સ વિજ્ઞેયઃ પુરુષોઽન્યત્રકામો નિન્દાપ્રશંસે હિ તથા યુનક્તિ। જિહ્વાઽઽત્મનો હૃદયસ્થં વ્યનક્તિ જાનીમહે ત્વન્મનસઃ પ્રાતિકૂલ્યમ્
જે માણસનું મન બીજે ક્યાંક હોય છે, એ જ વખાણ અને નિંદા સાથે જોડાય છે; જીભ હૃદયમાં રહેલું બહાર લાવે છે. અમે જાણીએ છીએ કે તારો મન અમારો વિરોધી છે.
ઉત્સઙ્ગે ચ વ્યાલ ઇવાહિતોઽસિ માર્જરવત્પોષકં ચોપહંસિ। ભર્તૃઘ્નં ત્વાં ન હિ પાપીય આહુ- સ્તસ્માત્ક્ષત્તઃ કિં ન બિભેષિ પાપાત્
તું એવો છે કે જેમ કોઈની ગોદમાં સાપ મૂક્યો હોય, અને બિલાડી જે રીતે પોતાના પોષકને નુકસાન કરે છે તેમ. તને કોઈ પણ દગાખોર કહેતો નથી—તો, હે ક્ષત્તા, તું પાપથી કેમ નથી ડરતો?
જિત્વા શત્રૂન્ફલમાપ્તં મહદ્વૈ માઽસ્માન્ક્ષત્તઃ પરુષામીહ વોચઃ। દ્વિષદ્ભિસ્ત્વં સમ્પ્રયોગાભિનન્દી મુહુર્દેષં યાસિ નઃ સમ્પ્રયોગાત્
શત્રુઓને હરાવીને મોટું ફળ મળ્યું છે; હવે અહીં અમને કઠોર શબ્દો ના બોલ, ક્ષત્ત. તને તો દુશ્મનો સાથે ઝઘડા કરવામાં આનંદ આવે છે, પણ જ્યારે અમને સામનો કરવો પડે ત્યારે તું વારંવાર અમને છોડી જાય છે.
અમિત્રતાં યાતિ નરોઽક્ષમં બ્રુવ- ન્નિગૂહતે ગુહ્યમમિત્રસંસ્તવે। તદાશ્રિતોઽપત્રપ કિં નુ બાધસે યદિચ્છસિ ત્વં તદિહાભિભાષતસે
જે માણસ અયોગ્ય રીતે બોલે છે, તે દુશ્મન બની જાય છે; દુશ્મનનું વખાણ કરી તે પોતાની વાત છુપાવે છે. હે, જે અહીં આશરો લીધો છે, એ બેધડક અમને શા માટે દુઃખ આપે છે? જો તને કંઈ કહેવું હોય તો અહીં ખુલ્લેઆમ બોલ.
મા નોઽવમંસ્થા વિદ્ય માનસ્તવેદં શિક્ષસ્વ બુદ્ધિં સ્થવિરાણાં સકાશાત્। યશો રક્ષસ્વ વિદુર સમ્પ્રણીતં મા વ્યાપૃતઃ પરકાર્યેશુ ભૂસ્ત્વમ્
અમને નાની નજરે ના જો, અને તારી જ સમજણને વધારે માન ના આપ. વડીલ પાસેથી સમજદારી શીખ. હે વિદુર, તારો સારો નામ જાળજે; બીજાના કામોમાં ફસાઈ ના પડ.
અહં કર્તેતિ વિદૂર મા ચ મંસ્થા મા નો નિત્યં પરુષાણીહ વોચઃ। ન ત્વાં પૃચ્છામિ વિદુર યદ્ધિતં મે સ્વસ્તિ ક્ષત્તર્મા તિતિક્ષૂન્ ક્ષિણ્ ત્વમ્
હે વિદુર, એવું ના સમજ કે બધું તું જ કરે છે; અમને વારંવાર કડવા શબ્દો ના બોલ. હું તને ક્યારેય પૂછતો નથી કે મારા માટે શું સારું છે. હવે તું જઈ શકે છે, ક્ષત્ત; કારણ કે તું અમને સહન કરતો નથી.
એકઃ શાસ્તા ન દ્વિતીયોઽસ્તિ શાસ્તા ગર્ભે શયાનં પુરુષં શાસ્તિ શાસ્તા। તેનાનુશિષ્ટઃ પ્રવણાદિવામ્ભો યથા નિયુક્તોઽસ્તિ તથા ભવામિ
એકજ શાસક છે, બીજો કોઈ નથી. એ શાસક તો માણસને માતાના પેટમાં હોય ત્યારે પણ નિયંત્રિત કરે છે. એના કહેવા પ્રમાણે હું ચાલું છું, જેમ પાણી ઢોળાણ તરફ જાય છે, તેમ હું એના આદેશ પ્રમાણે વર્તું છું.
ભિનત્તિ શિરસા શૈલમહિં ભોજયતે ચ યઃ। ધીરેવ કુરુતે તસ્ય કાર્યાણામનુશાસનમ્। યો બલાદનુશાસ્તીહ સોઽમિત્રં તેન વિન્દતિ
જે પોતાના માથાથી પર્વત ફાડી શકે અથવા સાપને ખવડાવી શકે, એવા બુદ્ધિશાળી માણસને જ કામની આજ્ઞા આપવી જોઈએ. પણ જે અહીં જબરદસ્તી આજ્ઞા આપે છે, એને દુશ્મન જ મળે છે.
મિત્રતામનુવૃત્તં તુ સમુપેક્ષત્યપણ્ડિતઃ। દીપ્ય યઃ પ્રદીપ્તાગ્નિં પ્રાચ્કિરં નાભિધાવતિ। ભસ્માપિ ન સ વિન્દેત શિષ્ટં ક્વચન ભારત
મૂર્ખ માણસ વફાદાર મિત્રની અવગણના કરે છે. જેમ કોઈ પ્રજ્વલિત અગ્નિ જોઈને પણ તેને બુઝાવા દોડતો નથી, તેમ એ પછી કયાંયે રાખ પણ નથી મળતી, હે ભારત.
ન વાસયેત્પારવર્ગ્યં દ્વિષન્તં વિશેષતઃ ક્ષત્તરહિતં મનુપ્યમ્। સ યત્રેચ્છસિ વિદુર તત્ર ગચ્છ સુસાન્ત્વિતા હ્યસતી સ્ત્રી જહાતિ
કોઈએ પોતાના ઘરમાં દુશ્મન, ખાસ કરીને જેનું કોઈ રક્ષણ કરનાર નથી, એવો રાખવો નહીં. હે વિદુર, તું જ્યાં ઈચ્છે ત્યાં જઈ શકે છે; જેમ દુષ્ટ સ્ત્રી સુખી ઘર છોડી દે છે.
એતાવતા પુરુષં યે ત્યજન્તિ તેષાં સખ્યમન્તવદ્બ્રૂહિ રાજન્। રાજ્ઞાં હિ ચિત્તાનિ પરિપ્લુતાનિ સાન્ત્વં દત્વા મુસલૈર્ઘાતયન્તિ
જે લોકો એટલા માટે માણસને છોડી દે છે, એમની મિત્રતા કેટલો સમય ટકે છે, એ કહો, રાજન. રાજાઓના મન તો અસ્થિર હોય છે; પહેલા મીઠા બોલે છે, પછી લાકડી વડે મારતા આવે છે.
અબાલત્વં મન્યસે રાજપુત્ર બાલોઽહમિત્યેવ સુમન્દબુદ્ધે। યઃ સૌહૃદે પુરુષં સ્થાપયિત્વા પશ્ચાદેનં દૂષયતે સ બાલઃ
હે રાજકુમાર, તું મને બાળક માને છે, અને કહે છે કે હું તો નાદાન છું, હે મૂર્ખ. જે માણસને વિશ્વાસમાં લઈ, પછી તેની નિંદા કરે છે, એ જ સાચો બાળક છે.
ન શ્રેયસે નીયતે મન્દબુદ્ધિઃ સ્ત્રી શ્રોત્રિયસ્યેવ ગૃહે પ્રદુષ્ટા। ધ્રુવં ન રોચેદ્ભરતર્ષભસ્ય પતિઃ કુમાર્યા ઇવ ષષ્ટિવર્ષઃ
મૂર્ખને ક્યારેય કલ્યાણ મળતું નથી, જેમ બ્રાહ્મણના ઘરમાં દુષ્ટ સ્ત્રીથી સુખ નથી મળતું. નિશ્ચિત છે કે, હે ભારતવંશી, તને આનંદ નહીં થાય, જેમ છ વર્ષની બાળા સાથે પતિને આનંદ ન મળે.
અતઃ પ્રિયં ચેદનુકાઙ્ક્ષસે ત્વં સર્વેષુ કાર્યેષુ હિતાહિતેષુ સ્ત્રિયશ્ચ રાજઞ્જડપઙ્ગુકાંશ્ચ પૃચ્છ ત્વં વૈ તાદૃશાંશ્ચૈવ સર્વાન્
આથી, જો તને બધાં કામોમાં, સારા કે ખરાબમાં, મનગમતું જોઈએ છે, તો સ્ત્રીઓ, મૂર્ખો, લંગડા અને આવા બધાને પૂછજે, હે રાજા.
લભ્યતે ખલુ પાપીયાન્નરોઽનુ પ્રિયવાગિહ। અપ્રિયસ્ય હિ પથ્યસ્ય વક્તા શ્રોતા ચ દુર્લભઃ
મીઠા બોલનાર માણસ તો સહેલાઈથી મળે છે; પણ જે કડવી પણ હિતની વાત કહે છે અથવા સાંભળે છે, એવો દુર્લભ છે.
યસ્તુ ધર્મપરશ્ચ સ્યાદ્ધિત્વા ભર્તુઃ પ્રિયાપ્રિયે। અપ્રિયાણ્યાહ પથ્યાનિ તેન રાજા સહાયવાન્
પણ જે ધર્મમાં સ્થિર છે અને પોતાના સ્વામીના મનગમતા કે ન ગમતા છોડીને પણ હિતની કડવી વાત કહે છે, એના કારણે રાજાને સાચો સહારો મળે છે.
અવ્યાધઇજં કટુજં તીક્ષ્ણમુષ્ણં યશોમુષં પરુષં પૂતિગન્ધિમ્। સતાં પેયં યન્ન પિબન્ત્યસન્તો મન્યું મહારાજ પિબ પ્રશામ્ય
જે કડવું, તીખું, ગરમ, નામ ખરાબ કરનારું, કઠોર અને દુર્ગંધયુક્ત હોય છે, એ સારા લોકો પી જાય છે, પણ ખરાબ લોકો નહીં. હે મહારાજ, તું ગુસ્સો પી જા અને શાંત થા.
વૈચિત્રવીર્યસ્ય યશો ધનં ચ વાઞ્છામ્યહં સહપુત્રસ્ય શશ્વત્। યથા તથા તેઽસ્તુ નમશ્ચતેઽસ્તુ મમાપિ ચ સ્વસ્તિ દિશન્તુ વિપ્રાઃ
હું હંમેશાં વૈચિત્રવીર્ય અને તેના પુત્રોના યશ અને ધનની ઈચ્છા રાખું છું. તને પણ એવું જ સુખ મળે, તને વંદન. મને પણ બ્રાહ્મણો શુભ આશીર્વાદ આપે.
આશીવિષાન્નેત્રવિષાન્કોપયેન્ન ચ પણ્ડિતઃ। એવં તેઽહં વદામીદં પ્રયતઃ કુરુનન્દન
જેનાં નેત્ર સાપ જેવા છે અથવા જે ઝેરથી ભરેલા છે, તેમને ક્યારેય ઉશ્કેરવા નહીં, એ જ બુદ્ધિશાળી કરે છે. હે કુરુવંશના આનંદ, મેં તને આ વાત ધ્યાનપૂર્વક કહી છે.
બહુવિત્તં પરાજૈષીઃ પાણ્ડવાનાં યુધિષ્ઠિર। આચક્ષ્વ વિત્તં કૌન્તેય યદિ તેઽસ્ત્યપરાજિતમ્
હે યુધિષ્ઠિર, તું પાંડવોને હરાવીને ઘણું ધન મેળવ્યું છે. હે કુંતીપુત્ર, જો તારે હજી પણ કોઈ અપરાજિત ધન હોય તો એ જણાવી દે.
મમ વિત્તમસઙ્ખ્યેયં યદહં વેદ સૌબલ। અથ ત્વં શકુને કસ્માદ્વિત્તં સમનુપૃચ્છસિ
મારું ધન તો ગણતરીથી બહાર છે, જેટલું મને ખબર છે, સુબલપુત્ર શકુની, તું મને મારા ધન વિશે કેમ પૂછે છે?
અયુતં પ્રયુતં ચૈવ શઙ્કું પદ્મં તથાર્બુદમ્। ખર્વં શઙ્ખં નિખર્વં ચ મહાપદ્મં ચ કોટયઃ
દસ હજાર, લાખ, શંકુ, પદ્મ, અર્બુદ, ખર્વ, શંખ, નિખર્વ, મહાપદ્મ અને કરોડો—
મધ્યં ચૈવ પરાર્ધં ચ સપરં ચાત્ર પણ્યતામ્। એતન્મમ ધનં રાજંસ્તેન દીવ્યામ્યહં ત્વયા
મધ્ય, પરાર્ધ અને સપર પણ અહીં પણના રૂપે આવે છે. રાજા, આ બધું જ મારું ધન છે, અને એ બધું હું તારી સાથે પણમાં મુકું છું.
એતચ્છુત્વા વ્યવસિતો નિકૃતિં સમુપાશ્રિતઃ। જિતમિત્યેવ શકુનિર્યુધિષ્ઠિરમભાષત
આ સાંભળીને, શકુનીએ ઠરાવપૂર્વક કપટ અપનાવ્યું અને યુધિષ્ઠિરને કહ્યું: 'તું હારી ગયો.'
ગવાશ્વં બહુધેનૂકમસઙ્ખ્યેયમજાવિકમ્। યત્કિઞ્ચિદનુ પર્ણાશાં પ્રાક્ સિન્ધોરપિ સૌબલ। એતન્મમ ધનં સર્વં તેન દીવ્યામ્યહં ત્વયા
ગાય, ઘોડા, અનગણિત બકરાં-ધેંસ, પર્ણકુટીઓની બહાર જે કંઈ છે, અને સિંધુની પૂર્વ દિશામાં પણ, સુબલપુત્ર, એ બધું મારું ધન છે; એ બધું હું તારી સામે પણમાં મુકું છું.
એતચ્છુત્વા વ્યવસિતો નિકૃતિં સમુપાશ્રિતઃ। જિતમિત્યેવ શકુનિર્યુધિષ્ઠિરમભાષત
આ સાંભળીને, શકુનીએ ઠરાવપૂર્વક કપટ અપનાવ્યું અને યુધિષ્ઠિરને કહ્યું: 'તું હારી ગયો.'
પુરં જનપદો ભૂમિરબ્રાહ્મણધનૈઃ સહ। અબ્રાહ્મણાશ્ચ પુરુષા રાજઞ્શિષ્ટં ધનં મમ। એતદ્રાજન્મમ ધનં તેન દીવ્યામ્યહં ત્વયા
શહેર, પ્રદેશ, જમીન, બ્રાહ્મણો સિવાયનું ધન અને બ્રાહ્મણો સિવાયના માણસો, રાજા, આ બાકીનું બધું મારું છે. એ બધું હું તારી સામે પણમાં મુકું છું.
એતચ્છ્રુત્વા વ્યવસિતો નિકૃતિં સમુપાશ્રિતઃ। જિતમિત્યેવ શકુનિર્યુધિષ્ઠિરમભાષત
આ સાંભળીને, શકુનીએ ઠરાવપૂર્વક કપટ અપનાવ્યું અને યુધિષ્ઠિરને કહ્યું: 'તું હારી ગયો.'
રાજપુત્રા ઇમે રાજઞ્છોમન્તે યૈર્વિભૂષિતાઃ। કુમ્ડલાનિ ચ નિષ્કાશ્ચ સર્વં રાજવિભૂષણમ્। એતન્મમ ધનં રાજંસ્તેન દીવ્યામ્યહં ત્વયા
રાજા, આ રાજકુમારો, જેમણે આભૂષણો, કુંડળ અને નકલા પહેર્યા છે, રાજાશાહી શણગાર—આ બધું મારું ધન છે; એ બધું હું તારી સામે પણમાં મુકું છું.
એતચ્છ્રુત્વા વ્યવસિતો નિકૃતિં સમુપાશ્રિતઃ। જિતમિત્યેવ શકુનિર્યુધિષ્ઠિરમભાષત
આ સાંભળીને, શકુનીએ ઠરાવપૂર્વક કપટ અપનાવ્યું અને યુધિષ્ઠિરને કહ્યું: 'તું હારી ગયો.'