જાતરૂપસ્ય મુખ્યસ્ય નાર્ઘો યસ્ય હિ ભારત। એતદ્રાજન્મમ ધનં તેન દીવ્યામ્યહં ત્વયા
એ સોનુ શુદ્ધ અને ઉત્તમ છે, જેના મૂલ્યનો અંદાજ પણ નથી. રાજા, આ જ મારું ધન છે અને એથી હું તારી સામે જુગાર રમું છું.
એતચ્છ્રુત્વા વ્યવસિતો નિકૃતિં સમુપાશ્રિતઃ। જિતમિત્યેવ શકુનિર્યુધિષ્ઠિરમભાપતઃ
આ સાંભળીને, કપટનો નિશ્ચય કરીને શકુનેએ યુધિષ્ઠિરને કહ્યું: 'તું હારી ગયો છે.'
એવં પ્રવર્તિતે દ્યૂતે ઘોરે સર્વાપહારિણિ। સર્વસંશયનિર્મોક્તા વિદુરો વાક્યમબ્રવીત્
આ રીતે ભયાનક અને બધું છીનવી લેનાર જુગાર ચાલતો હતો ત્યારે, વિદુરે બધા સંશયો દૂર કરતા શબ્દો કહ્યા.
મહારાજ વિજાનીહિ યત્ત્વાં વક્ષ્યામિ ભારત। મુમૂર્ષોરૌષધમિવ ન રોચેતાપિ તે શ્રુતમ્
મહારાજ, હું જે કહું છું તે ધ્યાનથી સાંભળો. ભલે તમને એ વાત ગમતી ન હોય, જેમ મરણ પામનારને ઔષધ ગમતું નથી, તેમ છતાં સાંભળો.
યદ્વૈ પુરા જાતમાત્રો રુરાવ ગોમાયુવદ્વિસ્વરં પાપચેતાઃ। દુર્યોધનો ભારતાનાં કુલઘ્નઃ સોઽયં યુક્તો ભવતાં કાલહેતુઃ
જ્યારે દુર્યોધન જન્મ્યો ત્યારે જ શિયાળ જેવી ડાકણ અવાજે રડ્યો હતો; એ પાપી હૃદયવાળો, ભારતોના કુળનો વિનાશક, હવે તમારો વિનાશ લાવવાનો કારણ બન્યો છે.
ગૃહે વસન્તં ગોમાયું ત્વં વૈ મોહાન્ન બુધ્યસે। દુર્યોધનસ્ય રૂપેણ શૃણુ કાવ્યાં ગિરં મમ
મૂર્ખતામાં, તું પોતાના ઘરમાં દુર્યોધનના રૂપે શિયાળને રાખી રહ્યો છે, એ તને ખબર નથી. હવે મારી સમજદારીભરી વાત સાંભળ.
મધુ વૈ માધ્વિકો લબ્ધ્વા પ્રપાતં નૈવ બુધ્યતે। આરુહ્ય તં મજ્જતિ વા પતનં ચાધિગચ્છતિ
મધુ મળતાં જ મધમાખી ઊંચે ચઢી જાય છે, પણ નીચે પડવાનું જોયા વિના જ પડી જાય છે અને નષ્ટ થાય છે.
સોઽયં મત્તોઽક્ષદ્યૂતેન મધુવન્ન પીરક્ષતે। પ્રપાતં બુધ્યતે નૈવ વૈરં કૃત્વા મહારથૈઃ
એ જ રીતે, જુગારના નશામાં એ પડવાનું જોયું જ નથી, કેવળ મીઠાશમાં મગ્ન છે અને મહાન વીરોથી વેર લઈ રહ્યો છે.
વિદિતં મે મહાપ્રાજ્ઞ ભોજેષ્વેવાસમઞ્જસમ્। પુત્રં સંત્યક્તવાન્પૂર્વં પૌરાણાં હિતકામ્યયા
હું જાણું છું, હે વિદ્વાન, ભૂતકાળમાં ભોજો વચ્ચે પણ આવું અયોગ્ય થયું હતું; લોકોના હિત માટે તેમણે પોતાના પુત્રને ત્યજી દીધો હતો.
અન્ધકા યાદવા ભોજાઃ સમેતાઃ કંસમત્યજન્। નિયોગાત્તુ હતે તસ્મિન્કૃષ્ણેનામિત્રઘાતિના
અંધક, યાદવ અને ભોજોએ મળીને કન્સને દૂર કર્યો હતો; અને કૃષ્ણે, શત્રુઓના વિનાશક, આજ્ઞાથી તેને મારી નાખ્યો હતો.
એવં તે જ્ઞાતયઃ સર્વે મોદમાનાઃ શતં સમાઃ। ત્વન્નિયુક્તઃ સવ્યસાચી નિગૃહ્ણાતુ સુયોધનમ્
એ રીતે, બધા તમારા સગાંએ સો વર્ષ આનંદ માણ્યો હતો; હવે તમારી આજ્ઞાથી અર્જુને દુશ્મન દુર્યોધનને રોકી લેવું જોઈએ.
નિગ્રહાદસ્ય પાદસ્ય મોદન્તાં કુરવઃ સુખમ્। કાકેનેમાંશ્ચિત્રવર્હાઞ્શાર્દૂલાન્ક્રોષ્ટુકેન ચ। ક્રીણીષ્વ પાણ્ડવાન્રાજન્મા મજ્જીઃ શોકસાગરે
એના પગને રોકવાથી કૌરવો આનંદથી ખુશ થઈ જશે; રાજા, પાંડવોને એ રીતે મેળવો જેમ કાગડો મોરને, વાઘ શિયાળને મેળવે છે; દુઃખના દરિયામાં ડૂબી ન જજો.
ત્યજેત્કુલાર્થે પુરુષં ગ્રામસ્યાર્થે કુલં ત્યજેત્। ગ્રામં જનપદસ્યાર્થે આત્માર્થે પૃથિવીં ત્યજેત્
કુટુંબના હિત માટે એક માણસને ત્યજી દેવો જોઈએ; ગામના હિત માટે કુટુંબને, દેશના હિત માટે ગામને, અને પોતાના હિત માટે આખી ધરતીને પણ ત્યજી દેવી જોઈએ.
સર્વજ્ઞઃ સર્વભાવજ્ઞઃ સર્વશત્રુભયઙ્કરઃ। ઇતિ સ્મ ભાષતે કાવ્યો જમ્ભત્યાગે મહાઽસુરાન્
જે સર્વજ્ઞ છે, સર્વના સ્વભાવને જાણે છે અને બધા દુશ્મનો માટે ભયજનક છે—એવા કાવ્યે મહાન અસુરોને ત્યજી દીધા ત્યારે આવી જ વાત કહી હતી.
હિરણ્યષ્ઠીવિનઃ કાંશ્ચિત્પક્ષિણો વનગોચરાન્। ગૃહે કિલ કૃતાવાસાઁલ્લોભાદ્રાજા ન્યપીડયત્। સ ચોપભોગલોભાન્ધો હિરણ્યાર્થી પરન્તપ
રાજાએ સુખ અને સોનાની લાલચમાં, વનમાં રહેતા કેટલાક સુવર્ણપંખી પક્ષીઓને, જેમણે તેના ઘરે વાસ કર્યો હતો, અત્યાચાર કર્યો.
આયતિં ચ તદાત્વં ચ ઉભે સદ્યો વ્યનાશયત્। તદર્થકામસ્તદ્વત્ત્વં માદ્રુહઃ પાણ્ડવાન્નૃપ
તેના ધન માટે રાજાએ એક સાથે પક્ષીઓનું વર્તમાન અને ભવિષ્ય બન્ને નષ્ટ કરી દીધું. રાજા, પાંડવો સાથે એ જવું વર્તન ન કરજે.
મોહાત્મા તપ્સ્યસે પશ્ચાત્પત્રિહા પુરુષો યથા। જાતઞ્જાતં પાણ્ડવેભ્યઃ પુષ્પમાદત્સ્વ ભારત
મૂર્ખતાથી, જેમ પંખી મારનાર માણસ પછી દુઃખ ભોગવે છે, તેમ તું પણ પસ્તાશે. હે ભારત, પાંડવો પાસેથી જે ફૂલ ફૂટે, તે જતુ લેતો રહે.
માલાકાર ઇવારામે સ્નેહં કુર્વન્પુનઃ પુનઃ। વૃક્ષાનઙ્ગારકારીવ મૈનાદ્યાક્ષીઃ સમૂલકાન્। મા ગમઃ સમુતામાત્યઃ સબલશ્ચ યમક્ષયમ્
જેમ બગીચામાં માળાવાળો વારંવાર પ્રેમ કરે છે, અથવા જેમ કોઇલા બનાવનાર વૃક્ષને મૂળથી કાપી નાખે છે, તેમ તું તારી સેના સાથે યમના ઘરે ન જજે.
સમવેતાન્હિ કઃ પાર્થાન્પ્રતિયુધ્યેત ભારત। મરુદ્ભિઃ સહિતો રાજન્નપિ સાક્ષાન્મરુત્પતિઃ
હે ભારત, એકઠા થયેલા પૃથાપુત્રો સામે યુદ્ધમાં કોણ ટકી શકે? અહીં સુધી કે મારુતો સાથે પોતે મારુતપતિ પણ નહીં.
દ્યૂતં મૂલં કલહસ્યાભ્યુપૈતિ મિથો ભેદં મહતે દારુણાય। તદા સ્થિતોઽયં ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રો દુર્યોધનઃ સૃજતે વૈરમુગ્રમ્
જુગારથી ઝઘડાનું મૂળ ઊભું થાય છે, તે ભયાનક વિભાજન અને મહા દુઃખ લાવે છે. એ રીતે ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર દુર્યોધન અહીં ભયાનક વેર ઊભું કરે છે.
પ્રાતિપેયાઃ શાન્તનવા ભીમસેનાઃ સબાહ્નિકાઃ। દુર્યોધનાપરાધેન કૃચ્છ્રં પ્રાપ્સ્યન્તિ સર્વશઃ
શાંતનુપુત્રો અને ભીમસેન તથા તેમની સેના, બધા દુર્યોધનના અપમાનથી મુશ્કેલીમાં પડશે.
દુર્યોધનો મદેનૈવ ક્ષેમં વ્યપોહતિ। વિષાણં ગૌરિવ મદાત્સ્વયમારુજતેત્મનઃ
દુર્યોધન અહંકારમાં પોતાનું જ કલ્યાણ નષ્ટ કરે છે, જેમ ઉન્મત્ત સાઢ પોતાનું શિંગ તોડી નાખે છે.
યશ્ચિત્તમન્વેતિ પરસ્ય રાજન્ વીરઃ કવિઃ સ્વામવમત્ય દૃષ્ટિમ્। નાવં સમુદ્ર ઇવ બાલનેત્રા- મારુહ્ય ઘોરે વ્યસને નિમજ્જેત્
રાજા, જે વીર કે બુદ્ધિશાળી પોતાનું વિચારો છોડીને બીજાના મનની પાછળ ચાલે છે, તે બાળકના દિશામાં ચાલતી નાવ સમાન છે—અને ભયાનક સંકટમાં ડૂબી જાય છે.
દુર્યોધનો ગ્લહતે પાણ્ડવેન પ્રીયાયસે ત્વં જયતીતિ તચ્ચ। અતિનર્મા જાયતે સંપ્રહારો યતો વિનાશઃ સમુપૈતિ પુંસામ્
દુર્યોધન પાંડવ સાથે જુગાર રમે છે અને તું આનંદ કરે છે કે એ જીતશે. પણ વધારે મજાકથી ઝઘડો થાય છે અને એમાંથી માણસોનું વિનાશ થાય છે.
આકર્ષસ્તેઽવાક્ફલઃ સુપ્રણીતો હૃદિ પ્રૌઢો મન્ત્રપદઃ સમાધિઃ। યુધિષ્ઠિરેણ કલહસ્તવાય- મચિન્તિતોઽભિમતઃ સ્વબન્ધુના
તારો આકર્ષણ વ્યર્થ છે, ભલે યોગ્ય માર્ગે હોય; તારા હૃદયમાં ઊંડે બેઠેલી સલાહ યુધિષ્ઠિર સાથેના ઝઘડામાં જ બંધાયેલી છે, વિચારી વિના પણ તારા જ લોકો તેને ઇચ્છે છે.
પ્રાતિપેયાઃ શાન્તનવાઃ શૃણુધ્વં કાવ્યાં વાચં સંસદિ કૌરવાણામ્। વૈશ્વાનરં પ્રજ્વલિતં સુઘોરં મા યાસ્યધ્વં મન્દમનુપ્રપન્નઃ
હે શાંતનુપુત્રો, કૌરવોની સભામાં બોલાયેલી કાવ્યમય વાણી સાંભળો; ધીમે ધીમે ચાલીને એ ભયાનક જ્વલંત અગ્નિમાં ન પડજો.
યદા મન્યું પાણ્ડવોઽજાતશત્રુ- ર્ન સંયચ્છેદક્ષમદાભિભૂતઃ। વૃકોદરઃ સવ્યસાચી યમૌ ચ કોઽત્ર દ્વીપઃ સ્યાત્તુમુલે વસ્તદાનીમ્
જ્યારે અજાતશત્રુ પાંડવ ગુસ્સામાં પોતાને રોકી શકતો નથી, અને ભીમસેન, અર્જુન અને બંને ભાઈઓ જોડાય છે, ત્યારે એ ભયાનક યુદ્ધમાં કોણ ટકી શકે?
મહારાજ પ્રભવસ્ત્વં ધનાનાં પુરા દ્યૂતાન્મનસા યાવદિચ્છેઃ। બહુવિત્તાન્પાણ્ડવાંશ્ચેજ્જયસ્ત્વં કિં તે તત્સ્યાદ્વસુ વિન્દેહ પાર્થાન્
મહારાજા, તું ધનની જડ છે; જેટલું તારા મનમાં જુગારની ઈચ્છા રહેશે, પાંડવોનું ઘણું ધન જીતે તો પણ એ ધનથી તને શું લાભ? પૃથાપુત્રોને જ જીતજે.
જાનીમહે દેવિતં સૌબલસ્ય વેદ દ્યૂતે નિકૃતિં પાર્વતીયઃ। યતઃ પ્રાપ્તઃ શકુનિસ્તત્ર યાતુ મા યૂયુધો ભારત પાણ્ડવેયાન્
અમે સૌબલના જુગારની ચાલાકી જાણીએ છીએ; પાર્વતીપુત્ર પણ જુગારની છેતરપિંડી જાણે છે. શકુની એ માટે આવ્યો છે, તો તેને જવા દે; હે ભારત, પાંડવપુત્રો સાથે યુદ્ધ ન કર.
પરેષામેવ યશસા શ્લોઘસે ત્વં સદા ક્ષત્તઃ કુત્સયન્ધાર્તરાષ્ટ્રાન્। જાનીમહે વિદુર યત્પ્રિયસ્ત્વં બાલાનિવાસ્માનવમન્યસે નિત્યમેવ
હે ક્ષત્તા, તું હંમેશા બીજાના યશની પ્રશંસા કરે છે અને ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોને નાની નજરે જુએ છે. હે વિદુર, અમે જાણીએ છીએ કે તું પક્ષપાતી છે અને અમને હંમેશા બાળકો સમાન ગણે છે.