ન વાચ્યો વ્યવસાયો મે વિદુરૈતદ્બ્રવીમિ તે। દૈવમેવ પરં મન્યે યેનૈતદુપપદ્યતે
મારો નિશ્ચય કહેવાની જરૂર નથી, હે વિદુર, હું તને કહું છું—આ બધું જે બન્યું છે, તેમાં હું વિધિને સર્વોપરી માનું છું.
ઇત્યુક્તો વિદુરો ધીમાન્નેદમસ્તીતિ ચિન્તયન્। આપગેયં મહાપ્રાજ્ઞમભ્યગચ્છત્સુદુઃ ખિતઃ
આ રીતે કહેતાં, બુદ્ધિશાળી વિદુર મનમાં 'આવું નથી' એમ વિચારી, ગમગીન થઈને નદીકાંઠે રહેલા મહાપંડિત પાસે પહોંચ્યો.
કથં સમભવદ્દ્યૂતં ભ્રાતૄણાં તન્મહાત્યયમ્। યત્ર તદ્વ્યસનં પ્રાપ્તં પાણ્ડવૈર્મે પિતામહૈઃ
ભાઈઓ માટે જે મોટું દુર્ઘટનાસ્વરૂપ જુગાર થયું, જેમાં પાંડવોને વડીલોએ દુઃખ આપ્યું, એ કેવી રીતે બન્યું?
કે ચ તત્ર સમાસ્તારા રાજાનો બ્રહ્મવિત્તમ। કે ચૈનમન્વમોદન્ત કે ચૈનં પ્રત્યષેધયન્
હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, ત્યાં કયા રાજાઓ ભેગા થયા હતા? કયાએ એનું સમર્થન કર્યું અને કયાએ એનો વિરોધ કર્યો?
વિસ્તરેણૈતદિચ્છામિ કથ્યમાનં ત્વયા દ્વિજ। મૂલં હ્યેતદ્વિનાશસ્ય પૃથિવ્યા દ્વિજસત્તમ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, હું ઈચ્છું છું કે તું આ બધું વિગતે કહેજે, કેમ કે પૃથ્વીનો વિનાશ અહીંથી શરૂ થયો છે.
એવમુક્તસ્તતો રાજ્ઞા વ્યાસશિષ્યઃ પ્રતાપવાન્। આચચક્ષેઽથ યદ્વૃત્તં તત્સર્વં વેદતત્ત્વવિદ્
રાજાએ આમ કહ્યું ત્યારે, વ્યાસજીના પરાક્રમી શિષ્યે, જે વેદના તત્ત્વને જાણે છે, પછી જે બન્યું તે બધું કહેવું શરૂ કર્યું.
એવમુક્તસ્તતો રાજ્ઞા વ્યાસશિષ્યઃ પ્રતાપવાન્। આચચક્ષેઽથ યદ્વૃત્તં તત્સર્વં વેદતત્ત્વવિત્
રાજાએ આમ કહ્યું ત્યારે, વ્યાસજીના પરાક્રમી શિષ્યે, જે વેદના તત્ત્વને જાણે છે, પછી જે બન્યું તે બધું કહેવું શરૂ કર્યું.
વિદુરસ્ય મતિં જ્ઞાત્વા ધૃતરાષ્ટ્રોઽમ્બિકાસુતઃ। દુર્યોધનમિદં વાક્યમુવાચ વિજને પુનઃ
વિદુરના મનને સમજીને, અંબિકાપુત્ર ધૃતરાષ્ટ્રે ફરી એકાંતમાં દુર્યોધનને આ શબ્દો કહ્યા.
અલં દ્યૂતેન ગાન્ધારે વિદુરો ન પ્રશંસતિ। ન હ્યસૌ સુમહાબુદ્ધિરહિતં નો વદિષ્યતિ
હે ગાંધારીપુત્ર, હવે જુગાર પૂરતું છે; વિદુર એનું સમર્થન કરતો નથી. એ મહાન બુદ્ધિશાળી છે, ક્યારેય અયોગ્ય વાત નહીં કહે.
હિતં હિ પરમં મન્યે વિદુરો યત્પ્રભાષતે। ક્રિયતાં પુત્ર તત્સર્વમેતન્મન્યે હિતં તવ
વિદુર જે કહે છે, એ હું સર્વોત્તમ કલ્યાણકારક માનું છું; એ બધું કર, પુત્ર, કેમ કે હું માનું છું કે એ તારા માટે હિતકારક છે.
દેવર્ષિર્વાસવાગુરુર્દેવરાજાય ધીમતે। યત્પ્રાહ શાસ્ત્રં ભગવાન્બૃહસ્પતિરુદારધીઃ। તદ્દે વિદુરઃ સર્વં સરહસ્યં મહાકવિઃ
દેવર્ષિ બૃહસ્પતિએ, જે ઉદાર બુદ્ધિવાળા છે, દેવરાજને જે શાસ્ત્ર શીખવાડ્યું, એ બધું વિદુર, મહાન કવિ, સંપૂર્ણ રીતે જાણે છે.
સ્થિતસ્તુ વચને તસ્ય સદાઽહમપિ પુત્રક। વિદુરો વાપિ મેધાવી કુરૂણાં પ્રવરો મતઃ
હું પણ હંમેશા એની વાત માનું છું, પુત્ર; વિદુર, બુદ્ધિશાળી, કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
ઉદ્ધવો વા મહાબુદ્ધિર્વૃષ્ણીનામર્ચિતો નૃપ। તદલં પુત્ર દ્યૂતેન દ્યૂતે ભેદો હિ દૃશ્યતે
અથવા ઉદ્ધવ, જે મહાન બુદ્ધિશાળી અને વૃષ્ણિમાં માન્ય છે, હે રાજા; તેથી, પુત્ર, હવે જુગાર પૂરતું, કેમ કે જુગારમાં ફૂટ પડે છે.
ભેદે વિનાશો રાજ્યસ્ય તત્પુત્ર પરિવર્જય
ફૂટથી રાજ્યનું વિનાશ થાય છે; તેથી, પુત્ર, એથી દૂર રહે.
પિત્રા માત્રા ચ પુત્રસ્ય યદ્વૈ કાર્યં પરં સ્મૃતમ્। પ્રાપ્તસ્ત્વમસિ તન્નામ પિતૃપૈતામહં પદમ્
પિતા-માતાની જે સર્વોચ્ચ સેવા પુત્ર માટે કહેવાય છે, એ તું પ્રાપ્ત કરી ચૂકી છે, તું પિતૃ-પિતામહનું સ્થાન ધરાવે છે.
અધીતવાન્કૃતી શાસ્ત્રે લાલિતઃ સતતં ગૃહે। ભ્રાતૃજ્યેષ્ઠઃ સ્થિતો રાજ્યે વિન્દસરે કિં ન શોભનમ્
શાસ્ત્રમાં નિષ્ણાત, કૃતકર્મ, હંમેશા ઘરમાં લાડકવાયો, ભાઈઓમાં મોટો અને રાજ્યમાં સ્થિર—વિંદ સરોવર ખાતે તને શું અયોગ્ય છે?
પૃથગ્જનૈરલભ્યં યદ્ભોજનાચ્છાદનં પરમ્। તત્પ્રાપ્તોસિ મહાબાહો કસ્માચ્છોનસિ પુત્રક
હે મહાબાહુ, તને જે અન્ન અને વસ્ત્ર મળ્યાં છે, એ તો સામાન્ય માણસોને મળતાં જ નથી. એવાં ઉત્તમ સુખ તને પ્રાપ્ત થયા છે, તો પછી, બેટા, તું શા માટે દુઃખી છે?
સ્ફીતં રાષ્ટ્રં મહાબાહો પિતૃપૈતામહં મહત્। નિત્યમાજ્ઞાપયન્ભાસિ દિવિ દેવેશ્વરો યથા
હે મહાબાહુ, તારો રાજ્ય બહુ સમૃદ્ધ છે, પિતા અને દાદા પાસેથી મળેલું છે. તું હંમેશા આજ્ઞા આપતો દેખાય છે, જાણે સ્વર્ગમાં દેવતાઓનો રાજા હોય એમ.
યાદૃશં ચ તવૈશ્વર્યં તદન્યેષાં સુદુર્લભમ્। યે ચોપભોગાસ્તે રાજન્મયા તે પરિકીર્તિતાઃ
તારી જે શાનદાર સત્તા છે, એ બીજાને તો બહુ દુર્લભ છે. હે રાજા, જે સુખ-સગવડો છે, એ બધું મેં તને કહી બતાવ્યું છે.
તસ્ય તે વિદિતપ્રજ્ઞ શોકમૂલમિદં કથમ્। સમુત્થિતં દુઃખકરં તન્મે શંસિતુમર્હસિ
હવે, હે જ્ઞાની, તને આ દુઃખનું મૂળ શું છે? આવું દુઃખદાયક શોક તને કેવી રીતે થયું? એ તું મને જરૂર કહીશ.
અશ્નામ્યાચ્છાદયામીતિ પ્રપશ્યન્હીનપૌરુષઃ। નામર્ષં કુરુતે યસ્તુ પુરુષઃ સોઽધમઃ સ્મૃતઃ
જે માણસ પોતે ખાય છે, પહેરે છે, છતાં પોતાનાં પુરુષાર્થના અભાવથી દુઃખી થતો નથી, એ માણસ તો સૌથી નીચો ગણાય છે.
ન માં પ્રીણાતિ રાજેન્દ્ર લક્ષ્મીઃ સાધારણી વિભો। જ્વલિતામેવ કૌન્યેયે શ્રિયં દૃષ્ટ્વા ચ વિવ્યથે
હે રાજાધિરાજ, એ સામાન્ય લક્ષ્મી મને ગમતી નથી, હે પ્રભુ. કૌણેયની તેજસ્વી સંપત્તિ જોઈને મને ખરેખર દુઃખ થયું.
સર્વાં ચ પૃથિવીં ચૈવ યુધિષ્ઠિરવશાનુગામ્। સ્થિરોઽસ્મિ યોઽહં જીવામિ દુઃખાદેતદ્બ્રવીમિ તે
યુધિષ્ઠિરની આજ્ઞામાં આખી પૃથ્વી છે, છતાં હું સ્થિર છું અને જીવતો છું; પણ એ જ દુઃખથી હું તને વાત કરું છું.
આવર્જિતા ઇવાભાન્તિ નીપાશ્ચિત્રકકૌકુરાઃ। કારસ્કારા લોહજઙ્ઘા યુધિષ્ઠિરનિવેશને
યુધિષ્ઠિરના મહેલમાં નીપ, ચિત્રક, કકૌકુર, કારસ્કાર અને લોહજાંઘા વૃક્ષો જાણે એકઠાં થયાં હોય એમ દેખાય છે.
હિમવત્સાગરાનુપાઃ સર્વે રત્નાકરાસ્તથા। અન્ત્યાઃ સર્વે પર્યુદસ્તા યુધિષ્ઠિરનિવેશને
હિમાલય અને સાગર કિનારાના બધા રત્નો, અને બધા ઉત્તમ ખજાના, યુધિષ્ઠિરના મહેલમાં એકઠાં થયાં છે.
જ્યેષ્ઠોઽયમિતિ માં મત્વા શ્રેષ્ઠશ્ચેતિ વિશામ્પતે। યુધિષ્ઠિરેણ સત્કૃત્ય યુક્તો રત્નપરિગ્રહે
'આ સૌથી મોટો અને શ્રેષ્ઠ છે' એમ વિચારીને, હે રાજા, યુધિષ્ઠિરે મને સન્માન આપ્યું અને રત્નો એકઠાં કરવાની જવાબદારી આપી.
ઉપસ્થિતાનાં રત્નાનાં શ્રેષ્ઠાનામર્ઘહારિણામ્। નાદૃશ્યત પરઃ પારો નાપરસ્તત્ર ભારત
જે રત્નો ત્યાં એકઠાં થયાં હતાં, એમાં શ્રેષ્ઠ અને કિંમતી એવા રત્નોનું કોઈ અંત જ દેખાતું નહોતું, હે ભારત.
ન મે હસ્તઃ સમભવદ્વસુ તત્પ્રતિગૃહ્ણતઃ। અતિષ્ઠન્ત મયિ શ્રાન્તે ગૃગ્ય દૂરાહૃતં વસુ
જ્યારે હું એ ખજાનો લેતો હતો, ત્યારે મારા હાથમાં એ બધું આવતું જ નહોતું; હે ગૃગ્ય, દૂરથી લાવેલા એ ખજાના મારા થાકેલા શરીરે વધુ પડતાં હતાં.
કૃતાં બિન્દુસરોરત્નૈર્મયેન સ્ફાટિકચ્છદામ્। અપશ્યં નલિનીં પૂર્ણામુદકસ્યેવ ભારત
બિંદુસરના રત્નોથી બનેલી, મયે બનાવેલી, સ્ફટિક જેવી સપાટી ધરાવતી એક સુંદર કમળવાળી તળાવ મેં જોયું, જાણે પાણીથી ભરેલું હોય, હે ભારત.
વસ્ત્રમુત્કર્ષતિ મયિ પ્રાહસત્સ વૃકોદરઃ। શત્રોર્ઋદ્ધિવિશેષેણ વિમૂઢ રત્તવર્જિતમ્
જ્યારે હું વસ્ત્ર ઉંચકતો હતો, ત્યારે વૃકોદર ભીમસેને મને જોઈને હસ્યો, કારણ કે શત્રુની વિશેષ સમૃદ્ધિ જોઈને એ ચકિત અને રત્નવિહોણો હતો.