અશ્નામ્યાચ્છાદયામીતિ પ્રપશ્યન્હીનપૌરુષઃ। નામર્ષં કુરુતે યસ્તુ પુરુષઃ સોઽધમઃ સ્મૃતઃ
જે માણસ પોતે ખાય છે, પહેરે છે, છતાં પોતાનાં પુરુષાર્થના અભાવથી દુઃખી થતો નથી, એ માણસ તો સૌથી નીચો ગણાય છે.
ન માં પ્રીણાતિ રાજેન્દ્ર લક્ષ્મીઃ સાધારણી વિભો। જ્વલિતામેવ કૌન્યેયે શ્રિયં દૃષ્ટ્વા ચ વિવ્યથે
હે રાજાધિરાજ, એ સામાન્ય લક્ષ્મી મને ગમતી નથી, હે પ્રભુ. કૌણેયની તેજસ્વી સંપત્તિ જોઈને મને ખરેખર દુઃખ થયું.
સર્વાં ચ પૃથિવીં ચૈવ યુધિષ્ઠિરવશાનુગામ્। સ્થિરોઽસ્મિ યોઽહં જીવામિ દુઃખાદેતદ્બ્રવીમિ તે
યુધિષ્ઠિરની આજ્ઞામાં આખી પૃથ્વી છે, છતાં હું સ્થિર છું અને જીવતો છું; પણ એ જ દુઃખથી હું તને વાત કરું છું.
આવર્જિતા ઇવાભાન્તિ નીપાશ્ચિત્રકકૌકુરાઃ। કારસ્કારા લોહજઙ્ઘા યુધિષ્ઠિરનિવેશને
યુધિષ્ઠિરના મહેલમાં નીપ, ચિત્રક, કકૌકુર, કારસ્કાર અને લોહજાંઘા વૃક્ષો જાણે એકઠાં થયાં હોય એમ દેખાય છે.
હિમવત્સાગરાનુપાઃ સર્વે રત્નાકરાસ્તથા। અન્ત્યાઃ સર્વે પર્યુદસ્તા યુધિષ્ઠિરનિવેશને
હિમાલય અને સાગર કિનારાના બધા રત્નો, અને બધા ઉત્તમ ખજાના, યુધિષ્ઠિરના મહેલમાં એકઠાં થયાં છે.
જ્યેષ્ઠોઽયમિતિ માં મત્વા શ્રેષ્ઠશ્ચેતિ વિશામ્પતે। યુધિષ્ઠિરેણ સત્કૃત્ય યુક્તો રત્નપરિગ્રહે
'આ સૌથી મોટો અને શ્રેષ્ઠ છે' એમ વિચારીને, હે રાજા, યુધિષ્ઠિરે મને સન્માન આપ્યું અને રત્નો એકઠાં કરવાની જવાબદારી આપી.
ઉપસ્થિતાનાં રત્નાનાં શ્રેષ્ઠાનામર્ઘહારિણામ્। નાદૃશ્યત પરઃ પારો નાપરસ્તત્ર ભારત
જે રત્નો ત્યાં એકઠાં થયાં હતાં, એમાં શ્રેષ્ઠ અને કિંમતી એવા રત્નોનું કોઈ અંત જ દેખાતું નહોતું, હે ભારત.
ન મે હસ્તઃ સમભવદ્વસુ તત્પ્રતિગૃહ્ણતઃ। અતિષ્ઠન્ત મયિ શ્રાન્તે ગૃગ્ય દૂરાહૃતં વસુ
જ્યારે હું એ ખજાનો લેતો હતો, ત્યારે મારા હાથમાં એ બધું આવતું જ નહોતું; હે ગૃગ્ય, દૂરથી લાવેલા એ ખજાના મારા થાકેલા શરીરે વધુ પડતાં હતાં.
કૃતાં બિન્દુસરોરત્નૈર્મયેન સ્ફાટિકચ્છદામ્। અપશ્યં નલિનીં પૂર્ણામુદકસ્યેવ ભારત
બિંદુસરના રત્નોથી બનેલી, મયે બનાવેલી, સ્ફટિક જેવી સપાટી ધરાવતી એક સુંદર કમળવાળી તળાવ મેં જોયું, જાણે પાણીથી ભરેલું હોય, હે ભારત.
વસ્ત્રમુત્કર્ષતિ મયિ પ્રાહસત્સ વૃકોદરઃ। શત્રોર્ઋદ્ધિવિશેષેણ વિમૂઢ રત્તવર્જિતમ્
જ્યારે હું વસ્ત્ર ઉંચકતો હતો, ત્યારે વૃકોદર ભીમસેને મને જોઈને હસ્યો, કારણ કે શત્રુની વિશેષ સમૃદ્ધિ જોઈને એ ચકિત અને રત્નવિહોણો હતો.
તત્ર સ્મ યદિ શક્તઃ સ્યં પાતયેઽહં વૃકોદરમ્। યદિ કુર્યાં સમારમ્ભં ભીમં હન્તું નરાધિપ
ત્યાં, જો હું શક્તિશાળી હોત, તો હું વૃકોદર ભીમને પાડી દઈને મારવાનો પ્રયાસ કરત, હે રાજા.
શિશુપાલ ઇવાસ્માકં ગતિઃ સ્યાન્નાત્ર સંશયઃ। સપત્નેનાવહાસો મે સ માં દહતિ ભારત
ત્યારે આપણું અંત તો શિશુપાલ જેવું જ થાત, એમાં કોઈ શંકા નથી; શત્રુએ જે મજાક કરી, એ મને અંદરથી દહાડી નાખે છે, હે ભારત.
પુનશ્ચ તાદૃશીમેવ વાપીં જલજશાલિનીમ્। મત્વા શિલાસમાં તોયે પતિતોઽસ્મિ નરાધિપ
પછી ફરી, એ જ સમજીને, હું કમળોથી ભરેલી તળાવમાં પડી ગયો, કારણ કે મને લાગ્યું કે પાણી પથ્થર જેટલું મજબૂત છે, હે રાજા.
તત્ર માં પ્રાહસત્કૃષ્ણઃ પાર્થેન સહ સુસ્વરમ્। દ્રૌપદી ચ સહ સ્ત્રીભિર્વ્યથયન્તી મનો મમ
ત્યાં કૃષ્ણે, પાર્થ સાથે, મીઠી અવાજે મારી મજાક ઉડાવી; અને દ્રૌપદી પણ સ્ત્રીઓ સાથે મળીને મારા મનને દુઃખ આપી.
ક્લિન્નવસ્ત્રસ્ય તુ જલે કિઙ્કરા રાજનોદિતાઃ। દદુર્વાસાંસિ મેઽન્યાનિ તચ્ચ દુઃખં પરં મમ
હે રાજા, જ્યારે મારાં વસ્ત્રો પાણીમાં ભીંજાઈ ગયા, ત્યારે રાજાના આદેશથી સેવકો મને બીજાં વસ્ત્રો લાવ્યાં. એથી મને બહુ દુઃખ થયું.
પ્રલમ્ભં ચ શૃણુષ્વાન્યદ્વદતો મે નરાધિપ। અદ્વારેણ વિનિર્ગચ્છન્દ્વારસંસ્થાનરૂપિણા। અભિહત્ય શિલાં ભૂયો લલાટેનાસ્મિ વિક્ષતઃ
હે નરાધિપ, હવે બીજું દુઃખ પણ સાંભળો. હું બાજુના દરવાજેથી બહાર નીકળતો હતો, જે મુખ્ય દ્વાર જેવું જ લાગતું હતું. ત્યાં મારું માથું પથ્થર સાથે અથડાયું અને ફરીથી ઇજા થઈ.
તત્ર માં યમજૌ દૂરાદાલોક્યાભિહતં તદા। બાહુભિઃ પરિગૃહ્ણીતાં શોચન્તૌ સહિતાવુભૌ
ત્યાં યમરાજના બંને પુત્રોએ દૂરથી મને ઇજાગ્રસ્ત જોઈને, દુઃખી થઈ, બંનેએ મળીને મને બાહોમાં ભરી લીધો.
ઉવાચ સહદેવસ્તુ તત્ર માં વિસ્મયન્નિવ। ઇદ દ્વારં ધાર્તરાષ્ટ્ર મા ગચ્છેતિ પુનઃ પુનઃ
ત્યાં સહદેવે આશ્ચર્યથી મને વારંવાર કહ્યું: 'ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર, આ દ્વારથી ન જજો.'
ભીમસેનેન તત્રોક્તો ધૃતરાષ્ટ્રાત્મજેતિ ચ। સમ્બોધ્ય પ્રહસિત્વા ચ ઇતો દ્વારં નરાધિપ
ત્યાં ભીમસેને પણ મને 'ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર' કહીને, હસતાં-હસતાં કહ્યું: 'હે નરાધિપ, આ છે સાચું દ્વાર.'
નામધેયાનિ રત્નાનાં પુરસ્તાન્ન શ્રુતાનિ મે। યાનિ દૃષ્ટાનિ મે તસ્યાં મનસ્તપતિ તચ્ચ મે
મને ત્યાં જે રત્નો દેખાયા, એમના નામ મેં પહેલાં ક્યારેય સાંભળ્યા નહોતા. એ બધું જોઈને મારું મન આજે પણ વ્યથિત છે.
યન્મયા પાણ્ડવોયાનાં દૃષ્ટં તચ્છૃણુ ભારત। આહૃતં ભૂમિપાલૈર્હિ વસુ મુખ્યં તતસ્તતઃ
હે ભારત, પાંડવોના જે ધન-સંપત્તિ મેં જોઈ, એ સાંભળો. અનેક રાજાઓએ વિવિધ પ્રદેશોમાંથી શ્રેષ્ઠ ધન ત્યાં લાવ્યું હતું.
નાવિદં મૂઢમાત્માનં દૃષ્ટ્વાહં તદરેર્ધનમ્। ફલતો ભૂમિતો વાઽપિ પ્રતિપદ્યસ્વ ભારત
શત્રુનું એ ધન જોઈને, મેં ક્યારેય મને મૂર્ખ કે અજ્ઞાન નથી માન્યો. હે ભારત, જે ફળથી કે જમીનમાંથી મળે, એ સ્વીકારવું જોઈએ.
ઔર્ણાન્બૈલાન્વાર્ષદંશાન્ જાતરૂપપરિષ્કૃતાન્। પ્રાવારાજિનમુખ્યાંશ્ચ કામ્ભોજઃ પ્રદદૌ બહૂન્
કાંબોજના રાજાએ અનેક સુંદર ઊનના કમળા, બકરા અને ઘેટાંના, સુવર્ણથી શોભિત, અને ઉત્તમ ચામડાં તથા ઓઢણીઓ ભેટ આપી.
અશ્વાંસ્તિત્તિરિકલ્માષાંસ્ત્રિશતં શુકનાસિકાન્। અષ્ટ્રવામીસ્ત્રિગર્તાશ્ચ પુષ્ટાઃ પીલુશમીઙ્ગુદૈઃ
ત્રણસો તિતિરી અને કલ્માષ જાતિના, શુકનાસ જેવા ઘોડા, અને ત્રિગર્ત દેશના મજબૂત ઘોડા, જે પીલુ, શમી અને ઇંગુદના ફળથી પોષાયેલા હતા.
ગોપાઃ સ્વીયેન સહિતાસ્તદાદાય ચતુષ્પદમ્। વસાતયોઽન્યદ્દ્રવ્યં દ્વારિ તસ્યાવતસ્થિરે
ગવાળાઓ પોતાના પશુઓ સાથે ચાર પગવાળા પ્રાણીઓ લાવ્યા; બીજું ધન અને સામાન પણ તેના દ્વાર પાસે જમાવાયું હતું.
કમણ્ડલૂનુપાદાય જાતરૂપમયઞ્છિવાન્। રત્નાનિ ચ હિરણ્યં ચ સુવર્ણં ચૈવ કેવલમ્
કોઈએ સુવર્ણના કમંડળ અને શુભ ચીજવસ્તુઓ, રત્નો, સોનું અને શુદ્ધ સોનું પણ લાવ્યું.
પ્રીયમાણઃ પ્રસન્નાત્મા સ્વયં સ્વજનસંવૃતઃ। ત્રૈખર્વો રથમુખ્યેશઃ પાણ્ડવાય ન્યવેદયત્
ત્રૈખર્વ નામના રથોના પ્રમુખે, આનંદિત અને ખુશમિજાજથી, પોતાના લોકો સાથે મળી, એ બધું પાંડવને અર્પણ કર્યું.
યશ્ચ સ દ્વિજમુખ્યેન રાજ્ઞઃ શઙ્ખો નિવેદિતઃ। પ્રીત્યા દત્તઃ કુવિન્દેન ધર્મરાજાય ધીમતે
અને જે શંખ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે રાજાને અર્પણ કર્યો હતો, તે કુવિંદે પ્રેમપૂર્વક ધર્મરાજને ભેટમાં આપ્યો.
તં સર્વે ભ્રાતરો ભ્રાત્રે દદુઃ શઙ્ખં કિરીટિને। તં પ્રત્યગૃહ્ણાદ્બીભત્સુસ્તોયજં હેમમાલિનમ્
બધા ભાઈઓએ એ શંખ, પોતાના ભાઈ માટે, કિરીટધારીને આપ્યો; બીભત્સુએ એ જળમાં જન્મેલો, સુવર્ણથી શોભિત શંખ સ્વીકાર્યો.
ચિત્રં નિષ્કસહસ્રેણ ભ્રાજમાનં સ્વતેજસા। રુચિરં દર્શનીયં ચ પૂજિતં વિશ્વકર્મણા
એ શંખ પોતાનાં તેજથી ઝગમગતું, હજારો નિષ્કોથી શોભિત, સુંદર અને જોવા લાયક હતું; વિશ્વકર્માએ તેને બનાવ્યો અને પૂજ્યો હતો.