દેવનામિવ તે સર્વં વાચિ બદ્ધં ન સંશયઃ। સ દીન ઇવ દુર્ધર્ષ કસ્માચ્છોચસિ પુત્રક
તારા માટે બધું દેવતાઓ જેવું છે—આમાં કોઈ શંકા નથી. તું શક્તિશાળી હોવા છતાં દુઃખી દેખાય છે—પુત્ર, તને શું દુઃખ છે?
માત્રા પિત્રા ચ પુત્રસ્ય યદ્વૈ કાર્યં પરં સ્મૃતમ્। પ્રાપ્તસ્ત્વમસિ તત્તાત નિખિલાં નઃ કુલશ્રિયમ્
માતા-પિતાએ પુત્ર માટે જે શ્રેષ્ઠ કરવું જોઈએ, એ બધું તારે પ્રાપ્ત કર્યું છે, અને તું અમારા કુટુંબની આખી પ્રતિષ્ઠા પણ મેળવે છે.
ઉપસ્થિતઃ સર્વકામૈસ્ત્રિદિવે વાસવો યથા। વિવિધૈરન્નપાનૈશ્ચ પ્રવરૈઃ કિં નુ શોચસિ
તને બધાં ઇચ્છિત સુખો મળે છે, જેમ ઇન્દ્રને સ્વર્ગમાં મળે છે; વિવિધ શ્રેષ્ઠ ભોજન અને પાન મળે છે—તો પણ તું શા માટે દુઃખી છે?
નિરુક્તં નિગમં છન્દઃ ષડઙ્ગાન્યસ્ત્રશાસ્ત્રવાન્। અધીતી કૃતવિદ્યસ્ત્વં દશવ્યાકરણૈઃ કૃપાત્
તુ નિરૂક્તિ, શાસ્ત્ર, છંદ, છ અંગો અને શસ્ત્રવિદ્યાનું અભ્યાસ કર્યું છે; તું શિક્ષિત છે, તમામ વિદ્યા પ્રાપ્ત કરી છે અને કૃપાથી દસ વ્યાકરણમાં નિપુણ થયો છે.
હલાયુધાત્કૃપાદ્દ્રોણાદસ્ત્રવિદ્યામધીતવાન્। ભ્રાતાજ્યેષ્ઠઃ સ્થિતો રાજ્યે કિમુ શોચસિ પુત્રક
તુ હલાયુધ, કૃપા અને દ્રોણ પાસેથી શસ્ત્રવિદ્યા શીખ્યો છે; તારો મોટો ભાઈ રાજગાદી પર છે—પછી પણ પુત્ર, તને શું દુઃખ છે?
પૃથગ્જનૈરલભ્યં યદશનાચ્છાદનં બહુ। પ્રભુઃ સન્ભુઞ્જસે પુત્ર સંસ્તુતઃ સૂતમાગધૈઃ
તને જે ઘણું ખાવાનું અને પહેરવાનું મળે છે, એ સામાન્ય માણસોને મળતું નથી; તું સ્વામી છે અને સૂત-માગધો તારી પ્રશંસા કરે છે.
તસ્ય તે વિદિતપ્રજ્ઞ શોકમૂલમિદં કથમ્। લોકેસ્મિઞ્જ્યેષ્ઠભાગન્યસ્તન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ
તારી બુદ્ધિ સૌને જાણીતી છે—તો પછી, આ દુનિયામાં તને શ્રેષ્ઠ સ્થાન મળ્યું છે છતાં, દુઃખનું મૂળ શું છે? હું પૂછું છું, મને કહિ દે.
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા મન્દઃ ક્રોધવશાનુગઃ। પિતરં પ્રત્યુવાચેદં સ્વમતિં સમ્પ્રકાશયન્
પિતાના આ વચન સાંભળી, ક્રોધથી ભરેલો અને ધીરો, તેણે પોતાના મનની વાત ખુલ્લી કરીને પિતાને જવાબ આપ્યો.
અશ્નામ્યાચ્છાદયે ચાહં યથા કુપુરુષસ્તથા। અમર્ષં ધારયે ચોગ્રં નિનીષુઃ કાલપર્યયમ્
હું ખાઉં છું અને પહેરું છું પણ ખરાબ માણસ જેવું; મારા મનમાં ભારે ઈર્ષ્યા છે અને હું સમયનો અંત આવેઇ તેવી ઈચ્છા રાખું છું.
અમર્ષણઃ સ્વાઃ પ્રકૃતીરભિભૂય પરં સ્થિતઃ। ક્લેશાન્મુમુક્ષુઃ પરજાન્સ વૈ પુરુષ ઉચ્યતે
જે પોતાના સ્વભાવને જીતી, ઈર્ષ્યા વિના, દુઃખમાંથી છુટકારો ઈચ્છે છે અને બીજાને ઓળખે છે—એજ સાચો પુરુષ કહેવાય છે.
સન્તોષો વૈ શ્રિયં હન્તિ હ્યભિમાનં ચ ભારત। અનુક્રોશભયે ચોભે યૈર્વૃતો નાશ્નુતે મહત્
સંતોષથી વૈભવ અને અભિમાન બન્ને નાશ પામે છે, ભાઈ; દયા અને ભય ધરાવનારને મહાનતા કદી પ્રાપ્ત થતી નથી.
ન માં પ્રીણાતિ મદ્ભુક્તં શ્રિયં દૃષ્ટ્વા યુધિષ્ઠેરે। અતિજ્વલન્તીં કૌન્તેયે વિવર્ણકરણીં મમ
મારે જે ખાવાનું મળે છે તેનાથી કે યુધિષ્ઠિર પાસે જે ધન છે તે જોઈને મને આનંદ થતો નથી; કૌંતેયની અગ્નિ જેવી ઈર્ષ્યા મને ફિક્કું કરી નાખે છે.
નૃદ્વ્યતોત્માનં હીયમાનં નિશામ્ય ચ। અદૃશ્યામપિ કૌન્તેય શ્રિયં પશ્યન્નિવોદ્યતામ્
જ્યારે આપણા જાતિના લોકો ઘટતા જાય છે અને કૌંતેયની અજાણી પણ વધતી પ્રતિષ્ઠા હું જાણું છું, ત્યારે મને દુઃખ થાય છે.
તસ્માદહં વિવર્ણશ્ચ દીનશ્ચ હરિમઃ કૃશઃ। અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ સ્નાતકા ગૃહમેધિનઃ
આથી હું ફિક્કો, દુઃખી, પીળાશ પડેલો અને દુર્બળ થયો છું; ચોર્યાસી હજાર ગૃહસ્થ અને સંન્યાસી...
ત્રિંશદ્દાસીક એકૈકો યાન્બિભર્તિ યુધિષ્ઠિરઃ। દશાન્યાનિ સહસ્રાણિ યતીનામૂર્ધ્વરેતસામ્। ભુઞ્જતે રુક્મપાત્રીભિર્યુધિષ્ઠિરનિવેશને
યુધિષ્ઠિર પાસે ત્રીસ દાસીઓ છે, અને દરેક દાસી દસ હજાર ઉર્દ્વરેતસિ સાધુઓનું પાલન કરે છે, જેમને યુધિષ્ઠિરના મહેલમાં સોનાના વાસણમાં ભોજન અપાય છે.
કદલીમૃગમોકાનિ કૃષ્ણશ્યામારુણાનિ ચ। કામ્ભોજઃ પ્રાહિણોત્તસ્મૈ પરાર્ધ્યાનપિ કમ્બલાન્। ગજયોષિદ્ગવાશ્વસ્ય શતશોઽથ સહસ્રશઃ
કાંબોજના રાજાએ કદળી, મૃગ અને મોકા તંતુના, કાળા, શ્યામ અને લાલ રંગના, સર્વોત્તમ કમ્બળો હજારોની સંખ્યામાં મોકલ્યા, સાથે જ સ્ત્રી હાથીઓ, ગાયો અને ઘોડાઓ પણ શતાવધિ અને સહસ્રાવધિ સંખ્યામાં મોકલ્યા.
શતં ચોષ્ટ્રવામીનાં શતાનિ વિચરન્ત્યુત। રાજન્યા બલિમાદાય સમેતા હિ નૃપક્ષયે
ઉંટોના શતાવધિ ઝુંડ અને અનેક શતાવધિ અન્ય ઝુંડ પણ ત્યાં ફરતા હતા; રાજાઓ ભેટ લઈને એકઠા થયા હતા અને રાજસૂય યજ્ઞમાં હાજર હતા.
પૃથગ્વિધાનિ રત્નાન પાર્થિવાઃ પૃથિવીપતે। આહરન્ક્રતુમુખ્યેઽસ્મિન્કુન્તીપુત્રાય ભૂરિશઃ
પૃથ્વીનાથ, વિવિધ પ્રકારના રત્નો રાજાઓએ કુંતીપુત્ર માટે આ યજ્ઞમાં ખૂબ જ મોટી સંખ્યામાં લાવ્યા.
ન ક્વચિદ્ધિ મયા તાદૃગ્દૃષ્ટપૂર્વો ન ચ શ્રુતઃ। યાદૃગ્ધનાગમો યજ્ઞે પાણ્ડુપુત્રસ્ય ધીમતઃ
પાંડુના વિદ્વાન પુત્રના યજ્ઞમાં જેવું ધન એકઠું થયું, એવું મેં ક્યારેય જોયું નથી કે સાંભળ્યું નથી.
અસત્યં ચેદિદં સર્વં સઞ્જયં પ્રષ્ટુમર્હસિ'। અપર્યન્તં ધનૌઘં તં દૃષ્ટ્વા શત્રોરહં નૃપ। શર્મ નૈવાભિગચ્છામિ ચિન્તયાનો વિશામ્પતે
જો આ બધું ખોટું હોય તો સંજયને પૂછવું જોઈએ; દુશ્મનના એ અનંત ધનના પ્રવાહને જોઈને, રાજા, મારું મન ખૂબ વ્યાકુળ છે અને મને શાંતિ મળતી નથી.
બ્રહ્મણા વાટધાનાશ્ચ ગોમન્તઃ શતસઙ્ઘશઃ। ત્રિખર્વં બલિમાદાય દ્વારિ તિષ્ઠન્તિ વારિતાઃ
જટાવાળા બ્રાહ્મણો અને ગાયોના શતાવધિ ઝુંડ ત્રણ કરોડ ભેટ લઈને દરવાજા પાસે ઊભા છે અને તેમને રોકવામાં આવ્યા છે.
કમણ્ડલૂનુપાદાય જાતરૂપમયાઞ્શુભાન્। ત્રૈખર્વાઃ પ્રતિવેદ્યાસ્મૈ લેભિરેઽથ પ્રવેશનમ્
સોનાના શુદ્ધ કમંડળો લઈને ત્રણ કરોડ લોકો જાણ કરીને અંદર પ્રવેશ્યા.
યથૈવ મધુ શક્રાય ધારયન્ત્યમરસ્ત્રિયટઃ। તદસ્મૈ કાંસ્યમાહાર્ષીદ્વારુણં કલશોદધિઃ
જેમ દેવીઓ ઇન્દ્ર માટે મધ ધરાવે છે, તેમ સમુદ્રે પણ સોનાના કલશમાં વરુણનું પાન તેમને અર્પણ કર્યું.
શઙ્ખપ્રવરમાદાય વાસુદેવોઽભિષિક્તવાન્। શક્યં રુક્મસહસ્રસ્ય બહુરત્નવિભૂષિતમ્
વાસુદેવએ શ્રેષ્ઠ શંખ લઈને, અનેક રત્નોથી શોભિત એવા હજાર સોનાના મોઢા વડે અભિષેક કર્યો.
દૃષ્ટ્વા ચ મમ તત્સર્વં જ્વરરૂપમિવાભવત્। ગૃહીત્વા તત્તુ ગચ્છન્તિ સમુદ્રૌ પૂર્વદક્ષિણૌ
આ બધું જોઈને મને તાવ જેવું લાગ્યું; અને જે લોકો એ ધન લઈ ગયા, તેઓ પૂર્વ અને દક્ષિણ સમુદ્ર તરફ ચાલ્યા ગયા.
તથૈવ પશ્ચિમં યાન્તિ ગૃહીત્વા ભરતર્ષભ। ત્તરં તુ ન ગચ્છન્તિ વિના તાત પતત્રિણઃ। તત્ર ગત્વાઽર્જુનો દણ્ડમાજહારામિતં ધનમ્
એ જ રીતે, તેઓ પશ્ચિમ સમુદ્ર તરફ પણ જાય છે, પણ ઉત્તર તરફ માત્ર પક્ષીઓ જ જાય છે; ત્યાં અર્જુને જઈને દંડ વડે અપરંપાર ધન મેળવ્યું.
કૃતાં બૈન્દુસરૈ રત્નૈર્મયેન સ્ફાટિકચ્છદામ્। અપશ્યં નલિનીં પૂર્ણામુદકસ્યેવ ભારત
માયાએ ચાંદની જેવી કિરણોથી ઝગમગતી, રત્નોથી બનેલી અને સ્ફટિકથી ઢંકાયેલી એક સરોવર બનાવી હતી, જે હુંએ જોઈ, જે પાણીથી ભરપૂર હતી.
ઉત્કર્ષન્તં ચ વાસશ્ચ પ્રાહસન્માં વૃકોદરઃ। કિઙ્કરાશ્ચ સભાપાલા જહસુર્ભરતર્ષભ
જ્યારે હું વસ્ત્ર ઉપાડતો હતો ત્યારે વૃકોદરે મને હસતાં કહ્યું અને સભાના સેવકો તથા રક્ષકો પણ, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, હસ્યા.
પિત્રોરર્થે વિશેષેણ પ્રાવૃણ્વં તત્ર જીવિતમ્। તત્ર ત્મ યદિ શક્તઃ સ્યાં ઘાતયેયં વૃકોદરમ્
પિતાના માટે ખાસ કરીને ત્યાં જીવન સહન કર્યું; જો શક્તિ હોત તો હું ત્યાં વૃકોદરને મારી નાખતો.
સપત્નેનાપહાસો હિ સ માં દહતિ ભારત
મારા દુશ્મન દ્વારા થયેલી આ ઉપહાસ મને અંદરથી સળગાવે છે, હે ભરત.