સંસત્સુ સમયં કૃત્વા ધર્મરાડ્ભ્રાતૃભિઃ સહ। પિતૄંસ્તર્પ્ય યથાન્યાયં દેવતાશ્ચ વિશામ્પતે
પછી ધર્મરાજે પોતાના ભાઈઓ સાથે સંકલ્પ કરીને, નિયમ પ્રમાણે પિતૃઓ અને દેવતાઓને તૃપ્તિ આપી, હે રાજાઓના રાજા.
કૃતમઙ્ગલકલ્યામો ભ્રાતૃભિઃ પિરવારિતઃ। ગતેષુ ક્ષત્રિયેન્દ્રેષુ સર્વેષુ ભરતર્ષભ
મંગલકાર્ય કરીને અને ભાઈઓના આશીર્વાદથી, જ્યારે બધા ક્ષત્રિય રાજાઓ ચાલ્યા ગયા, હે ભરતોમાં શ્રેષ્ઠ,
યુધિષ્ઠિરઃ સહામાત્યઃ પ્રવિવેશ પુરોત્તમમ્। દુર્યોધનો મહારાજ શકુનિશ્ચાપિ સૌબલઃ। સભાયાં સમણીયાયાં તત્રૈવાસ્તે નરાધિપ
યુધિષ્ઠિરે પોતાના અમાત્યો સાથે શ્રેષ્ઠ નગરમાં પ્રવેશ કર્યો; મહારાજ દુર્યોધન અને સુબલપુત્ર શકુની તેજસ્વી સભામાં જ રહ્યા, હે રાજાઓના રાજા.
વસન્દુર્યોધનસ્તસ્યાં સભાયાં પુરુષર્ષભ। શનૈર્દદર્શ તાં સર્વાં સભાં શકુનિના સહ
હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, દુર્યોધન એ સભામાં રહીને, શકુની સાથે ધીરે ધીરે આખી સભાને નિહાળી રહ્યો હતો.
તસ્યાં દિવ્યાનભિપ્રાયાન્દદર્શ કુરુનન્દનઃ। ન દૃષ્ટપૂર્વા યે તેન નગરે નાગસાહ્વયે
ત્યાં, કુરુઓના આનંદરૂપ, તેણે નાગસાહ્વય નામના શહેરમાં પહેલાં ક્યારેય ન જોયેલા અનેક અદ્ભુત ચમત્કારો જોયા.
સ કદાચિત્સભામધ્યે ધાર્તરાષ્ટ્રો મહીપતિઃ। સ્ફાટિકં સ્થલમાસાદ્ય જલમિત્યભિશઙ્કયા
એક વખત સભાની વચ્ચે ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર રાજા દુર્યોધન સ્પટિક જેવી જમીન પાસે ગયો, તેને પાણી સમજીને.
સ્વવસ્ત્રોત્કર્ષણં રાજા કૃતવાન્બુદ્ધિમોહિતઃ। દુર્મના વિમુખશ્ચૈવ પરિચક્રામ તાં સભામ્
મન ગૂંચવાઈ ગયેલું હોવાથી રાજાએ પોતાના કપડાં ઉપાડી લીધાં અને ઉદાસ અને મોઢું ફેરવીને એ સભામાં ફરવા લાગ્યો.
તતઃ સ્થલે નિપતિતો દુર્મના વ્રીડિતો નૃપઃ। નિઃ શ્વસન્વિમુખશ્ચાપિ પરિચક્રામ તાં સભામ્
પછી જ્યારે તે જમીન પર પડી ગયો, ત્યારે રાજા દુ:ખી અને શરમાઈ ગયો, ઊંડી શ્વાસ લઈને, મોઢું ફેરવીને એ સભામાં ફરી રહ્યો.
તતઃ સ્ફાટિકતોયાં વૈ સ્ફાટિકામ્બુજશોભિતામ્। વાપીં મત્વા સ્થલમિવ સવાસાઃ પ્રાપતઞ્જલે
પછી ફરી, સ્પટિક જેવી સ્પષ્ટ અને સ્પટિક કમળોથી શોભિત તળાવને જમીન સમજીને, કપડાં પહેરીને જ, હાથ જોડીને તેમાં પડી ગયો.
જલે નિપતિતં દૃષ્ટ્વા ભીમસેનો મહાબલઃ। જહાસ જહસુશ્ચૈવ કિઙ્કરાશ્ચ સુયોધનમ્
દુર્યોધનને પાણીમાં પડેલો જોઈને, મહાબલી ભીમસેન અને સેવકો જોરથી હસ્યા.
વાસાંસિ ચ શુભાન્યસ્મૈ પ્રદદૂ રાજશાસનાત્। તથાગતં તુ તં દૃષ્ટ્વા ભીમસેનો મહાબલઃ
રાજાના આદેશથી તેને સુંદર કપડાં આપવામાં આવ્યા; પણ તેને એવી હાલતમાં જોઈને મહાબલી ભીમસેન ફરી હસ્યો.
અર્જુનશ્ચ યમૌ ચોભૌ સર્વે તે પ્રાહસંસ્તદા। નામર્ષયત્તતસ્તેષામવહાસમમર્ષણઃ
અર્જુન, માદ્રીના બંને પુત્રો અને બધા બીજાઓ પણ ત્યારે હસ્યા; પણ દુર્યોધન, તેમની મજાક સહન ન કરી શક્યો અને ગુસ્સે ભરાઈ ગયો.
આકારં રક્ષમાણસ્તુ ન સ તાન્સમુદૈક્ષત। પુનર્વસનમુત્ક્ષિપ્ય પ્રતિરિષ્યન્નિવ સ્થલમ્
પોતાની સ્થિતિ જાળવીને, તેણે તેમને જોઈયું નહીં; ફરી કપડાં ઉપાડી, જાણે જમીન પાર કરવી હોય એમ, ત્યાં ઊભો રહ્યો.
આરુરોહ તતઃ સર્વે જહસુશ્ચ પુનર્જનાઃ। દ્વારં તુ પિહિતાકારં સ્ફાટિકં પ્રેક્ષ્ય ભૂમિપઃ। પ્રવિશન્નાહતો મૂર્ધ્નિ વ્યાઘૂર્ણિત ઇવ સ્થિતઃ
પછી, જ્યારે તે ચઢી રહ્યો હતો, ત્યારે બધા લોકો ફરી હસ્યા; અને જ્યારે રાજાએ સ્પટિકના બંધ દેખાતા દરવાજાને જોયો, અંદર જતા તેણે માથું અથડાવ્યું અને હેરાન થઈને ઊભો રહ્યો.
તાદૃશં ચ પરં દ્વારં સ્ફાટિકોરુકવાટકમ્। વિઘટ્ટયન્કરાભ્યાં તુ નિષ્ક્રમ્યાગ્રે પપાત હા
અને એવો જ બીજો અદ્ભુત દરવાજો, મોટાં સ્પટિકના પાટલાંવાળો, હાથથી ખોલવાનો પ્રયાસ કરતાં, તે લથડીને આગળ પડી ગયો.
દ્વારં તુ વિતતાકારં સમાપેદે પુનશ્ચ સઃ। તદ્વૃત્તં ચેતિ મન્વાનો દ્વારસ્થાનાદુપારમત્
પછી તે ફરી એક ખુલ્લો દેખાતો દરવાજો પાસે ગયો, અને જે બન્યું તે વિચારતાં, દરવાજા પાસે ઉભેલા લોકો પાસેથી દૂર થઈ ગયો.
એવં પ્રલમ્ભાન્વિવિધાન્પ્રાપ્ય તત્ર વિશામ્પતે। પાણ્ડવેયાભ્યનુજ્ઞાતસ્તતો દુર્યોધનો નૃપઃ
એ રીતે ત્યાં અનેક પ્રકારના ભ્રમ અનુભવ્યા પછી, પાંડવોની પરવાનગીથી રાજા દુર્યોધન ત્યાંથી નીકળી ગયો.
અપહૃષ્ટેન મનસા રાજસૂયે મહાક્રતૌ। પ્રેક્ષ્ય તામદ્ભુતામૃદ્ધિં જગામ ગજસાહ્વયમ્
મનથી બિલકુલ ખુશ ન રહી, એ મહાન રાજસૂય યજ્ઞમાં એ અદ્ભુત વૈભવ જોઈને, તે ગજસાહ્વય તરફ પાછો ફર્યો.
પાણ્ડવશ્રીપ્રતપ્તસ્ય ધ્યાયમાનસ્ય ગચ્છતઃ। દુર્યોધનસ્ય નૃપતેઃ પાપા મતિરજાયત
પાંડવોના વૈભવથી દઝાઈ રહેલા રાજા દુર્યોધન, ચાલતો ચાલતો વિચારતો રહ્યો અને તેના મનમાં દુષ્ટ વિચારો જન્મ્યા.
પાર્થાન્સુમનસો દૃષ્ટ્વા પાર્થિવાંશ્ચ વશાનુગાન્। કૃત્સ્નં ચાપિ હિતં લોકમાકુમારં કુરૂદ્વહ
પાંડવોને ખુશ જોઈને, રાજાઓને તેમની આજ્ઞામાં જોઈને, અને આખા જગતને, રાજકુમારો સહિત, તેમનો ભલાઈચાહક જોઈને, હે કુરુઓના આનંદરૂપ,
મહિમાનં પરં ચાપિ પાણ્ડવાનાં મહાત્મનામ્। દૂર્યોધનો ધાર્તરાષ્ટ્રો વિવર્ણઃ સમપદ્યત
મહાન આત્માવાળા પાંડવોનું પરમ વૈભવ જોઈને, ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર દુર્યોધનનું મુખ ફિક્કું પડી ગયું.
સ તુ ગચ્છન્નનેકાગ્નઃ સભામેકોઽન્વચિન્તયત્। શ્રિયં ચ તામનુપમાં ધર્મરાજસ્ય ધીમતઃ
તે ચાલતો ચાલતો, મનમાં અગ્નિ સમાન દુ:ખ લઈને, એકલો વિચારતો રહ્યો અને ધીરસંપન્ન ધર્મરાજયુધિષ્ઠિરનું અનન્ય વૈભવ યાદ કરતો રહ્યો.
પ્રમત્તો ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રો દુર્યોધનસ્તદા। નાભ્યભાષત્સુબલજં ભાષમાણં પુનઃ પુનઃ
એ સમયે ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્ર દુર્યોધન ખૂબ વિચલિત હતો અને સુબલપુત્ર વારંવાર બોલ્યા છતાં તેણે જવાબ આપ્યો નહીં.
અનેકાગ્રં તુ તં દૃષ્ટ્વા શકુનિઃ પ્રત્યભાષત। દુર્યોધન કૃતોમૂલં નિઃશ્વસન્નિવ ગચ્છસિ
શકુનિએ તેને એકાગ્ર જોઈને કહ્યું: 'દુર્યોધન, તું ઊંડી ઉચ્છ્વાસ સાથે, જાણે તારા મૂળ કપાઈ ગયા હોય તેમ, આગળ વધી રહ્યો છે.'
દૃષ્ટ્વેમાં પૃથિવીં કૃત્સ્નાં યુધિષ્ઠિરવશાનુગામ્। જિતામસ્ત્રપ્રતાપેન શ્વેતાશ્વસ્ય મહાત્મનઃ
આ સમગ્ર ધરતી યુધિષ્ઠિરના વશમાં આવી ગઈ છે, અને મહાન આત્માવાળા શ્વેતઅશ્વવાળા યોદ્ધાની શક્તિથી જીતાઈ છે, એ જોઈને—
તં ચ યજ્ઞં તથાભૂતં દૃષ્ટ્વા પાર્થસ્ય માતુલ। યથા શક્રસ્ય દેવેષુ તથાભૂતં મહાદ્યુતેઃ
પાર્થના એ યજ્ઞને, જે દેવોમાં ઇન્દ્રના યજ્ઞ જેવો છે, એ રીતે ઉજવાતો જોઈને, હે મામા—
અમર્ષેણ તુ સમ્પૂર્ણો દહ્યમાનો દિવાનિશમ્। શુચિશુક્રાગમે કાલે શુષ્યે તોયમિવાલ્પકમ્
દુર્યોધન ક્રોધથી ભરાઈ ગયો છે, દિવસ-રાત અંદરથી સળગી રહ્યો છે; જાણે ઉનાળામાં થોડું પાણી સુકાઈ જાય તેમ તે કાંઈક રીતે સુકાઈ રહ્યો છે.
પશ્ય સાત્વતમુખ્યેન શિશુપાલો નિપાતિતઃ। ન ચ તત્ર પુમાનાસીત્કશ્ચિત્તસ્ય પદાનુગઃ
જુઓ, સાત્વતોમાં શ્રેષ્ઠ શ્રીકૃષ્ણે શિશુપાલને સંહાર્યો, અને ત્યાં એક પણ પુરુષ એવો ન હતો કે જે તેની પાછળ ગયો હોય.
દહ્યમાના હિ રાજાનઃ પાણ્ડવોત્થેન વહ્નિના। ક્ષાન્તવન્તોઽપરાધં તે કો હિ તત્ક્ષન્તુમર્હતિ
પાંડવો દ્વારા પ્રગટ થયેલા અગ્નિમાં રાજાઓ અંદરથી સળગી રહ્યા હતા; તેઓએ તે અપમાન સહન કર્યું—એવું કોણ સહન કરી શકે?
વાસુદેવેન તત્કર્મ યથાઽયુક્તં મહત્કૃતમ્। સિદ્ધં ચ પાણ્ડુપુત્રાણાં પ્રતાપેન મહાત્મનામ્
એ કાર્ય, ભલે યોગ્ય ન હતું, પણ વાસુદેવ દ્વારા થયું અને પાંડુપુત્રોના પરાક્રમથી પૂર્ણ થયું.