અધારયચ્છત્રમસ્ય સાત્યકિઃ સત્યવિક્રમઃ। ધનઞ્જયશ્ચ વ્યજને ભીમસેનશ્ચ પાણ્ડવઃ
સત્યકી, જે સચ્ચાઈમાં અડગ છે, તેણે રાજાશાહી છત્ર ધારણ કર્યું; ધનંજય અને ભીમસેન પંખા લઈને બાજુએ ઊભા રહ્યા.
ચામરે ચાપિ શુદ્ધે દ્વે યમૌ જગૃહતુસ્તથા। ઉપાગૃહ્ણાદ્યમિન્દ્રાય પુરાકલ્પે પ્રજાપતિઃ
યમદ્વયે પવિત્ર ચામર હાથમાં લીધાં, જેમ પ્રાચીન સમયમાં પ્રજાપતિએ ઇન્દ્રની સેવા કરી હતી.
તમસ્મૈ શઙ્ખમાહાર્ષીદ્વારુણં કલશોદધિઃ। શૈક્યં નિષ્કસહસ્રેણ સુકૃતં વિશ્વકર્મણા
સમુદ્રે, વિશ્વકર્માએ બનાવેલો અને હજાર સોનાના મૂલ્યનો સુવર્ણ કળશ લઈને, તેને વારુણ શંખ અર્પણ કર્યો.
તેનાભિષિક્તઃ કૃષ્ણેન તત્ર મે કશ્મલોઽભવત્। ગચ્છન્તિ પૂર્વાદપરં સમુદ્રં ચાપિ દક્ષિણમ્
કૃષ્ણે જ્યારે એથી અભિષેક કર્યો, ત્યારે મને ભય અને ગૂંચવણ થઈ ગઈ, જેમ કે પાણી પૂર્વથી પશ્ચિમ અને દક્ષિણ સમુદ્ર સુધી વહે છે.
ઉત્તરં તુ ગચ્છન્તિ વિના તાત પતત્ર્રિભિઃ। તત્ર સ્મ દધ્મુઃ શતશઃ શઙ્ખાન્મઙ્ગલકારકાન્
પણ ઉત્તર તરફ તો ફક્ત પક્ષીઓ જ જઈ શકતા; ત્યાં સોંસો શુભ શંખો વગાડાયા.
પ્રાણદન્ત સમાધ્માતાસ્તતો રોમાણિ મેઽહૃષન્। પ્રાપતન્ભૂમિપાલાશ્ચ યે તુ હીનાઃ સ્વતેજસા
જ્યારે એ શંખો પૂરેપૂરા શ્વાસથી વગાડાયા, ત્યારે મારા રોમકૂળા ઊભા થઈ ગયા; અને જેઓ રાજાઓ પોતાની તેજસ્વિતામાં હલકા હતા, તેઓ જમીન પર પડી ગયા.
ધૃષ્ટદ્યુમ્નઃ પાણ્ડવાશ્ચ સાત્યકિઃ કેશવોઽષ્ટમઃ। સત્વસ્થા વીર્યસમ્પન્ના હ્યન્યોન્યપ્રિયદર્શનાઃ
ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, પાંડવો, સત્યકી અને આઠમો તરીકે કેશવ—બધા ધીરજવાળા, બળવાન અને એકબીજાની સંગતમાં આનંદિત.
વિસઞ્જ્ઞાન્ભૂમિપાન્દૃષ્ટ્વા માં ચ તે પ્રાહસંસ્તદા। તતઃ પ્રહૃષ્ટો બીભત્સુઃ પ્રાદાદ્ધેમવિષાણિનામ્
રાજાઓ અને મને બેભાન જોઈને તેઓ હસી પડ્યા; અને ખુશ થઈને અર્જુને સોનાની શિંગાવાળી ગાયોની દાન આપી.
શતાન્યનડુહાં પઞ્ચ દ્વિજમુખ્યેષુ ભારત। ન રન્તિદેવો નાભાગો યૌવનાશ્વો મનુર્ન ચ
પાંચસો દૂધવાળી ગાયો અર્જુને શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણોને આપી; રંતિદેવ, નાભાગ, યૌવનાશ્વ કે મનુએ પણ આવું ક્યારેય કર્યું નહોતું.
ન ચ રાજા પૃથુર્વૈન્યો ન ચાપ્યાસીદ્ભગીરથઃ। યયાતિર્નહુષો વાપિ યથા રાજા યુધિષ્ઠિરઃ
ન તો રાજા પૃથુ, ન ભગીરથ, ન યયાતિ કે નહુષે પણ ક્યારેય એવુ કર્યું, જે રાજા યુધિષ્ઠિરે કર્યું.
યથાઽતિમાત્રં કૌન્તેયઃ શ્રિયા પરમયા યુતઃ। રાજસૂયમવાપ્યૈવં હરિશ્ચન્દ્ર ઇવ પ્રભુઃ
કુંતીપુત્ર, જે અતિશય વૈભવથી યુક્ત હતો, એ રીતે રાજસૂય યજ્ઞ પ્રાપ્ત કર્યો, જેમ હરિશ્ચંદ્રે કર્યો હતો.
એતાં દૃષ્ટા શ્રિયં પાર્થે હરિશ્ચન્દ્રે યથા વિભો। કથં તુ જીવિતં શ્રેયો મમ પશ્યસિ ભારત
પાર્થમાં જે વૈભવ જોયું, એ જ હરિશ્ચંદ્રમાં પણ હતું; હવે, ભારે, મને જીવનમાં શું સારું દેખાય છે?
અન્ધેનેવ યુગં નદ્ધં વિપર્યસ્તં નરાધિપ। કનીયાંસો વિવર્ધન્તે જ્યેષ્ઠા હીયન્ત એવ ચ
માણસોના રાજા, એવું લાગે છે કે યુગ અંધકારમાં બંધાયેલું છે, જ્યારે નાના મોટા થાય છે અને મોટા ઘટે છે.
એવં દૃષ્ટ્વા નાભિવિન્દામિ શર્મ સમીક્ષમાણોઽપિ કુરુપ્રવીર। તેનાહમેવં કૃશતાં ગતશ્ચ વિવર્ણતાં ચૈવ સશોકતાં ચ
આ બધું જોઈને, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, મને ક્યાંય શાંતિ નથી—even વિચારું તો પણ; તેથી હું દુઃખથી સુકાઈ ગયો છું, રંગ ઉડી ગયો છે અને મન શોકથી ભરાયું છે.
ત્વં વૈ જ્યેષ્ઠો જ્યૈષ્ઠિનેયઃ પુત્ર મા પાણ્ડવાન્દ્વિષઃ। દ્વેષા હ્યસુખમાદત્તે યથૈવ નિઘનં તથા
તુ જ્યેષ્ઠ છે અને જ્યેષ્ઠપુત્ર છે, પુત્ર, પાંડવો સાથે દ્વેષ ન કર; દ્વેષ તો દુઃખ જ આપે છે, જેમ વીજળી વિનાશ લાવે છે.
અવ્યુત્પન્નં સમાનાર્થં તુલ્યમિત્રં યુધિષ્ઠિરમ્। અદ્વિષન્તં કથં દ્વિષ્યાત્ત્વાદૃશો ભરતર્ષભ
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, જે યુધિષ્ઠિર છે, જે કપટથી અજાણ, સૌ સાથે સમાન અને સૌનો મિત્ર છે, એવો નિર્દોષ માણસ તારી જેમનો દ્વેષ કેમ કરી શકે?
તુલ્યાભિજનવીર્યશ્ચ કથં ભ્રાતુઃ શ્રિયં નૃપ। પુત્ર કામયસે મોહાન્મૈવં ભૂઃ શામ્ય મા શુચઃ
રાજા, તું જન્મ અને બળમાં ભાઈ જેટલો જ છે, તો પછી ભાઈની સમૃદ્ધિ માટે તું મોહવશ કેમ ઇચ્છા રાખે છે? આવું ન કર, મન શાંત રાખ અને દુઃખ ન કર.
અથ યજ્ઞવિભૂતિં તાં કાઙ્ક્ષસે ભરતર્ષભ। ઋત્વિજસ્તવ તન્વન્તુ સપ્તતન્તું મહાધ્વરમ્
પણ, હે ભરતવંશી, જો તને યજ્ઞથી મળતી મહિમા જોઈએ છે, તો તારા પુરોહિતો તારા માટે સાત પ્રકારની વિધિથી મહાયજ્ઞ કરાવે.
આહરિષ્યન્તિ રાજાનસ્તવાપિ વિપુલં ધનમ્। પ્રીત્યા ચ બહુમાનાચ્ચ રત્નાન્યાભરણાનિ ચ
રાજાઓ પણ તારા માટે ઘણું ધન લાવશે અને પ્રેમ તથા માનથી તને રત્નો અને આભૂષણો આપશે.
અનાર્યાચરિતં તાત પરસ્વસ્પૃહણં ભૃશમ્। સ્વસન્તુષ્ટઃ સ્વધર્મસ્થો યઃ સ વૈ સુખમેધતે
બીજાના ધનની લાલચ રાખવી, બેટા, એ યોગ્ય conduct નથી; જે પોતાનામાં સંતોષી રહે છે અને પોતાનું કર્તવ્ય કરે છે, એ જ સાચું સુખ મેળવે છે.
મહી કામદુઘા સા હિ વીરપત્નીતિ ચોચ્યતે। તથા વીરસ્ય ભાર્યા શ્રીસ્તે ઇમે હિ કલત્રવત્
પૃથ્વી પણ મનગમતી વસ્તુ આપે છે, તેથી તેને વીરપત્ની કહે છે; એ જ રીતે, સમૃદ્ધિ પણ વીરની પત્ની છે—આ બધું યોગ્ય વ્યક્તિને જીવનસાથી જેવું જ છે.
તવાપ્યસ્તિ હે ચેદ્વીર્યં ભોક્ષ્યસે હિ મહીમિમામ્
જો તારા અંદર પણ પૂરતું બળ હશે, તો તું પણ આ પૃથ્વીનો આનંદ લઈ શકીશ.
અયુક્તમિદમેતત્તુ પરસ્વહરણં ભૃશમ્। ઉભયોર્લોકયોર્દુઃખં સુહૃદાં કાઙ્ક્ષતોઽનયમ્
પણ બીજાનું ધન જોરથી લેવા જવું યોગ્ય નથી; મિત્રોના હિતની ઈચ્છા રાખવી બંને લોકમાં દુઃખ આપે છે.
અવ્યાપારઃ પરાર્તેષુ નિત્યોદ્યોગઃ સ્વકર્મસુ। રક્ષણં સમુપાત્તાનામેતદ્વૈભવલક્ષણમ્
બીજાના કામમાં ન પડવું, પોતાના કામમાં હંમેશાં જાગૃત રહેવું અને મેળવેલ વસ્તુઓની સાચવણી કરવી—આ બધું સમૃદ્ધિના લક્ષણ છે.
વિપત્તિષ્વવ્યથો દક્ષો નિત્યમુત્થાનવાન્નરઃ। અપ્રમત્તો વિનીતાત્મા નિત્યં ભદ્રાણિ પશ્યતિ
જે માણસ મુશ્કેલીમાં પણ અડગ રહે છે, કુશળ છે, હંમેશાં મહેનત કરે છે, સાવધાન છે અને પોતાને વશમાં રાખે છે, એ હંમેશાં શુભ ફળ જ જુએ છે.
બાહૂનિવૈતાન્મા ચ્છેત્સીઃ પાણ્ડુપુત્રાસ્તથૈવ તે। ભ્રાતૃણાં તદ્ધનાર્થં વૈ મિત્રદ્રોહં ચ મા કુરુ
પાંડુપુત્રો તો તારા પોતાના જ છે, એમના હાથ કાપી ન નાખ; ધન માટે ભાઈઓ કે મિત્રો સાથે દગો ન કર.
પાણ્ડોઃ પુત્રાન્મા દ્વિષસ્વેહ રાજં- સ્તથૈવ તે ભ્રાતૃધનં સમગ્રમ્। મિત્રદ્રોહે તાત મહાનઘર્મઃ પિતામહા યે તવ તેઽપિ તેષામ્
પાંડુના પુત્રો સાથે દુશ્મની રાખીશ નહીં, રાજા, અને ભાઈઓના બધા ધન પર લાલચ પણ ન રાખ; મિત્ર સાથે દગો કરવાથી મોટું દુઃખ આવે છે—તારા પૂર્વજ પણ એમના જ છે.
અન્તર્વેદ્યાં દદદ્વિત્તં કામાનનુભવન્પ્રિયાન્। ક્રીડન્સ્ત્રીભિર્નિરાતઙ્કઃ પ્રશામ્ય ભરતર્ષભ
યજ્ઞમંડપમાં ધન આપ, પોતાના પ્રિયજનો સાથે ઇચ્છાઓ પૂરી કર, સ્ત્રીઓ સાથે આનંદપૂર્વક રમ અને નિર્ભય રહીને મન શાંત રાખ, હે ભરતવંશી.
યસ્ય નાસ્તિ નિજા પ્રજ્ઞા કેવલં તુ બહુશ્રુતઃ। ન સ જાનાતિ શાસ્ત્રાર્થં દર્વી સૂપરસાનિવ
જેને પોતાની બુદ્ધિ નથી અને માત્ર ઘણું વાંચ્યું છે, એ શાસ્ત્રનો અર્થ સમજે નહીં—જેમ ચમચી રસ ચાખી શકતી નથી.
જાનન્વૈ મોહયતિ માં નાવિ નૌરિવ સંયતા। સ્વાર્થે કિં નાવધાનં તે ઉતાહો દ્વેષ્ટિ માં ભવાન્
તને બધું જાણીને પણ તું મને ગુંચવી નાખે છે, જેમ યોગ્ય રીતે ચલાવેલી નૌકાની દિશા ભટકી જાય; શું તું પોતાના હિતમાં ધ્યાન આપતો નથી કે પછી તું મને દુશ્મન માને છે?