પ્રાતિપેયાઃ શાન્તનવા ભીમસેનાઃ સબાહ્નિકાઃ। દુર્યોધનાપરાધેન કૃચ્છ્રં પ્રાપ્સ્યન્તિ સર્વશઃ
શાંતનુપુત્રો અને ભીમસેન તથા તેમની સેના, બધા દુર્યોધનના અપમાનથી મુશ્કેલીમાં પડશે.
દુર્યોધનો મદેનૈવ ક્ષેમં વ્યપોહતિ। વિષાણં ગૌરિવ મદાત્સ્વયમારુજતેત્મનઃ
દુર્યોધન અહંકારમાં પોતાનું જ કલ્યાણ નષ્ટ કરે છે, જેમ ઉન્મત્ત સાઢ પોતાનું શિંગ તોડી નાખે છે.
યશ્ચિત્તમન્વેતિ પરસ્ય રાજન્ વીરઃ કવિઃ સ્વામવમત્ય દૃષ્ટિમ્। નાવં સમુદ્ર ઇવ બાલનેત્રા- મારુહ્ય ઘોરે વ્યસને નિમજ્જેત્
રાજા, જે વીર કે બુદ્ધિશાળી પોતાનું વિચારો છોડીને બીજાના મનની પાછળ ચાલે છે, તે બાળકના દિશામાં ચાલતી નાવ સમાન છે—અને ભયાનક સંકટમાં ડૂબી જાય છે.
દુર્યોધનો ગ્લહતે પાણ્ડવેન પ્રીયાયસે ત્વં જયતીતિ તચ્ચ। અતિનર્મા જાયતે સંપ્રહારો યતો વિનાશઃ સમુપૈતિ પુંસામ્
દુર્યોધન પાંડવ સાથે જુગાર રમે છે અને તું આનંદ કરે છે કે એ જીતશે. પણ વધારે મજાકથી ઝઘડો થાય છે અને એમાંથી માણસોનું વિનાશ થાય છે.
આકર્ષસ્તેઽવાક્ફલઃ સુપ્રણીતો હૃદિ પ્રૌઢો મન્ત્રપદઃ સમાધિઃ। યુધિષ્ઠિરેણ કલહસ્તવાય- મચિન્તિતોઽભિમતઃ સ્વબન્ધુના
તારો આકર્ષણ વ્યર્થ છે, ભલે યોગ્ય માર્ગે હોય; તારા હૃદયમાં ઊંડે બેઠેલી સલાહ યુધિષ્ઠિર સાથેના ઝઘડામાં જ બંધાયેલી છે, વિચારી વિના પણ તારા જ લોકો તેને ઇચ્છે છે.
પ્રાતિપેયાઃ શાન્તનવાઃ શૃણુધ્વં કાવ્યાં વાચં સંસદિ કૌરવાણામ્। વૈશ્વાનરં પ્રજ્વલિતં સુઘોરં મા યાસ્યધ્વં મન્દમનુપ્રપન્નઃ
હે શાંતનુપુત્રો, કૌરવોની સભામાં બોલાયેલી કાવ્યમય વાણી સાંભળો; ધીમે ધીમે ચાલીને એ ભયાનક જ્વલંત અગ્નિમાં ન પડજો.
યદા મન્યું પાણ્ડવોઽજાતશત્રુ- ર્ન સંયચ્છેદક્ષમદાભિભૂતઃ। વૃકોદરઃ સવ્યસાચી યમૌ ચ કોઽત્ર દ્વીપઃ સ્યાત્તુમુલે વસ્તદાનીમ્
જ્યારે અજાતશત્રુ પાંડવ ગુસ્સામાં પોતાને રોકી શકતો નથી, અને ભીમસેન, અર્જુન અને બંને ભાઈઓ જોડાય છે, ત્યારે એ ભયાનક યુદ્ધમાં કોણ ટકી શકે?
મહારાજ પ્રભવસ્ત્વં ધનાનાં પુરા દ્યૂતાન્મનસા યાવદિચ્છેઃ। બહુવિત્તાન્પાણ્ડવાંશ્ચેજ્જયસ્ત્વં કિં તે તત્સ્યાદ્વસુ વિન્દેહ પાર્થાન્
મહારાજા, તું ધનની જડ છે; જેટલું તારા મનમાં જુગારની ઈચ્છા રહેશે, પાંડવોનું ઘણું ધન જીતે તો પણ એ ધનથી તને શું લાભ? પૃથાપુત્રોને જ જીતજે.
જાનીમહે દેવિતં સૌબલસ્ય વેદ દ્યૂતે નિકૃતિં પાર્વતીયઃ। યતઃ પ્રાપ્તઃ શકુનિસ્તત્ર યાતુ મા યૂયુધો ભારત પાણ્ડવેયાન્
અમે સૌબલના જુગારની ચાલાકી જાણીએ છીએ; પાર્વતીપુત્ર પણ જુગારની છેતરપિંડી જાણે છે. શકુની એ માટે આવ્યો છે, તો તેને જવા દે; હે ભારત, પાંડવપુત્રો સાથે યુદ્ધ ન કર.
પરેષામેવ યશસા શ્લોઘસે ત્વં સદા ક્ષત્તઃ કુત્સયન્ધાર્તરાષ્ટ્રાન્। જાનીમહે વિદુર યત્પ્રિયસ્ત્વં બાલાનિવાસ્માનવમન્યસે નિત્યમેવ
હે ક્ષત્તા, તું હંમેશા બીજાના યશની પ્રશંસા કરે છે અને ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોને નાની નજરે જુએ છે. હે વિદુર, અમે જાણીએ છીએ કે તું પક્ષપાતી છે અને અમને હંમેશા બાળકો સમાન ગણે છે.
સ વિજ્ઞેયઃ પુરુષોઽન્યત્રકામો નિન્દાપ્રશંસે હિ તથા યુનક્તિ। જિહ્વાઽઽત્મનો હૃદયસ્થં વ્યનક્તિ જાનીમહે ત્વન્મનસઃ પ્રાતિકૂલ્યમ્
જે માણસનું મન બીજે ક્યાંક હોય છે, એ જ વખાણ અને નિંદા સાથે જોડાય છે; જીભ હૃદયમાં રહેલું બહાર લાવે છે. અમે જાણીએ છીએ કે તારો મન અમારો વિરોધી છે.
ઉત્સઙ્ગે ચ વ્યાલ ઇવાહિતોઽસિ માર્જરવત્પોષકં ચોપહંસિ। ભર્તૃઘ્નં ત્વાં ન હિ પાપીય આહુ- સ્તસ્માત્ક્ષત્તઃ કિં ન બિભેષિ પાપાત્
તું એવો છે કે જેમ કોઈની ગોદમાં સાપ મૂક્યો હોય, અને બિલાડી જે રીતે પોતાના પોષકને નુકસાન કરે છે તેમ. તને કોઈ પણ દગાખોર કહેતો નથી—તો, હે ક્ષત્તા, તું પાપથી કેમ નથી ડરતો?
જિત્વા શત્રૂન્ફલમાપ્તં મહદ્વૈ માઽસ્માન્ક્ષત્તઃ પરુષામીહ વોચઃ। દ્વિષદ્ભિસ્ત્વં સમ્પ્રયોગાભિનન્દી મુહુર્દેષં યાસિ નઃ સમ્પ્રયોગાત્
શત્રુઓને હરાવીને મોટું ફળ મળ્યું છે; હવે અહીં અમને કઠોર શબ્દો ના બોલ, ક્ષત્ત. તને તો દુશ્મનો સાથે ઝઘડા કરવામાં આનંદ આવે છે, પણ જ્યારે અમને સામનો કરવો પડે ત્યારે તું વારંવાર અમને છોડી જાય છે.
અમિત્રતાં યાતિ નરોઽક્ષમં બ્રુવ- ન્નિગૂહતે ગુહ્યમમિત્રસંસ્તવે। તદાશ્રિતોઽપત્રપ કિં નુ બાધસે યદિચ્છસિ ત્વં તદિહાભિભાષતસે
જે માણસ અયોગ્ય રીતે બોલે છે, તે દુશ્મન બની જાય છે; દુશ્મનનું વખાણ કરી તે પોતાની વાત છુપાવે છે. હે, જે અહીં આશરો લીધો છે, એ બેધડક અમને શા માટે દુઃખ આપે છે? જો તને કંઈ કહેવું હોય તો અહીં ખુલ્લેઆમ બોલ.
મા નોઽવમંસ્થા વિદ્ય માનસ્તવેદં શિક્ષસ્વ બુદ્ધિં સ્થવિરાણાં સકાશાત્। યશો રક્ષસ્વ વિદુર સમ્પ્રણીતં મા વ્યાપૃતઃ પરકાર્યેશુ ભૂસ્ત્વમ્
અમને નાની નજરે ના જો, અને તારી જ સમજણને વધારે માન ના આપ. વડીલ પાસેથી સમજદારી શીખ. હે વિદુર, તારો સારો નામ જાળજે; બીજાના કામોમાં ફસાઈ ના પડ.
અહં કર્તેતિ વિદૂર મા ચ મંસ્થા મા નો નિત્યં પરુષાણીહ વોચઃ। ન ત્વાં પૃચ્છામિ વિદુર યદ્ધિતં મે સ્વસ્તિ ક્ષત્તર્મા તિતિક્ષૂન્ ક્ષિણ્ ત્વમ્
હે વિદુર, એવું ના સમજ કે બધું તું જ કરે છે; અમને વારંવાર કડવા શબ્દો ના બોલ. હું તને ક્યારેય પૂછતો નથી કે મારા માટે શું સારું છે. હવે તું જઈ શકે છે, ક્ષત્ત; કારણ કે તું અમને સહન કરતો નથી.
એકઃ શાસ્તા ન દ્વિતીયોઽસ્તિ શાસ્તા ગર્ભે શયાનં પુરુષં શાસ્તિ શાસ્તા। તેનાનુશિષ્ટઃ પ્રવણાદિવામ્ભો યથા નિયુક્તોઽસ્તિ તથા ભવામિ
એકજ શાસક છે, બીજો કોઈ નથી. એ શાસક તો માણસને માતાના પેટમાં હોય ત્યારે પણ નિયંત્રિત કરે છે. એના કહેવા પ્રમાણે હું ચાલું છું, જેમ પાણી ઢોળાણ તરફ જાય છે, તેમ હું એના આદેશ પ્રમાણે વર્તું છું.
ભિનત્તિ શિરસા શૈલમહિં ભોજયતે ચ યઃ। ધીરેવ કુરુતે તસ્ય કાર્યાણામનુશાસનમ્। યો બલાદનુશાસ્તીહ સોઽમિત્રં તેન વિન્દતિ
જે પોતાના માથાથી પર્વત ફાડી શકે અથવા સાપને ખવડાવી શકે, એવા બુદ્ધિશાળી માણસને જ કામની આજ્ઞા આપવી જોઈએ. પણ જે અહીં જબરદસ્તી આજ્ઞા આપે છે, એને દુશ્મન જ મળે છે.
મિત્રતામનુવૃત્તં તુ સમુપેક્ષત્યપણ્ડિતઃ। દીપ્ય યઃ પ્રદીપ્તાગ્નિં પ્રાચ્કિરં નાભિધાવતિ। ભસ્માપિ ન સ વિન્દેત શિષ્ટં ક્વચન ભારત
મૂર્ખ માણસ વફાદાર મિત્રની અવગણના કરે છે. જેમ કોઈ પ્રજ્વલિત અગ્નિ જોઈને પણ તેને બુઝાવા દોડતો નથી, તેમ એ પછી કયાંયે રાખ પણ નથી મળતી, હે ભારત.
ન વાસયેત્પારવર્ગ્યં દ્વિષન્તં વિશેષતઃ ક્ષત્તરહિતં મનુપ્યમ્। સ યત્રેચ્છસિ વિદુર તત્ર ગચ્છ સુસાન્ત્વિતા હ્યસતી સ્ત્રી જહાતિ
કોઈએ પોતાના ઘરમાં દુશ્મન, ખાસ કરીને જેનું કોઈ રક્ષણ કરનાર નથી, એવો રાખવો નહીં. હે વિદુર, તું જ્યાં ઈચ્છે ત્યાં જઈ શકે છે; જેમ દુષ્ટ સ્ત્રી સુખી ઘર છોડી દે છે.
એતાવતા પુરુષં યે ત્યજન્તિ તેષાં સખ્યમન્તવદ્બ્રૂહિ રાજન્। રાજ્ઞાં હિ ચિત્તાનિ પરિપ્લુતાનિ સાન્ત્વં દત્વા મુસલૈર્ઘાતયન્તિ
જે લોકો એટલા માટે માણસને છોડી દે છે, એમની મિત્રતા કેટલો સમય ટકે છે, એ કહો, રાજન. રાજાઓના મન તો અસ્થિર હોય છે; પહેલા મીઠા બોલે છે, પછી લાકડી વડે મારતા આવે છે.
અબાલત્વં મન્યસે રાજપુત્ર બાલોઽહમિત્યેવ સુમન્દબુદ્ધે। યઃ સૌહૃદે પુરુષં સ્થાપયિત્વા પશ્ચાદેનં દૂષયતે સ બાલઃ
હે રાજકુમાર, તું મને બાળક માને છે, અને કહે છે કે હું તો નાદાન છું, હે મૂર્ખ. જે માણસને વિશ્વાસમાં લઈ, પછી તેની નિંદા કરે છે, એ જ સાચો બાળક છે.
ન શ્રેયસે નીયતે મન્દબુદ્ધિઃ સ્ત્રી શ્રોત્રિયસ્યેવ ગૃહે પ્રદુષ્ટા। ધ્રુવં ન રોચેદ્ભરતર્ષભસ્ય પતિઃ કુમાર્યા ઇવ ષષ્ટિવર્ષઃ
મૂર્ખને ક્યારેય કલ્યાણ મળતું નથી, જેમ બ્રાહ્મણના ઘરમાં દુષ્ટ સ્ત્રીથી સુખ નથી મળતું. નિશ્ચિત છે કે, હે ભારતવંશી, તને આનંદ નહીં થાય, જેમ છ વર્ષની બાળા સાથે પતિને આનંદ ન મળે.
અતઃ પ્રિયં ચેદનુકાઙ્ક્ષસે ત્વં સર્વેષુ કાર્યેષુ હિતાહિતેષુ સ્ત્રિયશ્ચ રાજઞ્જડપઙ્ગુકાંશ્ચ પૃચ્છ ત્વં વૈ તાદૃશાંશ્ચૈવ સર્વાન્
આથી, જો તને બધાં કામોમાં, સારા કે ખરાબમાં, મનગમતું જોઈએ છે, તો સ્ત્રીઓ, મૂર્ખો, લંગડા અને આવા બધાને પૂછજે, હે રાજા.
લભ્યતે ખલુ પાપીયાન્નરોઽનુ પ્રિયવાગિહ। અપ્રિયસ્ય હિ પથ્યસ્ય વક્તા શ્રોતા ચ દુર્લભઃ
મીઠા બોલનાર માણસ તો સહેલાઈથી મળે છે; પણ જે કડવી પણ હિતની વાત કહે છે અથવા સાંભળે છે, એવો દુર્લભ છે.
યસ્તુ ધર્મપરશ્ચ સ્યાદ્ધિત્વા ભર્તુઃ પ્રિયાપ્રિયે। અપ્રિયાણ્યાહ પથ્યાનિ તેન રાજા સહાયવાન્
પણ જે ધર્મમાં સ્થિર છે અને પોતાના સ્વામીના મનગમતા કે ન ગમતા છોડીને પણ હિતની કડવી વાત કહે છે, એના કારણે રાજાને સાચો સહારો મળે છે.
અવ્યાધઇજં કટુજં તીક્ષ્ણમુષ્ણં યશોમુષં પરુષં પૂતિગન્ધિમ્। સતાં પેયં યન્ન પિબન્ત્યસન્તો મન્યું મહારાજ પિબ પ્રશામ્ય
જે કડવું, તીખું, ગરમ, નામ ખરાબ કરનારું, કઠોર અને દુર્ગંધયુક્ત હોય છે, એ સારા લોકો પી જાય છે, પણ ખરાબ લોકો નહીં. હે મહારાજ, તું ગુસ્સો પી જા અને શાંત થા.
વૈચિત્રવીર્યસ્ય યશો ધનં ચ વાઞ્છામ્યહં સહપુત્રસ્ય શશ્વત્। યથા તથા તેઽસ્તુ નમશ્ચતેઽસ્તુ મમાપિ ચ સ્વસ્તિ દિશન્તુ વિપ્રાઃ
હું હંમેશાં વૈચિત્રવીર્ય અને તેના પુત્રોના યશ અને ધનની ઈચ્છા રાખું છું. તને પણ એવું જ સુખ મળે, તને વંદન. મને પણ બ્રાહ્મણો શુભ આશીર્વાદ આપે.
આશીવિષાન્નેત્રવિષાન્કોપયેન્ન ચ પણ્ડિતઃ। એવં તેઽહં વદામીદં પ્રયતઃ કુરુનન્દન
જેનાં નેત્ર સાપ જેવા છે અથવા જે ઝેરથી ભરેલા છે, તેમને ક્યારેય ઉશ્કેરવા નહીં, એ જ બુદ્ધિશાળી કરે છે. હે કુરુવંશના આનંદ, મેં તને આ વાત ધ્યાનપૂર્વક કહી છે.
બહુવિત્તં પરાજૈષીઃ પાણ્ડવાનાં યુધિષ્ઠિર। આચક્ષ્વ વિત્તં કૌન્તેય યદિ તેઽસ્ત્યપરાજિતમ્
હે યુધિષ્ઠિર, તું પાંડવોને હરાવીને ઘણું ધન મેળવ્યું છે. હે કુંતીપુત્ર, જો તારે હજી પણ કોઈ અપરાજિત ધન હોય તો એ જણાવી દે.