વા ભ્રાતુઃ શાસનં રક્તદૃષ્ટિઃ। પ્રવિશ્ય તદ્વેશ્મ મહારથાના- મિત્યબ્રવીદ્દ્રૌપદીં રાજપુત્રીમ્
પછી રાજપુત્ર, ભાઈની આજ્ઞા સાંભળી, લાલ આંખે ઊભો થયો અને મહારથીઓના મહેલમાં જઈને રાજકન્યા દ્રૌપદીને કહ્યું.
એહ્યેહિ પાઞ્ચાલિ રાજપુત્રીમ્। દુર્યોધનં પશ્ય વિમુક્તલજ્જા। કુરૂન્ભજસ્વાયતપત્રનેત્રે ધર્મેણ લબ્ધાઽસિ સભાં પરૈહિ
'આવ, આવ, પાંચાલી! રાજકન્યા, દુર્યોધનને જો, જેને શરમ નથી. વિશાળ નેત્રવાળી, કૌરવોમાં જોડાઈ જા; તું સભામાં ધર્મથી જીતાઈ ગઈ છે.'
તતઃ સમુત્થાય સુદૂર્મનાઃ સા વિવર્ણમામૃજ્ય મુખં કરેણ। આર્તા પ્રદુદ્રાવ યતઃ સ્ત્રિયસ્તા વૃદ્ધસ્ય રાજ્ઞઃ કુરુપુઙ્ગવસ્ય
પછી ખૂબ દુઃખી દ્રૌપદી ઊભી થઈ, હાથથી પોતાનું ફિક્કું પડેલું ચહેરું પુંછ્યું અને પીડામાં વૃદ્ધ રાજાના સ્ત્રીઓ તરફ દોડી ગઈ.
તતો જવેનાભિસસાર રોષા- દ્દુઃશાસનસ્તામભિગર્જમાનઃ। દીર્ઘેષુ નીલેષ્વથ ચોર્મિમત્સુ જગ્રાહ કેશેષુ નરેન્દ્રપત્નીમ્
પછી દુઃશાસન ગુસ્સામાં ગર્જના કરતો ઝડપથી દ્રૌપદી પાસે દોડી ગયો અને તેના લાંબા, ઘાટા, લહેરાતા વાળ પકડીને તેને ખેંચી કાઢી.
યે રાજસૂયાવભૃથે જલેન મહાક્રતૌ મન્ત્રપૂતેન સિક્તાઃ। તે પાણ્ડવાનાં પરિભૂય વીર્યં બલાત્પ્રમૃષ્ટા ધૃતરાષ્ટ્રજેન
જે પાંડવો રાજસૂય યજ્ઞમાં મંત્રપૂત જળથી અભિષેક થયેલા હતા, એમના પરાક્રમને અવગણીને ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રે બળજબરીથી તેમને અપમાનિત કર્યા.
સ તાં પરાકૃષ્ય સભાસમીપ- માનીય કૃષ્ણામતિદીર્ઘકેશીમ્। દુઃશાસનો નાથવતીમનાથવ- ચ્ચકર્ષ વાયુઃ કદલીમિવાર્તામ્
દુઃશાસને દ્રૌપદીના ખૂબ લાંબા વાળ પકડીને, જે રક્ષિત હોય છતાં અનાથ જેવી હતી, તેને સભાની વચ્ચે ખેંચી લાવી, જેમ પવન દુઃખી કેળાના વૃક્ષને ઉખેડે છે.
સા કૃષ્ણમાણા નમિતાઙ્ગયષ્ટિઃ શનૈરુવાચાથ રજસ્વલાઽસ્મિ। એકં ચ વાસો મમ મન્દબુદ્ધે સભાં નેતું નાર્હસિ મામનાર્ય
કૃષ્ણા શરમથી નમેલી, ધીરે બોલી: 'હું સ્ત્રી-ધર્મમાં છું અને મારા પાસે એક જ વસ્ત્ર છે, ઓ મૂર્ખ. મને સભામાં લાવવું યોગ્ય નથી, અયોગ્ય.'
તતોઽબ્રવીત્તાં પ્રસભં નિગૃહ્ય કેશેશુ કૃષ્ણેષુ તદા સ કૃષ્ણામ્। કૃષ્ણં ચ જિષ્ણું ચ હરિં નરં ચ ત્રાયાય વિક્રોશતિ યાજ્ઞસેનિ
પછી દુઃશાસને કૃષ્ણાના ઘાટા વાળ બળજબરીથી પકડીને કહ્યું, અને યાજ્ઞસેની કૃષ્ણ, અર્જુન, ભીમ અને ધર્મને બચાવવા માટે પોકારવા લાગી.
રજસ્વલા વા ભવ યાજ્ઞસેનિ એકામ્બરા વાપ્યથવા વિવસ્ત્રા। દ્યૂતે જિતા ચાસિ કૃતાઽસિ દાસી દાસીષુ વાસશ્ચ યથોપજોષમ્
યજ્ઞસેની, તું રજસ્વલા હોય કે એક જ વસ્ત્રમાં હોવ, કે પછી બિલકુલ વસ્ત્ર વિના હોવ; તું જુગારમાં હારીને દાસી બની ગઈ હોય કે દાસીઓ વચ્ચે રહેતી હોવ—
પ્રકીર્ણકેશી પતિતાર્ધવસ્ત્રા દુઃશાસનેન વ્યવધૂયમાના। હીમત્યમર્ષેણ ચ દહ્યમાના શનૈરિદં વાક્યમુવાચ કૃષ્ણા
કૃષ્ણા, વાળ વિખરાયેલા, અડધું વસ્ત્ર ખસી ગયેલું, દુઃશાસન દ્વારા ખેંચાતી, અપમાન અને ગુસ્સાથી સળગતી, ધીમે ધીમે આ રીતે બોલી—
ઇમે સમાયામુપનીતશાસ્ત્રાઃ ક્રિયાવન્તઃ સર્વ એવેન્દ્રકલ્પાઃ। ગુરુસ્થાના ગુરવશ્ચૈવ સર્વે તેષામગ્રે નોત્સહે સ્થાતુમેવમ્
અહીં બધા ધર્મ જાણનારા, આચરણમાં પારંગત અને ઇન્દ્ર સમાન વડીલોએ એકઠા થયા છે; બધા ગુરુ સમાન છે—એવા વડીલોના સામે હું આવી રીતે ઊભી રહી શકતી નથી.
નશંસકર્મંસ્ત્વમનાર્યવૃત મા મા વિવસ્ત્રાં કુરુ મા વિકાર્ષીઃ। ન મર્ષયેયુસ્તવ રાજપુત્રાઃ સેન્દ્રાપિ દેવા યદિ તે સહાયાઃ
અનારી વર્તન ધરાવનારા, તારો આ કૃત્ય લાજજનક છે; મને ઉઘારી ન પાડ, આવું ન કર! રાજકુમારો—even ઇન્દ્ર અને દેવતાઓ સાથે—પણ તારી આવી હરકત સહન નહીં કરે.
ધર્મે સ્થિતો ધર્મસુતો મહાત્મા ધર્મશ્ચ સૂક્ષ્મો નિપુણોપલક્ષ્યઃ। વાચાપિ ભર્તુઃ પરમાણુમાત્ર- મિચ્છામિ દોષં ન ગુણાન્વિસૃજ્ય
ધર્મપુત્ર મહાન આત્માવાળા છે અને ધર્મ તો બહુ સૂક્ષ્મ છે, સમજદારીથી જ ઓળખાય છે; હું મારા પતિની વાતમાં પણ દોષ શોધીને ગુણ છોડવા માંગતી નથી.
ઇદં ત્વકાર્યં કુરુવીરમધ્યે રજસ્વલાં યત્પરિકર્ષસે મામ્। ન ચાપિ કશ્ચિત્કુરુતેઽત્ર કુત્સાં ધ્રુવં તવેદં મતમભ્યુપેતઃ
કુરુ વીરોની વચ્ચે, જ્યારે હું રજસ્વલા છું ત્યારે, મને ખેંચવાનું તું જે કરે છે એ અયોગ્ય છે; અને અહીં કોઈ પણ નિંદા કરતો નથી—ખરેખર, બધાને તારી વાત જ યોગ્ય લાગી છે.
ધિગસ્તુ નષ્ટઃ ખલુ ભારતાનાં ધર્મસ્તથા ક્ષત્રવિદાં ચ વૃત્તમ્। યત્ર હ્યતીતાં કુરુધર્મવેલાં પ્રેક્ષન્તિ સર્વે કુરવઃ સભાયામ્
હાય! હવે તો ભારતોનો ધર્મ અને ક્ષત્રિયોની રીત પણ નાશ પામી ગઈ છે; કારણ કે અહીં સભામાં બધા કુરુઓ ધર્મની હદ લાંઘાતી જોઈ રહ્યા છે.
દ્રોણસ્ય ભીષ્મસ્ય ચ નાસ્તિ સત્ત્વં ક્ષત્તુસ્તથૈવાસ્ય ચનાસ્તિ સત્ત્વં ક્ષત્તુસ્તથૈવાસ્ય મહાત્મનોપિ। ન લક્ષયન્તિ કુરુવૃદ્ધમુખ્યાઃ
દ્રોણ કે ભીષ્મમાં હિંમત નથી, વિદુરમાં પણ નથી, અને આ મહાન રાજામાં પણ નથી; કુરુઓના મુખ્ય વડીલો પણ શું યોગ્ય છે એ સમજતા નથી.
તથા બ્રુવન્તી કરુણં સુમધ્યમા ભર્તૄન્કટાક્ષૈઃ કુપિતાનપશ્યત્। સા પાણ્ડવાન્કોપપરીતદેહા- ન્સન્દીપયામાસ કટાક્ષપાતૈઃ
આ રીતે દુઃખથી ભરેલા શબ્દો બોલતી મધ્યમ કટિ ધરાવનારી દ્રૌપદી ગુસ્સાથી પતિઓને જોઈ; ગુસ્સાથી ભરેલી દેહથી, તેના દૃષ્ટિથી પાંડવોમાં આગ લગાડી.
હૃતેન રાજ્યેન તથા ધનેન રત્નૈશ્ચ મુખ્યૈર્ન તથા બભૂવ। યથા ત્રપાકોપસમીરિતેન કૃષ્ણાકટાક્ષેણ બભૂવ દુઃખમ્
રાજ્ય, ધન કે કિંમતી રત્નો ગુમાવવાથી એટલું દુઃખ થયું નહોતું, જેટલું કૃષ્ણાની લાજ અને ગુસ્સાથી ભરેલી નજરથી થયું.
દુઃશાસનશ્ચાપિ સમીક્ષ્ય કૃષ્ણા- મવેક્ષમાણાં કૃપણાન્પતીંસ્તાન્। આધૂય વેગેન વિસઞ્જ્ઞકલ્પા- મુવાચ દાસીતિ હસન્સશબ્દમ્
દુઃશાસને, કૃષ્ણા તેના દુઃખી પતિઓને જોઈ રહી છે એ જોઈ, તેને જોરથી હલાવી, લગભગ બેભાન કરી નાખી, ઊંચે ઊંચે હસીને તેને દાસી કહીને બોલ્યો.
કર્ણસ્તુ તદ્વાક્યમતીવ હૃષ્ટઃ સમ્પૂજયામાસ હસન્સશબ્દમ્। ગાન્ધારરાજઃ સુબલસ્ય પુત્ર- સ્તથૈવ દુઃશાસનમભ્યનન્દત્
કર્ણ એ વાતો સાંભળી ખૂબ ખુશ થયો, ઊંચે ઊંચે હસીને દુઃશાસનને વધાવ્યું; અને સુબલપુત્ર ગાંધારના રાજાએ પણ દુઃશાસનને સહમતિ આપી.
સભ્યાસ્તુ યે તત્ર બભૂવુરન્યે તાભ્યામૃતે ધાર્તરાષ્ટ્રેણ ચૈવ। તેષામભૂદ્દુઃ ખમતીવ કૃષ્ણાં દૃષ્ટ્વા સભાયાં પરિકૃષ્યમાણામ્
પણ સભામાં રહેલા બીજા સભ્યોએ, ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો સિવાય, કૃષ્ણાને સભામાં ખેંચાતી જોઈને ખૂબ દુઃખ અનુભવ્યું.
ન ધર્મસૌક્ષ્મ્યાત્સુભગે વિવેક્તું શક્રોમિ તે પ્રશ્નમિમં યથાવત્। અસ્વામ્યશક્તઃ પણિતું પરસ્વં સ્ત્રિયાશ્ચ ભર્તુર્વશતાં સમીક્ષ્ય
ધર્મની સૂક્ષ્મતાને કારણે, સુભાગ્યવતી, હું તારા પ્રશ્નનો યોગ્ય રીતે જવાબ આપી શકતો નથી; જે પોતાનો નથી એ બીજાનું દાવ પર મૂકી શકતો નથી, અને સ્ત્રી તો પતિના અધિકારમાં હોય છે.
ત્યજેત સર્વાં પૃથિવીં સમૃદ્ધાં યુધિષ્ઠિરો ધર્મમથો ન જહ્યાત્। ઉક્તં જિતોઽસ્મીતિ ચ પાણ્ડવેન તસ્માન્ન શક્નોમિ વિવેક્તુમેતત્
યુધિષ્ઠિર આખી સમૃદ્ધ પૃથ્વી છોડી દે, પણ ધર્મ કદી નહીં છોડે; અને પાંડવે 'હું હારી ગયો' એવું કહી દીધું છે, એટલે હું આ પ્રશ્નનો ઉકેલ આપી શકતો નથી.
દ્વ્યૂતેઽદ્વિતીયઃ શકુનિર્નરેષુ કુન્તીસુતસ્તેન નિસૃષ્ટકામઃ। ન મન્યતે તાં નિકૃતિં યુધિષ્ઠિર- સ્તસ્માન્ તે પ્રશ્નમિમં બ્રવીમિ
જુગારમાં શકુની માણસોમાં સર્વોત્તમ હતો, અને કુંતીપુત્ર તેની પ્રેરણાથી રમવા બેઠો; યુધિષ્ઠિર એ છેતરપિંડી સમજી શક્યો નહીં, એટલે હું તને આ પ્રશ્ન પુછું છું.
આહૂય રાજા કુશલૈરનાર્યૈ- ર્દુષ્ટાત્મભિર્નૈકૃતિકૈઃ સભાયામ્। દ્યૂતપ્રિયૈર્નાતિકૃતપ્રયત્નઃ કસ્માદયં નામ નિસૃષ્ટકામઃ
કુશળ, પણ અધર્મી, દુષ્ટ હૃદયવાળા, છેતરપિંડી કરનારા, જુગાર પ્રેમી અને મહેનત ન કરતા એવા લોકો દ્વારા રાજાને બોલાવવામાં આવ્યો; તો પણ કુંતીપુત્ર કેમ એટલો ઉત્સાહથી રમવા બેઠો?
અશુદ્ધભાવૈર્નિકૃતિપ્રવૃત્તૈ- રબુધ્યમાનઃ કુરુપાણ્ડવાગ્ર્યઃ। સમ્ભૂય સર્વૈશ્ચ જિતોઽપિ યસ્મા- ત્પશ્ચાદયં કૈતવમભ્યુપેતઃ
અશુદ્ધ મનવાળા અને છેતરપિંડી કરનારા લોકોની વાત જાણતા હોવા છતાં, કુરુ અને પાંડવોમાં શ્રેષ્ઠ, બધા મળીને હરાવ્યા પછી જ, યુધિષ્ઠિરને પછીથી છેતરપિંડીની ખબર પડી.
તિષ્ઠન્તિ ચેમે કુરવઃ સભાયા- મીશાઃ સુતાનાં ચ તથા સ્નુપાણામ્। સમીક્ષ્ય સર્વે મમ ચાપિ વાક્યં વિબ્રૂત મે પ્રશ્નમિમં યથાવત્
આ સભામાં કૌરવો, પોતાના દીકરાઓ અને વહુઓના સ્વામી, અહીં હાજર છે; હવે બધા, અને હું પણ, મારા પૂછેલા પ્રશ્નનો યોગ્ય રીતે જવાબ આપો.
ન સા સભા યત્ર ન સન્તિ વૃદ્ધા ન તે વૃદ્ધા યે ન વદન્તિ ધર્મમ્। નાસૌ ધર્મો યત્ર ન સત્યમસ્તિ ન તત્સત્યં યચ્છલેનાનુવિદ્ધમ્
એ સભા સાચી નથી જ્યાં વડીલ ન હોય; અને જે વડીલ ધર્મની વાત નથી કરતા, તેઓ વડીલ નથી. જ્યાં સત્ય નથી, ત્યાં ધર્મ નથી; અને જે સત્ય છે પણ છેતરપિંડીથી ભેળાયેલું છે, એ સાચું નથી.