વાસાંસિ ચ શુભાન્યસ્મૈ પ્રદદૂ રાજશાસનાત્। તથાગતં તુ તં દૃષ્ટ્વા ભીમસેનો મહાબલઃ
રાજાના આદેશથી તેને સુંદર કપડાં આપવામાં આવ્યા; પણ તેને એવી હાલતમાં જોઈને મહાબલી ભીમસેન ફરી હસ્યો.
અર્જુનશ્ચ યમૌ ચોભૌ સર્વે તે પ્રાહસંસ્તદા। નામર્ષયત્તતસ્તેષામવહાસમમર્ષણઃ
અર્જુન, માદ્રીના બંને પુત્રો અને બધા બીજાઓ પણ ત્યારે હસ્યા; પણ દુર્યોધન, તેમની મજાક સહન ન કરી શક્યો અને ગુસ્સે ભરાઈ ગયો.
આકારં રક્ષમાણસ્તુ ન સ તાન્સમુદૈક્ષત। પુનર્વસનમુત્ક્ષિપ્ય પ્રતિરિષ્યન્નિવ સ્થલમ્
પોતાની સ્થિતિ જાળવીને, તેણે તેમને જોઈયું નહીં; ફરી કપડાં ઉપાડી, જાણે જમીન પાર કરવી હોય એમ, ત્યાં ઊભો રહ્યો.
આરુરોહ તતઃ સર્વે જહસુશ્ચ પુનર્જનાઃ। દ્વારં તુ પિહિતાકારં સ્ફાટિકં પ્રેક્ષ્ય ભૂમિપઃ। પ્રવિશન્નાહતો મૂર્ધ્નિ વ્યાઘૂર્ણિત ઇવ સ્થિતઃ
પછી, જ્યારે તે ચઢી રહ્યો હતો, ત્યારે બધા લોકો ફરી હસ્યા; અને જ્યારે રાજાએ સ્પટિકના બંધ દેખાતા દરવાજાને જોયો, અંદર જતા તેણે માથું અથડાવ્યું અને હેરાન થઈને ઊભો રહ્યો.
તાદૃશં ચ પરં દ્વારં સ્ફાટિકોરુકવાટકમ્। વિઘટ્ટયન્કરાભ્યાં તુ નિષ્ક્રમ્યાગ્રે પપાત હા
અને એવો જ બીજો અદ્ભુત દરવાજો, મોટાં સ્પટિકના પાટલાંવાળો, હાથથી ખોલવાનો પ્રયાસ કરતાં, તે લથડીને આગળ પડી ગયો.
દ્વારં તુ વિતતાકારં સમાપેદે પુનશ્ચ સઃ। તદ્વૃત્તં ચેતિ મન્વાનો દ્વારસ્થાનાદુપારમત્
પછી તે ફરી એક ખુલ્લો દેખાતો દરવાજો પાસે ગયો, અને જે બન્યું તે વિચારતાં, દરવાજા પાસે ઉભેલા લોકો પાસેથી દૂર થઈ ગયો.
એવં પ્રલમ્ભાન્વિવિધાન્પ્રાપ્ય તત્ર વિશામ્પતે। પાણ્ડવેયાભ્યનુજ્ઞાતસ્તતો દુર્યોધનો નૃપઃ
એ રીતે ત્યાં અનેક પ્રકારના ભ્રમ અનુભવ્યા પછી, પાંડવોની પરવાનગીથી રાજા દુર્યોધન ત્યાંથી નીકળી ગયો.
અપહૃષ્ટેન મનસા રાજસૂયે મહાક્રતૌ। પ્રેક્ષ્ય તામદ્ભુતામૃદ્ધિં જગામ ગજસાહ્વયમ્
મનથી બિલકુલ ખુશ ન રહી, એ મહાન રાજસૂય યજ્ઞમાં એ અદ્ભુત વૈભવ જોઈને, તે ગજસાહ્વય તરફ પાછો ફર્યો.
પાણ્ડવશ્રીપ્રતપ્તસ્ય ધ્યાયમાનસ્ય ગચ્છતઃ। દુર્યોધનસ્ય નૃપતેઃ પાપા મતિરજાયત
પાંડવોના વૈભવથી દઝાઈ રહેલા રાજા દુર્યોધન, ચાલતો ચાલતો વિચારતો રહ્યો અને તેના મનમાં દુષ્ટ વિચારો જન્મ્યા.
પાર્થાન્સુમનસો દૃષ્ટ્વા પાર્થિવાંશ્ચ વશાનુગાન્। કૃત્સ્નં ચાપિ હિતં લોકમાકુમારં કુરૂદ્વહ
પાંડવોને ખુશ જોઈને, રાજાઓને તેમની આજ્ઞામાં જોઈને, અને આખા જગતને, રાજકુમારો સહિત, તેમનો ભલાઈચાહક જોઈને, હે કુરુઓના આનંદરૂપ,
મહિમાનં પરં ચાપિ પાણ્ડવાનાં મહાત્મનામ્। દૂર્યોધનો ધાર્તરાષ્ટ્રો વિવર્ણઃ સમપદ્યત
મહાન આત્માવાળા પાંડવોનું પરમ વૈભવ જોઈને, ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર દુર્યોધનનું મુખ ફિક્કું પડી ગયું.
સ તુ ગચ્છન્નનેકાગ્નઃ સભામેકોઽન્વચિન્તયત્। શ્રિયં ચ તામનુપમાં ધર્મરાજસ્ય ધીમતઃ
તે ચાલતો ચાલતો, મનમાં અગ્નિ સમાન દુ:ખ લઈને, એકલો વિચારતો રહ્યો અને ધીરસંપન્ન ધર્મરાજયુધિષ્ઠિરનું અનન્ય વૈભવ યાદ કરતો રહ્યો.
પ્રમત્તો ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રો દુર્યોધનસ્તદા। નાભ્યભાષત્સુબલજં ભાષમાણં પુનઃ પુનઃ
એ સમયે ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્ર દુર્યોધન ખૂબ વિચલિત હતો અને સુબલપુત્ર વારંવાર બોલ્યા છતાં તેણે જવાબ આપ્યો નહીં.
અનેકાગ્રં તુ તં દૃષ્ટ્વા શકુનિઃ પ્રત્યભાષત। દુર્યોધન કૃતોમૂલં નિઃશ્વસન્નિવ ગચ્છસિ
શકુનિએ તેને એકાગ્ર જોઈને કહ્યું: 'દુર્યોધન, તું ઊંડી ઉચ્છ્વાસ સાથે, જાણે તારા મૂળ કપાઈ ગયા હોય તેમ, આગળ વધી રહ્યો છે.'
દૃષ્ટ્વેમાં પૃથિવીં કૃત્સ્નાં યુધિષ્ઠિરવશાનુગામ્। જિતામસ્ત્રપ્રતાપેન શ્વેતાશ્વસ્ય મહાત્મનઃ
આ સમગ્ર ધરતી યુધિષ્ઠિરના વશમાં આવી ગઈ છે, અને મહાન આત્માવાળા શ્વેતઅશ્વવાળા યોદ્ધાની શક્તિથી જીતાઈ છે, એ જોઈને—
તં ચ યજ્ઞં તથાભૂતં દૃષ્ટ્વા પાર્થસ્ય માતુલ। યથા શક્રસ્ય દેવેષુ તથાભૂતં મહાદ્યુતેઃ
પાર્થના એ યજ્ઞને, જે દેવોમાં ઇન્દ્રના યજ્ઞ જેવો છે, એ રીતે ઉજવાતો જોઈને, હે મામા—
અમર્ષેણ તુ સમ્પૂર્ણો દહ્યમાનો દિવાનિશમ્। શુચિશુક્રાગમે કાલે શુષ્યે તોયમિવાલ્પકમ્
દુર્યોધન ક્રોધથી ભરાઈ ગયો છે, દિવસ-રાત અંદરથી સળગી રહ્યો છે; જાણે ઉનાળામાં થોડું પાણી સુકાઈ જાય તેમ તે કાંઈક રીતે સુકાઈ રહ્યો છે.
પશ્ય સાત્વતમુખ્યેન શિશુપાલો નિપાતિતઃ। ન ચ તત્ર પુમાનાસીત્કશ્ચિત્તસ્ય પદાનુગઃ
જુઓ, સાત્વતોમાં શ્રેષ્ઠ શ્રીકૃષ્ણે શિશુપાલને સંહાર્યો, અને ત્યાં એક પણ પુરુષ એવો ન હતો કે જે તેની પાછળ ગયો હોય.
દહ્યમાના હિ રાજાનઃ પાણ્ડવોત્થેન વહ્નિના। ક્ષાન્તવન્તોઽપરાધં તે કો હિ તત્ક્ષન્તુમર્હતિ
પાંડવો દ્વારા પ્રગટ થયેલા અગ્નિમાં રાજાઓ અંદરથી સળગી રહ્યા હતા; તેઓએ તે અપમાન સહન કર્યું—એવું કોણ સહન કરી શકે?
વાસુદેવેન તત્કર્મ યથાઽયુક્તં મહત્કૃતમ્। સિદ્ધં ચ પાણ્ડુપુત્રાણાં પ્રતાપેન મહાત્મનામ્
એ કાર્ય, ભલે યોગ્ય ન હતું, પણ વાસુદેવ દ્વારા થયું અને પાંડુપુત્રોના પરાક્રમથી પૂર્ણ થયું.
તથાહિ રત્નન્યાદાય વિવિધાનિ નૃપા નૃપમ્। ઉપાતિષ્ઠન્ત કૌન્યેયં વૈશ્યા ઇવ કરપ્રદાઃ
રાજાઓ વિવિધ રત્નો લઈને કુંતીપુત્ર પાસે પહોંચ્યા, જાણે વેપારીઓ રાજાને કર અર્પણ કરે તેમ.
શ્રિયં તથાગતં દૃષ્ટ્વા જ્વલન્તીમિવ પાણ્ડવે। અમર્ષવશમાપન્નો દહ્યામિ ન તથોચિતઃ
પાંડવ પાસે આવી એવી તેજસ્વી વૈભવ જોઈને, હું ઈર્ષ્યા વડે સળગી રહ્યો છું—જોકે એ યોગ્ય નથી.
વહ્નિમેવ પ્રવેક્ષ્યામિ ભક્ષયિષ્યામિ વા વિષમ્। અપો વાપિ પ્રવેક્ષ્યામિન હિ શક્ષ્યામિ જીવિતુમ્
હું અગ્નિમાં પ્રવેશી જઈશ, કે ઝેર પી જઈશ, કે પાણીમાં ડૂબી જઈશ—કારણ કે હવે જીવવું સહન થતું નથી.
કો હિ નામ પુમાંલ્લોકે મર્ષયિષ્યતિ સત્વવાન્। સપત્નાનૃદ્ધ્યતો દૃષ્ટ્વા હીનમાત્માનમેવ ચ
આ જગતમાં કયો પુરુષાર્થવાન માણસ એ સહન કરી શકે કે તેના શત્રુઓ સમૃદ્ધ થાય અને પોતે પછાતો જાય?
સોઽહં ન સ્ત્રી ન ચાપ્યસ્ત્રી ન પુમાન્નાપુમાનપિ। યોઽહં તાં મર્ષયામ્યદ્ય તાદૃશીં શ્રિયમાગતામ્
હું તો ન સ્ત્રી છું, ન પુરુષ છું, ન તો કંઈ બીજું; કારણ કે આજે હું એવાં વૈભવને સહન કરી રહ્યો છું જે તેમને મળ્યું છે.
ઈશ્વરત્વં પૃથિવ્યાશ્ચ વસુમત્તાં ચ તાદૃશીમ્। યજ્ઞં ચ તાદૃશં દૃષ્ટ્વા માદૃશઃ કો ન સંઞ્જ્વરેત્
તેમની ધરતી પરની રાજાશાહી, એવી સંપત્તિ અને એવો યજ્ઞ જોઈને—મારા જેવા કોણ છે જે અંદરથી સળગી ન ઊઠે?
અશક્તશ્ચૈક એવાહં તામાહર્તું નૃપશ્રિયમ્। સહાયાંશ્ચ ન પશ્યામિ તેન મૃત્યું વિચિન્તયે
હું એકલો એ રાજાશાહી છીનવી શકતો નથી, અને મને કોઈ સહાય પણ દેખાતો નથી; એટલે હું મૃત્યુ વિશે વિચારું છું.
દૈવમેવ પરં મન્યે પૌરુષં ચ નિરર્થકમ્। દૃષ્ટ્વા કુન્તીસુતે શુદ્ધાં શ્રિયં તામહતાં તથા
હવે તો હું ભાગ્યને સર્વોપરી માનું છું અને પુરુષાર્થને નિર્ફળ—કુંતીપુત્રની નિર્મળ અને અપરાજિત સંપત્તિ જોઈને.
કૃતો યત્નો મયા પૂર્વં વિનાશે તસ્ય સૌબલ। તચ્ચ સર્વમતિક્રમ્ય સંવૃદ્ધોઽપ્સ્વિવ પઙ્ગજમ્
હું પહેલા તેના વિનાશ માટે સર્વ પ્રયાસ કર્યો, હે સુબલપુત્ર, પણ એ બધું વ્યર્થ ગયું અને એ તો પાણીમાં કમળ જેમ વધતો રહ્યો.
ન દૈવં પરં મન્યે પૌરુષં ચ નિરર્થકમ્। ધાર્તરાષ્ટ્રાશ્ચ હીયન્તે પાર્થા વર્ધન્તિ નિત્યશઃ। કૃષ્ણસ્તુ સુમનાસ્તેષાં વિવર્ધયતિ સમ્પદઃ
હવે હું ભાગ્યને સર્વોપરી માનતો નથી, કે પુરુષાર્થને નિર્ફળ; ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રો ઘટી રહ્યા છે, પાર્થે સતત વધે છે અને કૃષ્ણ આનંદથી તેમની સંપત્તિ વધારતા જાય છે.