દેવર્ષિર્વાસવાગુરુર્દેવરાજાય ધીમતે। યત્પ્રાહ શાસ્ત્રં ભગવાન્બૃહસ્પતિરુદારધીઃ। તદ્દે વિદુરઃ સર્વં સરહસ્યં મહાકવિઃ
દેવર્ષિ બૃહસ્પતિએ, જે ઉદાર બુદ્ધિવાળા છે, દેવરાજને જે શાસ્ત્ર શીખવાડ્યું, એ બધું વિદુર, મહાન કવિ, સંપૂર્ણ રીતે જાણે છે.
સ્થિતસ્તુ વચને તસ્ય સદાઽહમપિ પુત્રક। વિદુરો વાપિ મેધાવી કુરૂણાં પ્રવરો મતઃ
હું પણ હંમેશા એની વાત માનું છું, પુત્ર; વિદુર, બુદ્ધિશાળી, કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
ઉદ્ધવો વા મહાબુદ્ધિર્વૃષ્ણીનામર્ચિતો નૃપ। તદલં પુત્ર દ્યૂતેન દ્યૂતે ભેદો હિ દૃશ્યતે
અથવા ઉદ્ધવ, જે મહાન બુદ્ધિશાળી અને વૃષ્ણિમાં માન્ય છે, હે રાજા; તેથી, પુત્ર, હવે જુગાર પૂરતું, કેમ કે જુગારમાં ફૂટ પડે છે.
ભેદે વિનાશો રાજ્યસ્ય તત્પુત્ર પરિવર્જય
ફૂટથી રાજ્યનું વિનાશ થાય છે; તેથી, પુત્ર, એથી દૂર રહે.
પિત્રા માત્રા ચ પુત્રસ્ય યદ્વૈ કાર્યં પરં સ્મૃતમ્। પ્રાપ્તસ્ત્વમસિ તન્નામ પિતૃપૈતામહં પદમ્
પિતા-માતાની જે સર્વોચ્ચ સેવા પુત્ર માટે કહેવાય છે, એ તું પ્રાપ્ત કરી ચૂકી છે, તું પિતૃ-પિતામહનું સ્થાન ધરાવે છે.
અધીતવાન્કૃતી શાસ્ત્રે લાલિતઃ સતતં ગૃહે। ભ્રાતૃજ્યેષ્ઠઃ સ્થિતો રાજ્યે વિન્દસરે કિં ન શોભનમ્
શાસ્ત્રમાં નિષ્ણાત, કૃતકર્મ, હંમેશા ઘરમાં લાડકવાયો, ભાઈઓમાં મોટો અને રાજ્યમાં સ્થિર—વિંદ સરોવર ખાતે તને શું અયોગ્ય છે?
પૃથગ્જનૈરલભ્યં યદ્ભોજનાચ્છાદનં પરમ્। તત્પ્રાપ્તોસિ મહાબાહો કસ્માચ્છોનસિ પુત્રક
હે મહાબાહુ, તને જે અન્ન અને વસ્ત્ર મળ્યાં છે, એ તો સામાન્ય માણસોને મળતાં જ નથી. એવાં ઉત્તમ સુખ તને પ્રાપ્ત થયા છે, તો પછી, બેટા, તું શા માટે દુઃખી છે?
સ્ફીતં રાષ્ટ્રં મહાબાહો પિતૃપૈતામહં મહત્। નિત્યમાજ્ઞાપયન્ભાસિ દિવિ દેવેશ્વરો યથા
હે મહાબાહુ, તારો રાજ્ય બહુ સમૃદ્ધ છે, પિતા અને દાદા પાસેથી મળેલું છે. તું હંમેશા આજ્ઞા આપતો દેખાય છે, જાણે સ્વર્ગમાં દેવતાઓનો રાજા હોય એમ.
યાદૃશં ચ તવૈશ્વર્યં તદન્યેષાં સુદુર્લભમ્। યે ચોપભોગાસ્તે રાજન્મયા તે પરિકીર્તિતાઃ
તારી જે શાનદાર સત્તા છે, એ બીજાને તો બહુ દુર્લભ છે. હે રાજા, જે સુખ-સગવડો છે, એ બધું મેં તને કહી બતાવ્યું છે.
તસ્ય તે વિદિતપ્રજ્ઞ શોકમૂલમિદં કથમ્। સમુત્થિતં દુઃખકરં તન્મે શંસિતુમર્હસિ
હવે, હે જ્ઞાની, તને આ દુઃખનું મૂળ શું છે? આવું દુઃખદાયક શોક તને કેવી રીતે થયું? એ તું મને જરૂર કહીશ.
અશ્નામ્યાચ્છાદયામીતિ પ્રપશ્યન્હીનપૌરુષઃ। નામર્ષં કુરુતે યસ્તુ પુરુષઃ સોઽધમઃ સ્મૃતઃ
જે માણસ પોતે ખાય છે, પહેરે છે, છતાં પોતાનાં પુરુષાર્થના અભાવથી દુઃખી થતો નથી, એ માણસ તો સૌથી નીચો ગણાય છે.
ન માં પ્રીણાતિ રાજેન્દ્ર લક્ષ્મીઃ સાધારણી વિભો। જ્વલિતામેવ કૌન્યેયે શ્રિયં દૃષ્ટ્વા ચ વિવ્યથે
હે રાજાધિરાજ, એ સામાન્ય લક્ષ્મી મને ગમતી નથી, હે પ્રભુ. કૌણેયની તેજસ્વી સંપત્તિ જોઈને મને ખરેખર દુઃખ થયું.
સર્વાં ચ પૃથિવીં ચૈવ યુધિષ્ઠિરવશાનુગામ્। સ્થિરોઽસ્મિ યોઽહં જીવામિ દુઃખાદેતદ્બ્રવીમિ તે
યુધિષ્ઠિરની આજ્ઞામાં આખી પૃથ્વી છે, છતાં હું સ્થિર છું અને જીવતો છું; પણ એ જ દુઃખથી હું તને વાત કરું છું.
આવર્જિતા ઇવાભાન્તિ નીપાશ્ચિત્રકકૌકુરાઃ। કારસ્કારા લોહજઙ્ઘા યુધિષ્ઠિરનિવેશને
યુધિષ્ઠિરના મહેલમાં નીપ, ચિત્રક, કકૌકુર, કારસ્કાર અને લોહજાંઘા વૃક્ષો જાણે એકઠાં થયાં હોય એમ દેખાય છે.
હિમવત્સાગરાનુપાઃ સર્વે રત્નાકરાસ્તથા। અન્ત્યાઃ સર્વે પર્યુદસ્તા યુધિષ્ઠિરનિવેશને
હિમાલય અને સાગર કિનારાના બધા રત્નો, અને બધા ઉત્તમ ખજાના, યુધિષ્ઠિરના મહેલમાં એકઠાં થયાં છે.
જ્યેષ્ઠોઽયમિતિ માં મત્વા શ્રેષ્ઠશ્ચેતિ વિશામ્પતે। યુધિષ્ઠિરેણ સત્કૃત્ય યુક્તો રત્નપરિગ્રહે
'આ સૌથી મોટો અને શ્રેષ્ઠ છે' એમ વિચારીને, હે રાજા, યુધિષ્ઠિરે મને સન્માન આપ્યું અને રત્નો એકઠાં કરવાની જવાબદારી આપી.
ઉપસ્થિતાનાં રત્નાનાં શ્રેષ્ઠાનામર્ઘહારિણામ્। નાદૃશ્યત પરઃ પારો નાપરસ્તત્ર ભારત
જે રત્નો ત્યાં એકઠાં થયાં હતાં, એમાં શ્રેષ્ઠ અને કિંમતી એવા રત્નોનું કોઈ અંત જ દેખાતું નહોતું, હે ભારત.
ન મે હસ્તઃ સમભવદ્વસુ તત્પ્રતિગૃહ્ણતઃ। અતિષ્ઠન્ત મયિ શ્રાન્તે ગૃગ્ય દૂરાહૃતં વસુ
જ્યારે હું એ ખજાનો લેતો હતો, ત્યારે મારા હાથમાં એ બધું આવતું જ નહોતું; હે ગૃગ્ય, દૂરથી લાવેલા એ ખજાના મારા થાકેલા શરીરે વધુ પડતાં હતાં.
કૃતાં બિન્દુસરોરત્નૈર્મયેન સ્ફાટિકચ્છદામ્। અપશ્યં નલિનીં પૂર્ણામુદકસ્યેવ ભારત
બિંદુસરના રત્નોથી બનેલી, મયે બનાવેલી, સ્ફટિક જેવી સપાટી ધરાવતી એક સુંદર કમળવાળી તળાવ મેં જોયું, જાણે પાણીથી ભરેલું હોય, હે ભારત.
વસ્ત્રમુત્કર્ષતિ મયિ પ્રાહસત્સ વૃકોદરઃ। શત્રોર્ઋદ્ધિવિશેષેણ વિમૂઢ રત્તવર્જિતમ્
જ્યારે હું વસ્ત્ર ઉંચકતો હતો, ત્યારે વૃકોદર ભીમસેને મને જોઈને હસ્યો, કારણ કે શત્રુની વિશેષ સમૃદ્ધિ જોઈને એ ચકિત અને રત્નવિહોણો હતો.
તત્ર સ્મ યદિ શક્તઃ સ્યં પાતયેઽહં વૃકોદરમ્। યદિ કુર્યાં સમારમ્ભં ભીમં હન્તું નરાધિપ
ત્યાં, જો હું શક્તિશાળી હોત, તો હું વૃકોદર ભીમને પાડી દઈને મારવાનો પ્રયાસ કરત, હે રાજા.
શિશુપાલ ઇવાસ્માકં ગતિઃ સ્યાન્નાત્ર સંશયઃ। સપત્નેનાવહાસો મે સ માં દહતિ ભારત
ત્યારે આપણું અંત તો શિશુપાલ જેવું જ થાત, એમાં કોઈ શંકા નથી; શત્રુએ જે મજાક કરી, એ મને અંદરથી દહાડી નાખે છે, હે ભારત.
પુનશ્ચ તાદૃશીમેવ વાપીં જલજશાલિનીમ્। મત્વા શિલાસમાં તોયે પતિતોઽસ્મિ નરાધિપ
પછી ફરી, એ જ સમજીને, હું કમળોથી ભરેલી તળાવમાં પડી ગયો, કારણ કે મને લાગ્યું કે પાણી પથ્થર જેટલું મજબૂત છે, હે રાજા.
તત્ર માં પ્રાહસત્કૃષ્ણઃ પાર્થેન સહ સુસ્વરમ્। દ્રૌપદી ચ સહ સ્ત્રીભિર્વ્યથયન્તી મનો મમ
ત્યાં કૃષ્ણે, પાર્થ સાથે, મીઠી અવાજે મારી મજાક ઉડાવી; અને દ્રૌપદી પણ સ્ત્રીઓ સાથે મળીને મારા મનને દુઃખ આપી.
ક્લિન્નવસ્ત્રસ્ય તુ જલે કિઙ્કરા રાજનોદિતાઃ। દદુર્વાસાંસિ મેઽન્યાનિ તચ્ચ દુઃખં પરં મમ
હે રાજા, જ્યારે મારાં વસ્ત્રો પાણીમાં ભીંજાઈ ગયા, ત્યારે રાજાના આદેશથી સેવકો મને બીજાં વસ્ત્રો લાવ્યાં. એથી મને બહુ દુઃખ થયું.
પ્રલમ્ભં ચ શૃણુષ્વાન્યદ્વદતો મે નરાધિપ। અદ્વારેણ વિનિર્ગચ્છન્દ્વારસંસ્થાનરૂપિણા। અભિહત્ય શિલાં ભૂયો લલાટેનાસ્મિ વિક્ષતઃ
હે નરાધિપ, હવે બીજું દુઃખ પણ સાંભળો. હું બાજુના દરવાજેથી બહાર નીકળતો હતો, જે મુખ્ય દ્વાર જેવું જ લાગતું હતું. ત્યાં મારું માથું પથ્થર સાથે અથડાયું અને ફરીથી ઇજા થઈ.
તત્ર માં યમજૌ દૂરાદાલોક્યાભિહતં તદા। બાહુભિઃ પરિગૃહ્ણીતાં શોચન્તૌ સહિતાવુભૌ
ત્યાં યમરાજના બંને પુત્રોએ દૂરથી મને ઇજાગ્રસ્ત જોઈને, દુઃખી થઈ, બંનેએ મળીને મને બાહોમાં ભરી લીધો.
ઉવાચ સહદેવસ્તુ તત્ર માં વિસ્મયન્નિવ। ઇદ દ્વારં ધાર્તરાષ્ટ્ર મા ગચ્છેતિ પુનઃ પુનઃ
ત્યાં સહદેવે આશ્ચર્યથી મને વારંવાર કહ્યું: 'ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર, આ દ્વારથી ન જજો.'
ભીમસેનેન તત્રોક્તો ધૃતરાષ્ટ્રાત્મજેતિ ચ। સમ્બોધ્ય પ્રહસિત્વા ચ ઇતો દ્વારં નરાધિપ
ત્યાં ભીમસેને પણ મને 'ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર' કહીને, હસતાં-હસતાં કહ્યું: 'હે નરાધિપ, આ છે સાચું દ્વાર.'
નામધેયાનિ રત્નાનાં પુરસ્તાન્ન શ્રુતાનિ મે। યાનિ દૃષ્ટાનિ મે તસ્યાં મનસ્તપતિ તચ્ચ મે
મને ત્યાં જે રત્નો દેખાયા, એમના નામ મેં પહેલાં ક્યારેય સાંભળ્યા નહોતા. એ બધું જોઈને મારું મન આજે પણ વ્યથિત છે.