અનુપમબલવીર્યતેજસો ધૃતમનસઃ પરિરક્ષણેઽમૃતસ્ય। અસુરપુરવિદારણાઃ સુરા જ્વલનસમિદ્ધવપુઃપ્રકાશિનઃ
અનુપમ બળ, પરાક્રમ અને તેજ ધરાવતા, મનથી દૃઢ અને અમૃતની રક્ષા માટે તત્પર, અસુરોના નાશક અને અગ્નિ સમાન તેજથી ઝગમગતા દેવતાઓ ઊભા રહ્યા.
ઇતિ સમરવરં સુરાઃ સ્થિતાસ્તે પરિઘસહસ્રશતૈઃ સમાકુલમ્। વિગલિતમિવ ચામ્બરાન્તરં તપનમરીચિવિકાશિતં બભાસે
આ રીતે દેવતાઓ મહાયુદ્ધ માટે તૈયાર ઊભા રહ્યા, હજારો લોખંડની ગદાઓથી જગ્યા ભરાઈ ગઈ હતી; એ દૃશ્ય જાણે સૂર્યકિરણોથી પ્રકાશિત આકાશ જેવું લાગતું હતું.
કોઽપરાધો મહેન્દ્રસ્ય કઃ પ્રમાદશ્ચ સૂતજ। તપસા વાલખિલ્યાનાં સંભૂતો ગરુડઃ કથમ્
હે સૂતપુત્ર, મહેન્દ્રની શું ભૂલ હતી અને કઈ બેદરકારી હતી? વાલખિલ્યમુનિઓના તપથી ગરુડ કેવી રીતે જન્મ્યો?
કશ્યપસ્ય દ્વિજાતેશ્ચ કથં વૈ પક્ષિરાટ્ સુતઃ। અધૃષ્ટઃ સર્વભૂતાનામવધ્યસ્ચાભવત્કથમ્
કશ્યપ અને વિનતાના પુત્ર, પંખીઓના રાજા, બધા જીવોમાં અપરાજિત અને અવિનાશી કેવી રીતે બન્યા?
કથં ચ કામચારી સ કામવીર્યશ્ચ ખેચરઃ। એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું પુરાણે યદિ પઠ્યતે
એ પંખી કેવી રીતે ઇચ્છાથી આકાશમાં વિહરતો અને મનગમતું શક્તિ ધરાવતો બન્યો? જો પુરાણમાં આવું વર્ણવાયું હોય તો હું એ બધું સાંભળવા ઇચ્છું છું.
વિષયોઽયં પુરાણસ્ય યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ। શૃણુ મે વદતઃ સર્વમેતત્સંક્ષેપતોં દ્વિજ
તમે જે પૂછો છો એ પુરાણનો વિષય છે; હવે હું સંક્ષેપમાં એ બધું કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો, હે દ્વિજ.
યજતઃ પુત્રકામસ્ય કશ્યપસ્ય પ્રજાપતેઃ। સાહાય્યમૃષયો દેવા ગન્ધર્વાશ્ચ દદુઃ કિલ
પુત્રની ઇચ્છાએ યજ્ઞ કરતા કશ્યપ પ્રજાપતિને ઋષિઓ, દેવતાઓ અને ગંધર્વોએ સહાય આપી હતી.
તત્રેધ્માનયને શક્રો નિયુક્તઃ કશ્યપેન હ। મુનયો વાલખિલ્યાશ્ચ યે ચાન્યે દેવતાગણાઃ
ત્યાં યજ્ઞ માટે લાકડું લાવવા કશ્યપે ઇન્દ્રને, વાલખિલ્ય ઋષિઓને અને બીજા દેવતાઓના સમૂહોને નિમણૂક કરી.
શક્રસ્તુ વીર્યસદૃશમિધ્યભારં ગિરિપ્રભમ્। સમુદ્યમ્યાનયામાસ નાતિકૃચ્છ્રાદિવ પ્રભુઃ
ઇન્દ્રે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે પહાડ જેવું તેજસ્વી લાકડું ઉંચકી સરળતાથી ઉઠાવી લીધું, જાણે એમાં એને કોઈ કઠિનાઈ જ ન હોય.
અથાપશ્યદૃષીન્હ્રસ્વાનઙ્ગુષ્ઠોદરવર્ષ્મણઃ। પલાશવર્તિકામેકાં વહતઃ સંહતાન્પથિ
પછી તેણે જોયું કે નાના કદના, અંગૂઠા જેટલા શરીર ધરાવતા ઋષિઓ રસ્તા પર એક જ પલાશની ડાળી મળીને ઉઠાવી રહ્યા છે.
પ્રલીનાન્સ્વેષ્વિવાઙ્ગેષુ નિરાહારાંસ્તપોધનાન્। ક્લિશ્યમાનાન્મન્દબલાન્ગોષ્પદે સંપ્લુતોદકે
તે તપથી ક્ષીણ થયેલા, ભૂખથી દુર્બળ, અંગો પોતાના અંદર ખેંચી લીધેલા, ગાયના ખુરના પાણી ભરેલા ખાડામાં મુશ્કેલીથી પસાર થઈ રહ્યા હતા.
તાન્સર્વાન્વિસ્મયાવિષ્ટો વીર્યોન્મત્તઃ પુરન્દરઃ। અપહાસ્યાભ્યગાચ્છીઘ્રં લમ્બયિત્વાઽવમન્ય ચ
પોતાની શક્તિથી ઘમંડિત અને આશ્ચર્યચકિત પુરંદરે તેમને જોઈને હસી કાઢ્યું, ઉપહાસ કર્યો અને ઝડપથી આગળ વધી ગયો.
તેઽથ રોષસમાવિષ્ટાઃ સુભૃશં જાતમન્યવઃ। આરેભિરે મહત્કર્મ તદા શક્રભયંકરમ્
પછી એ ઋષિઓ ભારે ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયા અને ખૂબ જ ક્રોધિત થઈને એવું મહાન કાર્ય શરૂ કર્યું કે જે ઇન્દ્રને પણ ડરાવનારું હતું.
જુહુવુસ્તે સુતપસો વિધિવજ્જાતવેદસમ્। મન્ત્રૈરુચ્ચાવચૈર્વિપ્રા યેન કામેન તચ્છૃણુ
એ તપસ્વીઓએ યોગ્ય વિધિથી અગ્નિમાં હવન કર્યું, ઊંચા અને નીચા મંત્રો ઉચ્ચારી oblations આપી — એ કયા ઇચ્છાથી કર્યું, એ સાંભળ.
કામવીર્યઃ કામગમો દેવરાજભયપ્રદઃ। ઇન્દ્રોઽન્યઃ સર્વદેવાનાં ભવેદિતિ યતવ્રતાઃ
અમારા તપથી એવો ઇન્દ્ર જન્મે, જે ઇચ્છા, શક્તિ અને સ્વેચ્છાએ ગતિ ધરાવતો હોય અને દેવતાઓના રાજાને ડરાવનાર બને.
ઇન્દ્રાચ્છતગુણઃ શૌર્યે વીર્યે ચૈવ મનોજવઃ। તપસો નઃ ફલેનાદ્ય દારુણઃ સંભવિત્વિતિ
અમારા તપના ફળરૂપે એવો ભયાનક જન્મે, જે શૌર્ય, શક્તિ અને ઝડપમાં ઇન્દ્ર કરતાં સો ગણી વધારે હોય.
તદ્બુદ્ધ્વા ભૃશસંતપ્તો દેવરાજઃ શતક્રતુઃ। જગામ શરણં તત્ર કશ્યપં સંશિતવ્રતમ્
આ જાણીને દેવતાઓના રાજા, અનેક યજ્ઞો કરનાર ઇન્દ્ર ખૂબ જ ચિંતિત થયો અને કડક વ્રત ધરાવતા કશ્યપ પાસે આશ્રય લેવા ગયો.
તચ્છ્રુત્વા દેવરાજસ્ય કશ્યપોઽથ પ્રજાપતિઃ। વાલખિલ્યાનુપાગમ્ય કર્મસિદ્ધિમપૃચ્છત
પછી દેવરાજની વાત સાંભળી કશ્યપ પ્રજાપતિ વાલખિલ્ય ઋષિઓ પાસે ગયો અને તેમના કર્મ પૂર્ણ થયું કે કેમ એ પૂછ્યું.
કેન કામેન ચારબ્ધં ભવદ્ભિર્હોમકર્મ ચ। યાથાતથ્યેન મે બ્રૂત શ્રોતું કૌતૂહલં હિ મે
તમે કઈ ઈચ્છાથી આ હવન કાર્ય શરૂ કર્યું? સાચું-સાચું કહો, કેમ કે મને એ જાણવાની ઉત્સુકતા છે.
અવજ્ઞાતાઃ સુરેન્દ્રેણ મૂઢેનાકૃતબુદ્ધિના। ઐશ્વર્યમદમત્તેન સદાચારાન્નિરસ્યતા
અમે દેવરાજ ઇન્દ્ર દ્વારા અવગણવામાં આવ્યા, જે અહંકારથી મત્ત અને વિચારો વિના સદાચાર છોડીને અમને તિરસ્કાર કર્યો.
તદ્વિઘાતાર્થમારમ્ભો વિધિવત્તસ્ય કશ્યપ
એના અવરોધ માટે જ, હે કશ્યપ, આ વિધિપૂર્વકનું કાર્ય શરૂ કર્યું છે.
એવમસ્ત્વિતિ તં ચાપિ પ્રત્યૂચુઃ સત્યવાદિનઃ। તાન્કશ્યપ ઉવાચેદં સાન્ત્વપૂર્વં પ્રજાપતિઃ
'જેમ તું કહે તેમ જ થાય' એમ સત્યવંત ઋષિઓએ ઉત્તર આપ્યો. પછી પ્રજાપતિ કશ્યપે તેમને શાંત અને મૃદુ વાણીથી કહ્યું.
અયમિન્દ્રસ્ત્રિભુવને નિયોગાદ્બ્રહ્મણઃ કૃતઃ। ઇન્દ્રાર્થે ચ ભવન્તોઽપિ યત્નવન્તસ્તપોધનાઃ
આ ઇન્દ્ર ત્રણેય લોકમાં બ્રહ્માના આદેશથી નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો છે; અને તમે તપસ્વીઓ પણ ઇન્દ્રના હિત માટે જ પ્રયત્ન કર્યો છે.
ન મિથ્યા બ્રહ્મણો વાક્યં કર્તુમર્હથ સત્તમાઃ। ભવતાં હિ ન મિથ્યાઽયં સંકલ્પો વૈ ચિકીર્ષિતઃ
હે શ્રેષ્ઠો, બ્રહ્માનું વચન ખોટું કરવું યોગ્ય નથી; અને તમારો સંકલ્પ પણ ક્યારેય ખોટો નથી.
ભવત્વેષ પતત્રીણામિન્દ્રોઽતિબલસત્ત્વવાન્। પ્રસાદઃ ક્રિયતામસ્ય દેવરાજસ્ય યાચતઃ
પંખીઓમાં આ સૌથી શક્તિશાળી અને બળવાન ઇન્દ્ર બને, દેવરાજે જે કૃપા માગી છે, તે આપો.
એવમુક્તાઃ કશ્યપેન વાલખિલ્યાસ્તપોધનાઃ। પ્રત્યૂચુરભિસંપૂજ્ય મુનિશ્રેષ્ઠં પ્રજાપતિમ્
કશ્યપજીના આ શબ્દો સાંભળીને, તપશ્ચર્યા કરનારા વાલખિલ્યોએ પ્રજાપતિ અને મહાન ઋષિનું સન્માન કરીને જવાબ આપ્યો.
ઇન્દ્રાર્થોઽયં સમારમ્ભઃ સર્વેષાં નઃ પ્રજાપતે। અપત્યાર્થં સમારમ્ભો ભવતશ્ચાયમીપ્સિતઃ
પ્રજાપતિ, અમારો આ પ્રયાસ ઇન્દ્ર માટે છે; અને આપનો જે પ્રયાસ છે, તે સંતાન માટે છે.
તદિદં સફલં કર્મ ત્વયૈવ પ્રતિગૃહ્યતામ્। તથા ચૈવં વિધત્સ્વાત્ર યથા શ્રેયોઽનુપશ્યસિ
હવે આ કાર્ય આપના સ્વીકારથી સફળ થવું જોઈએ; અને અહીં તમે જે શ્રેયસ્કર સમજતા હો, તેમ કરો.
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ દેવી દાક્ષાયણી શુભા। વિનતા નામ કલ્યાણી પુત્રકામા યશસ્વિની
એ જ સમયે દક્ષપુત્રી શુભ અને પ્રસિદ્ધ વિનતા, પુત્રની ઇચ્છાવાળી, તપમાં લીન હતી.
તપસ્તપ્ત્વા વ્રતપરા સ્નાતા પુંસવને શુચિઃ। ઉપચક્રામ ભર્તારં તામુવાચાથ કશ્યપઃ
તેણીએ તપ કરી, વ્રત પાળ્યું, પુંસવન સંસ્કારથી શુદ્ધ થઈ, પતિ પાસે પહોંચી; ત્યારે કશ્યપજીએ તેને કહ્યું.