સભ્યાસ્ત્વમી રાજપુત્ર્યાહ્વયન્તિ મન્યે પ્રાપ્તઃ સંશયઃ કૌરવાણામ્। ન વૈ સમૃદ્દિં પાલયતે લઘીયાન્ યસ્ત્વાં સભાં નેષ્યતિ રાજપુત્રિ
રાજકન્યા, સભ્ય લોકો તને બોલાવે છે; મને લાગે છે કૌરવોમાં મોટો સંશય ઊભો થયો છે. જે તને સભામાં લાવતો નથી, એ ખરેખર આપણું ભલું ચાહતો નથી, રાજકન્યા.
એવં નૂનં વ્યદધાત્સંવિધાતા સ્પર્શાવુભૌ સ્પૃશતો વૃદ્ધબાલૌ। ધર્મં ત્વેકં પરમં પ્રાહ લોકે સ નઃ શમં ધાસ્યતિ ગોપ્યમાનઃ
નક્કી જ, વિધાતા એ બધું એવું ગોઠવી દીધું છે કે જુના અને યુવાન બંને આ સ્પર્શથી અસર પામે છે; છતાં દુનિયામાં એણે એક જ મહાન ધર્મ કહ્યું છે—એ છુપાયેલો ધર્મ આપણને શાંતિ આપે.
સોઽયં ધર્મો મા ત્યગાત્કૌરવાન્વૈ સભ્યાન્ગત્વા પૃચ્છ ધર્મ્યં વચો મે। તે માં બ્રૂયુર્નિશ્ચિતં તત્કરિષ્યે ધર્માત્માનો નીતિમન્તો વરિષ્ઠાઃ
કૌરવો, આ ધર્મને છોડશો નહીં. સભામાં જઈને મારી ધર્મસંમત વાત પૂછો. જે મહાન, નીતિવાન અને શ્રેષ્ઠ સભ્યોએ જે નક્કી કરશે, હું એ જ કરું છું.
શ્રુત્વા સૂતસ્તદ્વચો યાજ્ઞસેન્યાઃ સભાં ગત્વા પ્રાહ વાક્યં તદાનીમ્। અધોમુખાસ્તે ન ચ કિઞ્ચિદૂચુ- ર્નિર્બન્ધં તં ધાર્તરાષ્ટ્રસ્ય બુદ્ધ્વા
યાજ્ઞસેનીના શબ્દો સાંભળી સૂત સભામાં ગયો અને એ વાત કહી. પણ બધા સભ્યોએ માથું નીચે કરી લીધું અને કંઈ બોલ્યા નહીં, કારણ કે તેઓ દુર્યોધનના આગ્રહને સમજી ગયા હતા.
યુધિષ્ઠિરસ્તુ તચ્છ્રુત્વા દુર્યોધનચિકીર્ષિતમ્। દ્રૌપદ્યાઃ સંમતં દૂતં પ્રાહિણોદ્ભરતર્ષભ
દુર્યોધન શું કરવા માંગે છે એ જાણીને, ભરતોમાં શ્રેષ્ઠ યુધિષ્ઠિરે દ્રૌપદીની સંમતિથી દૂતને મોકલ્યો.
એકવસ્ત્ર ત્વધોનીવો રોદમાના રજસ્વલા। સભામાગમ્ય પાઞ્ચાલિ શ્વશુરસ્યાગ્રતો ભવ
પાંચાલી, એક જ વસ્ત્રમાં, નીચેનો ભાગ ઢાંકી, રડતી અને સ્ત્રી-ધર્મમાં, સભામાં આવીને પોતાના સસરા સામે ઊભી રહે એવી today.
અથ ત્વામાગતાં દૃષ્ટ્વા રાજપુત્રીં સભાં તદા। સભ્યાઃ સર્વે વિનિન્દેરન્મનોર્ભિર્ધૃતરાષ્ટ્રજમ્
પછી જ્યારે રાજકન્યા સભામાં આવી, ત્યારે બધા સભ્યોએ મનમાં ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રને નિંદ્યા.
સ ગત્વા ત્વરિતં દૂતઃ કૃષ્ણાયા ભવનં નૃપ। ન્યવેદયન્મતં ધીમાન્ધર્મરાજસ્ય નિશ્ચિતમ્
પછી તેજસ્વી દૂત ઝડપથી કૃષ્ણાના મહેલમાં ગયો અને ધર્મરાજાની પક્કડ વાત કહી.
પાણ્ડવાશ્ચ મહાત્માનો દીના દુઃખસમન્વિતાઃ। સત્યેનાતિપરીતાઙ્ગા નોદીક્ષન્તે સ્મ કિઞ્ચન
મહાન આત્માવાળા પાંડવો દુઃખથી તૂટી ગયા હતા, તેમનું શરીર સત્યના બોજથી બળતું હતું, અને તેઓ એક શબ્દ પણ બોલી શક્યા નહીં.
તતસ્ત્વેષાં મુખમાલોક્ય રાજા દુર્યોધનઃ સૂતમુવાચ હૃષ્ટઃ। ઇહૈવૈતામાનય પ્રાતિકામિન્ પ્રત્યક્ષમસ્યાઃ કુરવો બ્રુવન્તઃ
પછી તેમના ચહેરા જોઈને રાજા દુર્યોધન ખુશ થઈને સૂતને કહ્યું: 'પ્રતિકામિનને અહીં લાવ, જેથી કૌરવો તેની સામે સીધું બોલી શકે.'
તતઃ સૂતસ્તસ્ય વશાનુગામી ભીતશ્ચ કોપાદ્દ્રુપદાત્મજાયાઃ। વિહાય માનં પુનરેવ સભ્યા- નુવાચ કૃષ્ણાં કિમહં બ્રવીમિ
પછી સૂત, દુર્યોધનના આજ્ઞાપાલક અને દ્રુપદપુત્રીના રોષથી ડરતો, પોતાનું માન છોડીને ફરી કૃષ્ણાને પૂછવા ગયો: 'હું સભામાં શું કહું?'
દુઃશાસનૈષ મમ સૂતપુત્રો વૃકોદરાદુદ્વિજતેઽલ્પચેતાઃ। સ્વયં પ્રગૃહ્યાનય યાજ્ઞસેનીં કિં તે કરિષ્યન્ત્યવશાઃ સપત્નાઃ
દુઃશાસન, સૂતપુત્ર, ઓછું સમજદાર છે અને ભીમથી ડરે છે. તું જાતે જ યાજ્ઞસેનીને પકડી લાવ. એની બાકી બધી પત્નીઓ તારી સામે શું કરી શકે?
તતઃ સમુત્થાય સ રાજપુત્રઃ શ્રુત્વા ભ્રાતુઃ શાસનં રક્તદૃષ્ટિઃ। પ્રવિશ્ય તદ્વેશ્મ મહારથાના- મિત્યબ્રવીદ્દ્રૌપદીં રાજપુત્રીમ્
પછી રાજપુત્ર, ભાઈની આજ્ઞા સાંભળી, લાલ આંખે ઊભો થયો અને મહારથીઓના મહેલમાં જઈને રાજકન્યા દ્રૌપદીને કહ્યું.
એહ્યેહિ પાઞ્ચાલિ રાજપુત્રીમ્। દુર્યોધનં પશ્ય વિમુક્તલજ્જા। કુરૂન્ભજસ્વાયતપત્રનેત્રે ધર્મેણ લબ્ધાઽસિ સભાં પરૈહિ
'આવ, આવ, પાંચાલી! રાજકન્યા, દુર્યોધનને જો, જેને શરમ નથી. વિશાળ નેત્રવાળી, કૌરવોમાં જોડાઈ જા; તું સભામાં ધર્મથી જીતાઈ ગઈ છે.'
તતઃ સમુત્થાય સુદૂર્મનાઃ સા વિવર્ણમામૃજ્ય મુખં કરેણ। આર્તા પ્રદુદ્રાવ યતઃ સ્ત્રિયસ્તા વૃદ્ધસ્ય રાજ્ઞઃ કુરુપુઙ્ગવસ્ય
પછી ખૂબ દુઃખી દ્રૌપદી ઊભી થઈ, હાથથી પોતાનું ફિક્કું પડેલું ચહેરું પુંછ્યું અને પીડામાં વૃદ્ધ રાજાના સ્ત્રીઓ તરફ દોડી ગઈ.
તતો જવેનાભિસસાર રોષા- દ્દુઃશાસનસ્તામભિગર્જમાનઃ। દીર્ઘેષુ નીલેષ્વથ ચોર્મિમત્સુ જગ્રાહ કેશેષુ નરેન્દ્રપત્નીમ્
પછી દુઃશાસન ગુસ્સામાં ગર્જના કરતો ઝડપથી દ્રૌપદી પાસે દોડી ગયો અને તેના લાંબા, ઘાટા, લહેરાતા વાળ પકડીને તેને ખેંચી કાઢી.
યે રાજસૂયાવભૃથે જલેન મહાક્રતૌ મન્ત્રપૂતેન સિક્તાઃ। તે પાણ્ડવાનાં પરિભૂય વીર્યં બલાત્પ્રમૃષ્ટા ધૃતરાષ્ટ્રજેન
જે પાંડવો રાજસૂય યજ્ઞમાં મંત્રપૂત જળથી અભિષેક થયેલા હતા, એમના પરાક્રમને અવગણીને ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રે બળજબરીથી તેમને અપમાનિત કર્યા.
સ તાં પરાકૃષ્ય સભાસમીપ- માનીય કૃષ્ણામતિદીર્ઘકેશીમ્। દુઃશાસનો નાથવતીમનાથવ- ચ્ચકર્ષ વાયુઃ કદલીમિવાર્તામ્
દુઃશાસને દ્રૌપદીના ખૂબ લાંબા વાળ પકડીને, જે રક્ષિત હોય છતાં અનાથ જેવી હતી, તેને સભાની વચ્ચે ખેંચી લાવી, જેમ પવન દુઃખી કેળાના વૃક્ષને ઉખેડે છે.
સા કૃષ્ણમાણા નમિતાઙ્ગયષ્ટિઃ શનૈરુવાચાથ રજસ્વલાઽસ્મિ। એકં ચ વાસો મમ મન્દબુદ્ધે સભાં નેતું નાર્હસિ મામનાર્ય
કૃષ્ણા શરમથી નમેલી, ધીરે બોલી: 'હું સ્ત્રી-ધર્મમાં છું અને મારા પાસે એક જ વસ્ત્ર છે, ઓ મૂર્ખ. મને સભામાં લાવવું યોગ્ય નથી, અયોગ્ય.'
તતોઽબ્રવીત્તાં પ્રસભં નિગૃહ્ય કેશેશુ કૃષ્ણેષુ તદા સ કૃષ્ણામ્। કૃષ્ણં ચ જિષ્ણું ચ હરિં નરં ચ ત્રાયાય વિક્રોશતિ યાજ્ઞસેનિ
પછી દુઃશાસને કૃષ્ણાના ઘાટા વાળ બળજબરીથી પકડીને કહ્યું, અને યાજ્ઞસેની કૃષ્ણ, અર્જુન, ભીમ અને ધર્મને બચાવવા માટે પોકારવા લાગી.
રજસ્વલા વા ભવ યાજ્ઞસેનિ એકામ્બરા વાપ્યથવા વિવસ્ત્રા। દ્યૂતે જિતા ચાસિ કૃતાઽસિ દાસી દાસીષુ વાસશ્ચ યથોપજોષમ્
યજ્ઞસેની, તું રજસ્વલા હોય કે એક જ વસ્ત્રમાં હોવ, કે પછી બિલકુલ વસ્ત્ર વિના હોવ; તું જુગારમાં હારીને દાસી બની ગઈ હોય કે દાસીઓ વચ્ચે રહેતી હોવ—
પ્રકીર્ણકેશી પતિતાર્ધવસ્ત્રા દુઃશાસનેન વ્યવધૂયમાના। હીમત્યમર્ષેણ ચ દહ્યમાના શનૈરિદં વાક્યમુવાચ કૃષ્ણા
કૃષ્ણા, વાળ વિખરાયેલા, અડધું વસ્ત્ર ખસી ગયેલું, દુઃશાસન દ્વારા ખેંચાતી, અપમાન અને ગુસ્સાથી સળગતી, ધીમે ધીમે આ રીતે બોલી—
ઇમે સમાયામુપનીતશાસ્ત્રાઃ ક્રિયાવન્તઃ સર્વ એવેન્દ્રકલ્પાઃ। ગુરુસ્થાના ગુરવશ્ચૈવ સર્વે તેષામગ્રે નોત્સહે સ્થાતુમેવમ્
અહીં બધા ધર્મ જાણનારા, આચરણમાં પારંગત અને ઇન્દ્ર સમાન વડીલોએ એકઠા થયા છે; બધા ગુરુ સમાન છે—એવા વડીલોના સામે હું આવી રીતે ઊભી રહી શકતી નથી.
નશંસકર્મંસ્ત્વમનાર્યવૃત મા મા વિવસ્ત્રાં કુરુ મા વિકાર્ષીઃ। ન મર્ષયેયુસ્તવ રાજપુત્રાઃ સેન્દ્રાપિ દેવા યદિ તે સહાયાઃ
અનારી વર્તન ધરાવનારા, તારો આ કૃત્ય લાજજનક છે; મને ઉઘારી ન પાડ, આવું ન કર! રાજકુમારો—even ઇન્દ્ર અને દેવતાઓ સાથે—પણ તારી આવી હરકત સહન નહીં કરે.
ધર્મે સ્થિતો ધર્મસુતો મહાત્મા ધર્મશ્ચ સૂક્ષ્મો નિપુણોપલક્ષ્યઃ। વાચાપિ ભર્તુઃ પરમાણુમાત્ર- મિચ્છામિ દોષં ન ગુણાન્વિસૃજ્ય
ધર્મપુત્ર મહાન આત્માવાળા છે અને ધર્મ તો બહુ સૂક્ષ્મ છે, સમજદારીથી જ ઓળખાય છે; હું મારા પતિની વાતમાં પણ દોષ શોધીને ગુણ છોડવા માંગતી નથી.
ઇદં ત્વકાર્યં કુરુવીરમધ્યે રજસ્વલાં યત્પરિકર્ષસે મામ્। ન ચાપિ કશ્ચિત્કુરુતેઽત્ર કુત્સાં ધ્રુવં તવેદં મતમભ્યુપેતઃ
કુરુ વીરોની વચ્ચે, જ્યારે હું રજસ્વલા છું ત્યારે, મને ખેંચવાનું તું જે કરે છે એ અયોગ્ય છે; અને અહીં કોઈ પણ નિંદા કરતો નથી—ખરેખર, બધાને તારી વાત જ યોગ્ય લાગી છે.
ધિગસ્તુ નષ્ટઃ ખલુ ભારતાનાં ધર્મસ્તથા ક્ષત્રવિદાં ચ વૃત્તમ્। યત્ર હ્યતીતાં કુરુધર્મવેલાં પ્રેક્ષન્તિ સર્વે કુરવઃ સભાયામ્
હાય! હવે તો ભારતોનો ધર્મ અને ક્ષત્રિયોની રીત પણ નાશ પામી ગઈ છે; કારણ કે અહીં સભામાં બધા કુરુઓ ધર્મની હદ લાંઘાતી જોઈ રહ્યા છે.
દ્રોણસ્ય ભીષ્મસ્ય ચ નાસ્તિ સત્ત્વં ક્ષત્તુસ્તથૈવાસ્ય ચનાસ્તિ સત્ત્વં ક્ષત્તુસ્તથૈવાસ્ય મહાત્મનોપિ। ન લક્ષયન્તિ કુરુવૃદ્ધમુખ્યાઃ
દ્રોણ કે ભીષ્મમાં હિંમત નથી, વિદુરમાં પણ નથી, અને આ મહાન રાજામાં પણ નથી; કુરુઓના મુખ્ય વડીલો પણ શું યોગ્ય છે એ સમજતા નથી.
તથા બ્રુવન્તી કરુણં સુમધ્યમા ભર્તૄન્કટાક્ષૈઃ કુપિતાનપશ્યત્। સા પાણ્ડવાન્કોપપરીતદેહા- ન્સન્દીપયામાસ કટાક્ષપાતૈઃ
આ રીતે દુઃખથી ભરેલા શબ્દો બોલતી મધ્યમ કટિ ધરાવનારી દ્રૌપદી ગુસ્સાથી પતિઓને જોઈ; ગુસ્સાથી ભરેલી દેહથી, તેના દૃષ્ટિથી પાંડવોમાં આગ લગાડી.
હૃતેન રાજ્યેન તથા ધનેન રત્નૈશ્ચ મુખ્યૈર્ન તથા બભૂવ। યથા ત્રપાકોપસમીરિતેન કૃષ્ણાકટાક્ષેણ બભૂવ દુઃખમ્
રાજ્ય, ધન કે કિંમતી રત્નો ગુમાવવાથી એટલું દુઃખ થયું નહોતું, જેટલું કૃષ્ણાની લાજ અને ગુસ્સાથી ભરેલી નજરથી થયું.