શિરો ગૃહીત્વા વિદુરો ગતસત્વ ઇવાભવત્। આસ્તે ધ્યાયન્નધોવક્ત્રો નિઃ શ્વસન્નિવ પન્નગઃ
વિદુરે માથું પકડીને એવું લાગ્યું કે જાણે એની અંદરથી પ્રાણ જતો રહ્યો હોય; એ નીચે નજર કરીને, ઊંડા શ્વાસ લેતો, સાપ જેવો બેઠો રહ્યો.
બાહ્લીકઃ સોમદત્તશ્ચ પ્રાતિપેયશ્ચ સઞ્જયઃ। દ્રૌણિર્ભૂરિશ્રવાશ્ચૈવ યુયુત્સુર્ધૃતરાષ્ટ્રજઃ। આસુર્વીક્ષ્ય ત્વધોવક્ત્રા નિશ્વસન્ત ઇવોરગાઃ
બાહ્લીક, સોમદત્ત, પ્રતિપપુત્ર સંજય, દ્રોણપુત્ર, ભૂરિશ્રવાસ અને ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર યુયુત્સુ—allના ચહેરા નીચે વળેલા અને બધા સાપ જેવું ઊંડું શ્વાસ લેતા બેઠા હતા.
ધૃતરાષ્ટ્રસ્તુ સંહૃષ્ટઃ પર્યપૃચ્છત્પુનઃ પુનઃ। કિં જિતં કિં જિતમિતિ હ્યાકારં નાભ્યરક્ષત
પણ ધૃતરાષ્ટ્ર ખુશખુશાલ થઈને વારંવાર પૂછતો રહ્યો: 'શું જીત્યું? શું જીત્યું?' અને પોતાનું આનંદ છુપાવી શક્યો નહીં.
જહર્ષ કર્ણોઽતિભૃશં સહ દુઃશાસનાદિભિઃ। ઇતરેષાં તુ સભ્યાનાં નેત્રેભ્યઃ પ્રાપતઞ્જલમ્
કર્ણ દુઃશાસન અને બીજા સાથે ખૂબ જ આનંદમાં હતો; પણ બાકીના સભ્યોના આંખોમાંથી આંસુ વહી પડ્યા.
સૌબલસ્ત્વભિઘાયૈવ જિતકાશી મદોત્કટઃ। જિતમિત્યેવ તાનક્ષાન્પુરરેવાન્વપદ્યત
સૌબલપુત્ર ગર્વથી ઉશ્કેરાઈને, દાંડી ફટકારીને, બાકીના પહેલા જ 'જીત્યું! જીત્યું!' એમ જાહેર કરી દીધું.
એહિ ક્ષત્તર્દ્રૌપદીમાનસ્વ પ્રિયાં ભાર્યાં સંમતાં પાણ્ડવાનામ્। સંમાર્જતાં વેશ્મ પરૈતુ શીઘ્રં તત્રાસ્તુ દાસીભિરપુણ્યશીલા
આ વહીલ, દ્રૌપદીને લાવ—જે પાંડવોને પ્રિય પત્ની છે—અને એને કહો કે સભા સાફ કરે; એ જલ્દી આવે અને દુષ્ટ સ્વભાવવાળી દાસીઓમાં સામેલ થાય.
દર્વિભાષં ભાષિતં ત્વાદૃશેન ન મન્દ સમ્બુદ્ધ્યસિ પાશબદ્ધઃ। પ્રપાતે ત્વં લમ્બમાનો ન વેત્સિ વ્યાઘ્રાન્મૃગઃ કોપયસેઽતિવેલમ્
તમે આવી વાતો કરો છો, પણ સમજતા નથી—કારણ કે તમે બંધાયેલા છો; ખાડા પર લટકતા હરીણ જેવું, તમે જાણતા નથી અને વાઘોને ઉશ્કેરો છો.
આશીવિષાસ્તે શિરસિ પૂર્ણકોપા મહાવિષાઃ। મા કોપિષ્ઠાઃ સુમન્દાત્મન્મા ગમસ્ત્વં યમક્ષયમ્
કુપિત અને ઝેરી સાપો તમારા માથે બેઠા છે; હે મૂર્ખ, એમને ગુસ્સે ન કરશો, યમલોકમાં ન જશો.
ન હિ દાસીત્વમાપન્ના કૃષ્ણા ભવિતુમર્હતિ। જનીશેન હિ રાજ્ઞૈષા પણે ન્યસ્તેતિ મે મતિઃ
કૃષ્ણા દાસી બનવા યોગ્ય નથી; કારણ કે રાજાએ એને પોતાના હક્કમાં ન હતી ત્યારે જૂવામાં મૂકી હતી—મને તો એમ લાગે છે.
અયં દત્તે વેણુરિવાત્મઘાતી ફલં રાજા ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રઃ। દ્યૂતં હિ વૈરાય મહાભયાય મત્તો ન બુધ્યત્યયમન્તકાલમ્
ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર પોતાને નુકસાન આપનારને વાંસળી આપ્યા જેવી સ્થિતિમાં છે; જૂઆ તો વૈર અને મોટું ભય લાવે છે, પણ એ મદમાં છે અને આવનારા અંતને સમજી શકતો નથી.
નારુન્તુદઃ સ્યાન્ન નૃશંસવાદી ન હીનતાઃ પરમભ્યાદદીત। યયાસ્ય વાચા પર ઉદ્વિજેત ન તાં વદેદુશતી પાપલોક્યામ્
કોઈએ ક્યારેય દુષણ આપનાર કે ક્રૂર બોલ બોલનાર ન બનવું જોઈએ; નીચ માણસે કદી શ્રેષ્ઠ વસ્તુ લેવી નહીં જોઈએ; જેના બોલથી બીજાને ડર લાગે, એવી વાત કદી ન બોલવી જોઈએ, નહીં તો એ પાપી લોકમાં જાય છે.
સમુચ્ચરન્ત્યતિવાદાશ્ચ વક્ત્રા- ધ્યૌરાહતઃ શોચતિ રાત્ર્યહાનિ। પરસ્ય નામર્મસુ તે પતન્તિ તાન્પણ્ડિતો નાવસૃજેત્પરેષુ
અતિશય કઠોર શબ્દો મોઢેથી નીકળી, દિવસ-રાત દુઃખ આપે છે; એ બીજાના હૃદયને નથી ઘાયલ કરતા—જાણકાર માણસે એવા શબ્દો બીજાને કદી ન કહેવા જોઈએ.
અજો હિ શસ્ત્રમગિલત્કિલૈકઃ શસ્ત્રે વિપન્ને શિરસાસ્ય ભૂમૌ। નિકૃન્તનં સ્વસ્ય કણ્ઠસ્ય ઘોરં તદ્વદ્વેરં મા કૃથાઃ પાણ્ડુપુત્રૈઃ
કહે છે કે એક બકરો તલવાર ગળી જાય છે અને પછી એ તલવાર જમીન પર પડે ત્યારે એનું પોતાનું માથું કપાઈ જાય છે; એ જ રીતે, પાંડુપુત્રો સાથે ભયાનક વૈર ન કરો.
ન કિઞ્ચિદિત્થં પ્રવદન્તિ પાર્થા વનેચરં વા ગૃહમેધિનં વા। તપસ્વિનં વા પરિપૂર્ણવિદ્યં ભષન્તિ હૈવં શ્વનરાઃ સદૈવ
પાંડુપુત્રો ક્યારેય આવી વાતો નથી બોલતા—કે તે વનમાં રહેતો હોય, ગૃહસ્થ હોય કે વિદ્વાન તપસ્વી હોય; આવી વાતો તો હંમેશા નીચ માણસો, શ્વાન જેવાં, જ બોલે છે.
દ્વારં સુઘોરં નરકસ્ય જિહ્યં ન બુધ્યતે ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રઃ। તમન્વેતારો બહવઃ કુરૂણાં દ્યૂતોદયે સહ દુઃશાસનેન
ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રને એ ભયાનક નરકના દ્વાર ખુલ્લા છે એ સમજાતું જ નથી; કૌરવોમાં ઘણા લોકો, દુઃશાસન સાથે, આ જુગારની શરૂઆતમાં એને અનુસરી રહ્યા છે.
મજ્જન્ત્યલાબૂનિ શિલાઃ પ્લવન્તે મુહ્યન્તિ નાવોમ્ભસિ શશ્વદેવ। મૂઢો રાજા ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રો ન મે વાચઃ પથ્યરૂપાઃ શૃણોતિ
કદૂવાં પાણીમાં ડૂબી જાય છે અને પથ્થરો તરવા લાગે છે, નાવડીઓ પણ પાણીમાં ગૂંચવાઈ જાય છે; એ જ રીતે, ધૃતરાષ્ટ્રનો પુત્ર જુગારના ઘમંડમાં ચૂર થઈને મારા કલ્યાણકારી શબ્દો સાંભળતો જ નથી.
અન્તો નૂં ભવિતાયં કરૂણાં સુદારુણઃ સર્વહરો વિનાશઃ। વાચઃ કાવ્યાઃ સુહૃદાં પથ્યરૂપા ન શ્રૂયન્તે વર્ધતે લોભ એવ
હવે તો કૌરવો માટે અંત નજીક છે—એક ભયાનક વિનાશ બધું જ નાશ કરી નાખશે; મિત્રોનું સુવિચારપૂર્વકનું કહેવાતું પણ કોઈ સાંભળતું નથી—માત્ર લોભ જ વધતો જાય છે.
ધિગસ્તુ ક્ષત્તારમિતિ બ્રુવાણો દર્પેણ મત્તો ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રઃ। અવૈક્ષત પ્રાતિકામીં સભાયા- મુવાચ ચૈનં પરમાર્યમધ્યે
ધૃતરાષ્ટ્રનો પુત્ર ઘમંડ અને મદમાં ચૂર થઈને સભામાં પ્રતિકામી તરફ જોયો અને વડીલોના વચ્ચે એને કહ્યું: 'કૃપાણને શરમ આવવી જોઈએ!'
ત્વં પ્રાતિકામિન્દ્રૌપદીમાનયસ્વ ન તે ભયં વિદ્યતે પાણ્ડવેભ્યઃ। ક્ષત્તા હ્યયં વિવદત્યેવ ભીતો ન ચાસ્માકં વૃદ્ધિકામઃ સદૈવ
પ્રતિકામી, તું દ્રૌપદીને અહીં લાવ; પાંડવો પાસેથી તને કોઈ ભય નથી. આ કૃપાણ તો ડરીને જ વાદવિવાદ કરે છે, એ ક્યારેય આપણું ભલું ઈચ્છતો નથી.
એવમુક્તઃ પ્રાતિકામી સ સૂતઃ પ્રાયાચ્છીઘ્રં રાજવચો નિશમ્ય। પ્રવિશ્ય ચ શ્વેવ હિ સિંહગેષ્ઠં સમાસદન્મહિષીં પાણ્ડવાનામ્
રાજાના આદેશ સાંભળીને, પ્રતિકામી એ સુત તરત જ નીકળી પડ્યો અને, સિંહ સામે કૂતરો જાય એ રીતે, પાંડવોની રાણી પાસે પહોંચ્યો.
યુધિષ્ઠિરો દ્યૂતમદેન મત્તો દુર્યોધનો દ્રૌપદિ ત્વામજૈષીત્। સા ત્વં પ્રપદ્યસ્વ ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય વેશ્મ નયામિ ત્વાં કર્મણિ યાજ્ઞસેનિ
યુધિષ્ઠિર જુગારના ઘમંડમાં ચૂર થઈને દુર્યોધન પાસે હારી ગયો છે; એટલે, દ્રૌપદી, હવે મને તને ધૃતરાષ્ટ્રના મહેલમાં લઈ જવાનો આદેશ મળ્યો છે—હું તને એ કામ માટે લઈ જવા આવ્યો છું, યાજ્ઞસેની.
કથં ત્વેવં વદસિ પ્રાતિકામિ- કો હિ દીવ્યેદ્ભાર્યયા રાજપુત્રઃ। મૂડો રાજા દ્યૂતમદેન મત્તો હ્યભૂન્નાન્યત્કૈતવમસ્ય કિઞ્ચિત્
પ્રતિકામી, તું આવું કેમ કહે છે? કયો રાજકુમાર પોતાની પત્નીને જુગારમાં દાવ પર લગાડે? રાજા તો જુગારના ઘમંડમાં મૂર્ખ બની ગયો હતો—એના સિવાય એણે બીજું કોઈ કપટ કર્યું નથી.
યદા નાભૂત્કૈતવમન્યદસ્ય તદાઽદેવીત્પાણ્ડવોઽજાતશત્રુઃ। ન્યસ્તાઃ પૂર્વં ભ્રાતરસ્તેન રાજ્ઞા સ્વયં ચાત્મા ત્વમથો રાજપુત્રિ
જ્યારે એણે બીજું કોઈ કપટ કર્યું નહોતું, ત્યારે પાંડવ અजातશત્રુ હારી ગયો; પહેલા એણે પોતાના ભાઈઓને દાવ પર લગાડ્યા, પછી પોતાને, અને પછી, રાજકન્યા, તને.
ગચ્છ ત્વં કિતવં ગત્વા સભાયાં પૃચ્છ સૂતજ। કિં તુ પૂર્વં પરાજૈષીરાત્માનમથવા નુ મામ્
તુ એ જુગારી પાસે સભામાં જઈને પૂછ, કૃપાણપુત્ર: 'તમે પહેલા કોને હાર્યા—પહેલા પોતાને કે મને?'
એતજ્જ્ઞાત્વા સમાગચ્છ તતો માં નયં સૂતજ। જ્ઞાત્વા ચિકીર્ષિતમહં રાજ્ઞો યાસ્યામિ દુઃખિતા
આ સત્ય જાણી ને પાછો આવ અને પછી મને લઈ જજે, કૃપાણપુત્ર; જયારે રાજાની ઈચ્છા સમજાઈ જશે, ત્યારે હું દુઃખી મનથી પણ જઈશ.
સભાં ગત્વા સ ચોવાચ દ્રૌપદ્યસ્તદ્વચસ્તદા। યુધિષ્ઠિરં નરેનદ્રાણાં મધ્યે સ્થિતમિદં વચઃ
એ સભામાં ગયો અને દ્રૌપદીના શબ્દો યુધિષ્ઠિરને કહ્યું, જે રાજાઓની વચ્ચે ઊભો હતો: 'દ્રૌપદી તને આ પ્રશ્ન પૂછે છે.'
કસ્યેશો નઃ પરાજૈષીરિતિ ત્વામાહ દ્રૌપદી। કિં નુ પૂર્વં પરાજૈષીરાત્માનમથવાપિ મામ્
'અમે હવે કોના છીએ? તું પહેલા કોને હાર્યો—પહેલા પોતાને કે મને?'—આ રીતે દ્રૌપદી તને પૂછે છે.
યુધિષ્ઠિરસ્તુ નિશ્ચેતા ગતસત્વ ઇવાભવત્। ન તં સૂતં પ્રત્યુવાચ વચનં સાધ્વસાધુ વા
પણ યુધિષ્ઠિર તો મનથી ગૂંચવાઈ ગયો હતો, જાણે જીવ જતો રહ્યો હોય; એ કૃપાણને કોઈ જવાબ આપ્યો નહીં—ન સારા શબ્દોમાં, ન ખરાબમાં.
ઇહૈવાગત્ય પાઞ્ચાલી પ્રશ્નમેનં પ્રભાષતામ્। ઇહૈવ સર્વે શૃણ્વન્તુ તસ્યાશ્ચૈતસ્ય યદ્વચઃ
પાંચાલી પોતે અહીં આવીને આ પ્રશ્ન પૂછે; અહીં બેઠેલા બધા એના અને એના જવાબના શબ્દો સાંભળે.
સ ગત્વા રાજભવનં દુર્યોધનવશાનુગઃ। ઉવાચ દ્રૌપદીં સૂતઃ પ્રાતિકામી વ્યથન્નિવ
એ દુર્યોધનના આદેશમાં રાજમહેલમાં ગયો અને, જાણે દુઃખી હોય એમ, કૃપાણ પ્રતિકામી દ્રૌપદી પાસે બોલ્યો.