ન સન્તીમે ધાર્તરાષ્ટ્રા યેષાં ત્વમનુશાસિતા। ભવિષ્યમર્થમાખ્યાસિ સર્વદા કૃત્યમાત્મનઃ
હું જેમને ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો કહું છું, એ તો ખરેખર મારા નથી, કારણ કે તું હંમેશાં પોતાના હિતનું જ કહે છે.
પરનેયોઽગ્રણીર્યસ્ય સ માર્ગાન્પ્રતિમુહ્યતિ। પન્થાનમનુગચ્છેયુઃ કથં તસ્ય પદાનુગાઃ
જેનો આગવો માણસ જ રસ્તો ભૂલી જાય, તો પછી એની પાછળ ચાલનારા પણ કેવી રીતે સીધા રહી શકે?
રાજન્પરિણતપ્રજ્ઞો વૃદ્ધસેવી જિતેન્દ્રિયઃ। પ્રતિપન્નાન્સ્વકાર્યેષુ સંમોહયસિ નો ભૃશમ્
રાજા, તું બુદ્ધિમાં પરિપક્વ છે, વડીલોની સેવા કરે છે અને ઇન્દ્રિયોને જીત્યા છે, છતાં તું અમને, જે પોતપોતાના કામમાં લાગેલા છે, ખૂબ ગુંચવી નાખે છે.
લોકવૃત્તાદ્રાજવૃત્તમન્યદાહ બૃહસ્પતિઃ। તસ્માદ્રાજ્ઞાઽપ્રમત્તેન સ્વાર્થશ્ચિન્ત્યઃ સદૈવ હિ
બૃહસ્પતિએ કહ્યું છે કે રાજાનું વર્તન દુનિયાથી અલગ હોય છે; તેથી રાજાએ હંમેશાં પોતાના હિતનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ.
ક્ષત્રિયસ્ય મહારાજ જયે વૃત્તિઃ સમાહિતા। સ વૈ ધર્મસ્ત્વધર્મો વા સ્વવૃત્તૌ કા પરીક્ષણા
ક્ષત્રિય માટે વિજય જ જીવનનું આધાર છે, રાજા. એ ધર્મ છે કે અધર્મ, પોતાનું કર્તવ્ય હોય ત્યારે એનું વિશ્લેષણ શું કામ?
પ્રકાલયેદ્દિશઃ સર્વાઃ પ્રતોદેનેવ સારથિઃ। પ્રત્યમિત્રશ્રિયં દીપ્તાં જિઘૃક્ષુર્ભરતર્ષભ
જેમ રથચાલક ચાબુકથી ચારેય દિશામાં રથ દોડાવે છે, તેમ દુશ્મનનું તેજસ્વી સૌભાગ્ય મેળવવા માટે તે બધું કરે છે, હે ભરતવંશી.
પ્રચ્છન્નો વા પ્રકાશો વા યોગો યોઽરિં પ્રબાધતે। તદ્વૈ શસ્ત્રં શસ્ત્રવિદાં ન શસ્ત્રં છેદનં સ્મૃતમ્
છુપાઈને હોય કે ખુલ્લેઆમ, જે રીત દુશ્મનને હરાવે, એ જ સાચું શસ્ત્ર છે, માત્ર કાપવું જ શસ્ત્રકૌશલ્ય નથી.
શત્રુશ્ચૈવ હિ મિત્રં ચ ન લેખ્યં ન ચ માતૃકા। યો વૈ સન્તાપયતિ યં સ શત્રુઃ પ્રોચ્યતે નૃપ
શત્રુતા કે મિત્રતા કાગળ પર લખાયેલી નથી, રાજા. જે કોઈને દુઃખ આપે, એ જ શત્રુ કહેવાય છે.
અસન્તોષઃ શ્રિયો મૂલં તસ્માત્તં કામયામ્યહમ્। સમુચ્છ્રયે યો યતતે સ રાજન્પરમો નયઃ
અસંતોષ એ સમૃદ્ધિનું મૂળ છે, તેથી હું તેને ઈચ્છું છું. જે ઉન્નતિ માટે પ્રયત્ન કરે છે, એ જ સાચો રાજધર્મ છે.
મમત્વં હિ ન કર્તવ્યમૈશ્વર્યે વા ધનેઽપિ વા। પૂર્વાવાપ્તં હરન્ત્યન્યે રાજધ્રમં હિ તં વિદુઃ
સત્તા કે ધન પર અતિશય મમત્વ રાખવું યોગ્ય નથી; જે મેળવ્યું છે, તે બીજાઓ લઈ જાય એ રાજધર્મ કહેવાય છે.
અદ્રોહસમંય કૃત્વા ચિચ્છેદ નમુચેઃ શિરઃ। શક્રઃ સાઽભિમતા તસ્ય રિપૌ વૃત્તિઃ સનાતની
ઇન્દ્રે નામુચિ સાથે અહિંસા કરાર કર્યા પછી પણ તેનું માથું કાપી નાખ્યું; દુશ્મન સામે આવું વર્તન સદાકાળથી ચાલ્યું છે.
દ્વાવેતૌ ગ્રસતે ભૂમિઃ સર્પો બિલશયાનિવ। રાજાનં ચાવિરોદ્ધારં બ્રાહ્મણં ચાપ્રવાસિનમ્
પૃથ્વી બેને ગળી જાય છે, જેમ સાપ બિલમાં રહેનારને ગળી જાય છે: એક તો જે રાજા વિરોધ ન કરે અને બીજું જે બ્રાહ્મણ યાત્રા ન કરે.
નાસ્તિ વૈ જાતિતઃ શત્રુઃ પુરુષસ્ય વિશામ્પતે। યેન સાધારણી વૃત્તિઃ સ શત્રુર્નેતરો જનઃ
માણસનો જન્મથી કોઈ શત્રુ નથી, રાજાધિરાજ. જેની સાથે હિત ટકરાય, એ જ શત્રુ છે, બીજું કોઈ નહીં.
શત્રુપક્ષં સમૃધ્યન્તં યો મોહાત્સમુપેક્ષતે। વ્યાધિરાપ્યાયિત ઇવ તસ્ય મૂલં છિનત્તિ સઃ
જે મૂર્ખાઈથી દુશ્મનના વધતા બળને અવગણે છે, તે પોતાનું મૂળ કાપે છે, જેમ રોગ વધે તો શરીરને નષ્ટ કરે છે.
અલ્પોઽપિ હ્યરિરત્યર્થં વર્ધમાનઃ પરાક્રમૈઃ। વલ્મીકો મૂલજ ઇવ ગ્રસતે વૃક્ષમન્તિકાત્
નાનો દુશ્મન પણ જો બળમાં વધે તો, નજીકથી વૃક્ષને વાળમીખો જેમ ખાઈ જાય છે, તેમ સર્વનાશ કરે છે.
આજમીઢ રિપોર્લક્ષ્મીર્મા તે રોચિષ્ટ ભારત। એષ ભારઃ સત્વવતાં ન યઃ શિરસિ ધિષ્ઠિતઃ
હે આજમીઢના વંશજ, દુશ્મનનું સૌભાગ્ય તને પસંદ ન પડે, હે ભારત. આ ભાર તો બળવાને જ સહન કરી શકે, જેના માથે છે એ માટે નહિ.
જન્મવૃદ્ધિમિવાર્થાનાં યો વૃદ્ધિમાભિકાઙ્ક્ષતે। એધતે જ્ઞાતિષુ સ વૈ સદ્યો વૃદ્ધિર્હિ વિક્રમઃ
જે રીતે સંતાનની વૃદ્ધિ ઈચ્છાય છે, તેમ જે સંપત્તિની વૃદ્ધિ ઈચ્છે છે, એ પોતાના કુટુંબમાં ફલે છે; કારણ કે વૃદ્ધિ એ પરાક્રમ છે.
નાપ્રાપ્ય પાણ્ડવૈશ્વર્યં સંશયો મે ભવિષ્યતિ। અવાપ્સ્યે વા શ્રિયં તાં હિ શયિષ્યે વા હતો યુધિ
પાંડવોનું રાજ્ય મેળવ્યા વિના મને શંકા રહેશે; હું તો એ વૈભવ મેળવું અથવા યુદ્ધમાં મરી જઈશ.
એતાદૃશસ્ય કિં મેઽદ્ય જીવિતેન વિશામ્પતે। વર્ધન્તે પાણ્ડવા નિત્યં વયં સ્વસ્થિરવૃદ્ધયઃ
પાંડવો રોજે રોજ ફૂલતા જાય છે અને આપણે એ જ છીએ, તો હે રાજાધિરાજ, આવું જીવન મને શા માટે જોઈએ?
યાં ત્વમેતાં શ્રિયં પાણ્ડુપુત્રે યુધિષ્ઠિરે। તપ્યસે તાં હરિષ્યામિ દ્યૂતેન જયતાં વર
પાંડુપુત્ર યુધિષ્ઠિર પાસે જે ધનસંપત્તિ છે અને જેના માટે તું દુઃખી છે, એ હું જુગારથી જીતીને લઈ જઈશ, હે વિજયશીલ.
આહૂયતાં પરં રાજન્કુન્તીપુત્રો યુધિષ્ઠિરઃ। અગત્વા સંશયમહમયુદ્ધ્વા ચ ચમૂમુખે
કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિરને બોલાવ, રાજા. જો એ ન આવે તો મને શંકા રહેશે, અને જો એ સભામાં રમે નહિ તો પણ.
અક્ષાન્ક્ષિપન્નક્ષતઃ સન્વિદ્વાનવિદુષો જયે। ગ્લહાન્ધનૂંષિ મે વિદ્ધિ શરાનક્ષાંશ્ચ ભારત
જીતવામાં જાણકાર હોય કે અજાણ, એ અખંડિત રહીને પાંસાં ફેંકે; જાણ, હે ભારત, મારા પાંસાં એ તીરો છે અને દાવ એ મારા ધનુષ્ય છે.
અક્ષાણાં હૃદયં મે જ્યાં રથં વિદ્ધિ મમાસ્ફુરમ્
મારા માટે પાંસાં જ મારા હૃદય છે, ધનુષની ડોરી મારા રથ સમાન છે, જે મને સતત ઉશ્કેરતી રહે છે.
અયમુત્સહતે રાજચ્છ્રિયમાહર્તુમક્ષવિત્। દ્યૂતેન પાણ્ડુપુત્રેભ્યસ્તદનુજ્ઞાતુમર્હસિ
આ કુશળ જુગારી પાંસાં દ્વારા પાંડુપુત્રો પાસેથી રાજસંપત્તિ જીતવાની ક્ષમતા ધરાવે છે; તમે તેને મંજૂરી આપવી જોઈએ.
સ્થિતોઽસ્મિ શાસને ભ્રાતુર્વિદુરસ્ય મહાત્મનઃ। તેન સઙ્ગમ્ય વેત્સ્યામિ કાર્યસ્યાસ્ય વિનિશ્ચયમ્
હું મારા મહાન ભાઈ વિદુરના આદેશ હેઠળ ઊભો છું; હું તેની સાથે ચર્ચા કરીને આ કાર્યનો નિશ્ચય કરીશ.
કૃષ્ણાદભ્યાધિકઃ સોઽપિ ક્ષત્તા બોદ્ધા વિશામ્પતે। કેવલં ધર્મમેવાહ ન તદ્વિજયસાધકમ્
વિદુર, જે જ્ઞાનમાં કૃષ્ણથી પણ આગળ છે, એ પણ હંમેશા માત્ર ધર્મની જ વાત કરે છે, વિજય લાવતી વાત નથી કરતો.
જયશ્ચ ધર્મતોપેતસ્તથૈવ ભરતર્ષભ। તસ્માદ્વિનયતો જેતા તાવુભૌ ચ વિરોધિનૌ
ધર્મ સાથે મળેલી જીત પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે, હે ભરતશ્રેષ્ઠ; તેથી, વિનમ્રતાથી વર્તન કરનાર વ્યક્તિ બંને વિરોધીઓને પણ જીતે છે.
વ્યપનેષ્યતિ તે બુદ્ધિં વિદુરો મુક્તસંશયઃ। પાણ્ડવાનાં હિતે યુક્તો ન તથા મમ કૌરવ
વિદુર, જે કોઈ શંકાથી મુક્ત છે, તે તમારી બુદ્ધિને દૂર કરી દેશે; તે પાંડવોના હિત માટે જ જોડાયેલો છે, મારા માટે એટલો નહિ, હે કૌરવ.
નારભેતાન્યસામર્થ્યાત્પુરુષઃ કાર્યમાત્મનઃ। મતિસામ્યં દ્વયોર્નાસ્તિ કાર્યેષુ કુરુનન્દન
માનવીએ પોતાની ક્ષમતા કરતાં વધારે કાર્ય આરંભવું જોઈએ નહિ; આ કાર્યોમાં બંને પક્ષોની બુદ્ધિ સમાન નથી, હે કુરુકુળના આનંદ.
ભયં પરિહરન્મત્ત આત્માનં પરિપાલયન્। વર્ષાસુ ક્લિન્નવટવત્તિષ્ઠન્નૈવાવસીદતિ
ભય ટાળી, પોતાનું રક્ષણ કરતા, માણસ વરસાદમાં ભીંજાયેલી વટવૃક્ષ જેવો મજબૂત રહે છે, ક્યારેય ડગમગતો નથી.