યથાઽતિમાત્રં કૌન્તેયઃ શ્રિયા પરમયા યુતઃ। રાજસૂયમવાપ્યૈવં હરિશ્ચન્દ્ર ઇવ પ્રભુઃ
કુંતીપુત્ર, જે અતિશય વૈભવથી યુક્ત હતો, એ રીતે રાજસૂય યજ્ઞ પ્રાપ્ત કર્યો, જેમ હરિશ્ચંદ્રે કર્યો હતો.
એતાં દૃષ્ટા શ્રિયં પાર્થે હરિશ્ચન્દ્રે યથા વિભો। કથં તુ જીવિતં શ્રેયો મમ પશ્યસિ ભારત
પાર્થમાં જે વૈભવ જોયું, એ જ હરિશ્ચંદ્રમાં પણ હતું; હવે, ભારે, મને જીવનમાં શું સારું દેખાય છે?
અન્ધેનેવ યુગં નદ્ધં વિપર્યસ્તં નરાધિપ। કનીયાંસો વિવર્ધન્તે જ્યેષ્ઠા હીયન્ત એવ ચ
માણસોના રાજા, એવું લાગે છે કે યુગ અંધકારમાં બંધાયેલું છે, જ્યારે નાના મોટા થાય છે અને મોટા ઘટે છે.
એવં દૃષ્ટ્વા નાભિવિન્દામિ શર્મ સમીક્ષમાણોઽપિ કુરુપ્રવીર। તેનાહમેવં કૃશતાં ગતશ્ચ વિવર્ણતાં ચૈવ સશોકતાં ચ
આ બધું જોઈને, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, મને ક્યાંય શાંતિ નથી—even વિચારું તો પણ; તેથી હું દુઃખથી સુકાઈ ગયો છું, રંગ ઉડી ગયો છે અને મન શોકથી ભરાયું છે.
ત્વં વૈ જ્યેષ્ઠો જ્યૈષ્ઠિનેયઃ પુત્ર મા પાણ્ડવાન્દ્વિષઃ। દ્વેષા હ્યસુખમાદત્તે યથૈવ નિઘનં તથા
તુ જ્યેષ્ઠ છે અને જ્યેષ્ઠપુત્ર છે, પુત્ર, પાંડવો સાથે દ્વેષ ન કર; દ્વેષ તો દુઃખ જ આપે છે, જેમ વીજળી વિનાશ લાવે છે.
અવ્યુત્પન્નં સમાનાર્થં તુલ્યમિત્રં યુધિષ્ઠિરમ્। અદ્વિષન્તં કથં દ્વિષ્યાત્ત્વાદૃશો ભરતર્ષભ
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, જે યુધિષ્ઠિર છે, જે કપટથી અજાણ, સૌ સાથે સમાન અને સૌનો મિત્ર છે, એવો નિર્દોષ માણસ તારી જેમનો દ્વેષ કેમ કરી શકે?
તુલ્યાભિજનવીર્યશ્ચ કથં ભ્રાતુઃ શ્રિયં નૃપ। પુત્ર કામયસે મોહાન્મૈવં ભૂઃ શામ્ય મા શુચઃ
રાજા, તું જન્મ અને બળમાં ભાઈ જેટલો જ છે, તો પછી ભાઈની સમૃદ્ધિ માટે તું મોહવશ કેમ ઇચ્છા રાખે છે? આવું ન કર, મન શાંત રાખ અને દુઃખ ન કર.
અથ યજ્ઞવિભૂતિં તાં કાઙ્ક્ષસે ભરતર્ષભ। ઋત્વિજસ્તવ તન્વન્તુ સપ્તતન્તું મહાધ્વરમ્
પણ, હે ભરતવંશી, જો તને યજ્ઞથી મળતી મહિમા જોઈએ છે, તો તારા પુરોહિતો તારા માટે સાત પ્રકારની વિધિથી મહાયજ્ઞ કરાવે.
આહરિષ્યન્તિ રાજાનસ્તવાપિ વિપુલં ધનમ્। પ્રીત્યા ચ બહુમાનાચ્ચ રત્નાન્યાભરણાનિ ચ
રાજાઓ પણ તારા માટે ઘણું ધન લાવશે અને પ્રેમ તથા માનથી તને રત્નો અને આભૂષણો આપશે.
અનાર્યાચરિતં તાત પરસ્વસ્પૃહણં ભૃશમ્। સ્વસન્તુષ્ટઃ સ્વધર્મસ્થો યઃ સ વૈ સુખમેધતે
બીજાના ધનની લાલચ રાખવી, બેટા, એ યોગ્ય conduct નથી; જે પોતાનામાં સંતોષી રહે છે અને પોતાનું કર્તવ્ય કરે છે, એ જ સાચું સુખ મેળવે છે.
મહી કામદુઘા સા હિ વીરપત્નીતિ ચોચ્યતે। તથા વીરસ્ય ભાર્યા શ્રીસ્તે ઇમે હિ કલત્રવત્
પૃથ્વી પણ મનગમતી વસ્તુ આપે છે, તેથી તેને વીરપત્ની કહે છે; એ જ રીતે, સમૃદ્ધિ પણ વીરની પત્ની છે—આ બધું યોગ્ય વ્યક્તિને જીવનસાથી જેવું જ છે.
તવાપ્યસ્તિ હે ચેદ્વીર્યં ભોક્ષ્યસે હિ મહીમિમામ્
જો તારા અંદર પણ પૂરતું બળ હશે, તો તું પણ આ પૃથ્વીનો આનંદ લઈ શકીશ.
અયુક્તમિદમેતત્તુ પરસ્વહરણં ભૃશમ્। ઉભયોર્લોકયોર્દુઃખં સુહૃદાં કાઙ્ક્ષતોઽનયમ્
પણ બીજાનું ધન જોરથી લેવા જવું યોગ્ય નથી; મિત્રોના હિતની ઈચ્છા રાખવી બંને લોકમાં દુઃખ આપે છે.
અવ્યાપારઃ પરાર્તેષુ નિત્યોદ્યોગઃ સ્વકર્મસુ। રક્ષણં સમુપાત્તાનામેતદ્વૈભવલક્ષણમ્
બીજાના કામમાં ન પડવું, પોતાના કામમાં હંમેશાં જાગૃત રહેવું અને મેળવેલ વસ્તુઓની સાચવણી કરવી—આ બધું સમૃદ્ધિના લક્ષણ છે.
વિપત્તિષ્વવ્યથો દક્ષો નિત્યમુત્થાનવાન્નરઃ। અપ્રમત્તો વિનીતાત્મા નિત્યં ભદ્રાણિ પશ્યતિ
જે માણસ મુશ્કેલીમાં પણ અડગ રહે છે, કુશળ છે, હંમેશાં મહેનત કરે છે, સાવધાન છે અને પોતાને વશમાં રાખે છે, એ હંમેશાં શુભ ફળ જ જુએ છે.
બાહૂનિવૈતાન્મા ચ્છેત્સીઃ પાણ્ડુપુત્રાસ્તથૈવ તે। ભ્રાતૃણાં તદ્ધનાર્થં વૈ મિત્રદ્રોહં ચ મા કુરુ
પાંડુપુત્રો તો તારા પોતાના જ છે, એમના હાથ કાપી ન નાખ; ધન માટે ભાઈઓ કે મિત્રો સાથે દગો ન કર.
પાણ્ડોઃ પુત્રાન્મા દ્વિષસ્વેહ રાજં- સ્તથૈવ તે ભ્રાતૃધનં સમગ્રમ્। મિત્રદ્રોહે તાત મહાનઘર્મઃ પિતામહા યે તવ તેઽપિ તેષામ્
પાંડુના પુત્રો સાથે દુશ્મની રાખીશ નહીં, રાજા, અને ભાઈઓના બધા ધન પર લાલચ પણ ન રાખ; મિત્ર સાથે દગો કરવાથી મોટું દુઃખ આવે છે—તારા પૂર્વજ પણ એમના જ છે.
અન્તર્વેદ્યાં દદદ્વિત્તં કામાનનુભવન્પ્રિયાન્। ક્રીડન્સ્ત્રીભિર્નિરાતઙ્કઃ પ્રશામ્ય ભરતર્ષભ
યજ્ઞમંડપમાં ધન આપ, પોતાના પ્રિયજનો સાથે ઇચ્છાઓ પૂરી કર, સ્ત્રીઓ સાથે આનંદપૂર્વક રમ અને નિર્ભય રહીને મન શાંત રાખ, હે ભરતવંશી.
યસ્ય નાસ્તિ નિજા પ્રજ્ઞા કેવલં તુ બહુશ્રુતઃ। ન સ જાનાતિ શાસ્ત્રાર્થં દર્વી સૂપરસાનિવ
જેને પોતાની બુદ્ધિ નથી અને માત્ર ઘણું વાંચ્યું છે, એ શાસ્ત્રનો અર્થ સમજે નહીં—જેમ ચમચી રસ ચાખી શકતી નથી.
જાનન્વૈ મોહયતિ માં નાવિ નૌરિવ સંયતા। સ્વાર્થે કિં નાવધાનં તે ઉતાહો દ્વેષ્ટિ માં ભવાન્
તને બધું જાણીને પણ તું મને ગુંચવી નાખે છે, જેમ યોગ્ય રીતે ચલાવેલી નૌકાની દિશા ભટકી જાય; શું તું પોતાના હિતમાં ધ્યાન આપતો નથી કે પછી તું મને દુશ્મન માને છે?
ન સન્તીમે ધાર્તરાષ્ટ્રા યેષાં ત્વમનુશાસિતા। ભવિષ્યમર્થમાખ્યાસિ સર્વદા કૃત્યમાત્મનઃ
હું જેમને ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો કહું છું, એ તો ખરેખર મારા નથી, કારણ કે તું હંમેશાં પોતાના હિતનું જ કહે છે.
પરનેયોઽગ્રણીર્યસ્ય સ માર્ગાન્પ્રતિમુહ્યતિ। પન્થાનમનુગચ્છેયુઃ કથં તસ્ય પદાનુગાઃ
જેનો આગવો માણસ જ રસ્તો ભૂલી જાય, તો પછી એની પાછળ ચાલનારા પણ કેવી રીતે સીધા રહી શકે?
રાજન્પરિણતપ્રજ્ઞો વૃદ્ધસેવી જિતેન્દ્રિયઃ। પ્રતિપન્નાન્સ્વકાર્યેષુ સંમોહયસિ નો ભૃશમ્
રાજા, તું બુદ્ધિમાં પરિપક્વ છે, વડીલોની સેવા કરે છે અને ઇન્દ્રિયોને જીત્યા છે, છતાં તું અમને, જે પોતપોતાના કામમાં લાગેલા છે, ખૂબ ગુંચવી નાખે છે.
લોકવૃત્તાદ્રાજવૃત્તમન્યદાહ બૃહસ્પતિઃ। તસ્માદ્રાજ્ઞાઽપ્રમત્તેન સ્વાર્થશ્ચિન્ત્યઃ સદૈવ હિ
બૃહસ્પતિએ કહ્યું છે કે રાજાનું વર્તન દુનિયાથી અલગ હોય છે; તેથી રાજાએ હંમેશાં પોતાના હિતનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ.
ક્ષત્રિયસ્ય મહારાજ જયે વૃત્તિઃ સમાહિતા। સ વૈ ધર્મસ્ત્વધર્મો વા સ્વવૃત્તૌ કા પરીક્ષણા
ક્ષત્રિય માટે વિજય જ જીવનનું આધાર છે, રાજા. એ ધર્મ છે કે અધર્મ, પોતાનું કર્તવ્ય હોય ત્યારે એનું વિશ્લેષણ શું કામ?
પ્રકાલયેદ્દિશઃ સર્વાઃ પ્રતોદેનેવ સારથિઃ। પ્રત્યમિત્રશ્રિયં દીપ્તાં જિઘૃક્ષુર્ભરતર્ષભ
જેમ રથચાલક ચાબુકથી ચારેય દિશામાં રથ દોડાવે છે, તેમ દુશ્મનનું તેજસ્વી સૌભાગ્ય મેળવવા માટે તે બધું કરે છે, હે ભરતવંશી.
પ્રચ્છન્નો વા પ્રકાશો વા યોગો યોઽરિં પ્રબાધતે। તદ્વૈ શસ્ત્રં શસ્ત્રવિદાં ન શસ્ત્રં છેદનં સ્મૃતમ્
છુપાઈને હોય કે ખુલ્લેઆમ, જે રીત દુશ્મનને હરાવે, એ જ સાચું શસ્ત્ર છે, માત્ર કાપવું જ શસ્ત્રકૌશલ્ય નથી.
શત્રુશ્ચૈવ હિ મિત્રં ચ ન લેખ્યં ન ચ માતૃકા। યો વૈ સન્તાપયતિ યં સ શત્રુઃ પ્રોચ્યતે નૃપ
શત્રુતા કે મિત્રતા કાગળ પર લખાયેલી નથી, રાજા. જે કોઈને દુઃખ આપે, એ જ શત્રુ કહેવાય છે.
અસન્તોષઃ શ્રિયો મૂલં તસ્માત્તં કામયામ્યહમ્। સમુચ્છ્રયે યો યતતે સ રાજન્પરમો નયઃ
અસંતોષ એ સમૃદ્ધિનું મૂળ છે, તેથી હું તેને ઈચ્છું છું. જે ઉન્નતિ માટે પ્રયત્ન કરે છે, એ જ સાચો રાજધર્મ છે.
મમત્વં હિ ન કર્તવ્યમૈશ્વર્યે વા ધનેઽપિ વા। પૂર્વાવાપ્તં હરન્ત્યન્યે રાજધ્રમં હિ તં વિદુઃ
સત્તા કે ધન પર અતિશય મમત્વ રાખવું યોગ્ય નથી; જે મેળવ્યું છે, તે બીજાઓ લઈ જાય એ રાજધર્મ કહેવાય છે.