સમર્થો બલિનાં શ્રેષ્ઠો હર્તું સોમં વિહંગમઃ। સર્વં સંભાવયામ્યસ્મિન્નસાધ્યમપિ સાધયેત્
પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ અને બલવાન એ પંખી સોમરસ લઈ જવાની ક્ષમતા ધરાવે છે; મને તો એવું લાગે છે કે એ અશક્ય પણ શક્ય કરી શકે.
શ્રુત્વૈતદ્વચનં શક્રઃ પ્રોવાચામૃતરક્ષિણઃ। મહાવીર્યબલઃ પક્ષી હર્તું સોમમિહોદ્યતઃ
આ વાત સાંભળી ઇન્દ્રે અમૃતના રક્ષકોને કહ્યું: 'એક મહાબળવાન અને શક્તિશાળી પંખી હવે સોમરસ લેવા તૈયાર થઈ રહ્યો છે.'
યુષ્માન્સંબોધયામ્યેષ `ગૃહીત્વાવરણાયુધાન્। પરિવાર્યામૃતં સર્વે યૂયં મદ્વચનાદિહ
'હું તમને ચેતવી રહ્યો છું—તમામે તમારા રક્ષણના હથિયારો લઈ લો અને મારા આદેશ પ્રમાણે ચારે બાજુથી અમૃતને ઘેરી લો.'
રક્ષધ્વં વિબુધા વીરા' યથા ન સ હરેદ્બલાત્। અતુલં હિ બલં તસ્ય બૃહસ્પતિરુવાચ હ
'હે દેવતાઓ, હિંમતથી અમૃતની રક્ષા કરો જેથી એ પંખી બળપૂર્વક તેને લઈ ન જાય; કારણ કે તેનું બળ તો અપ્રતિમ છે,' એમ બૃહસ્પતિએ કહ્યું.
તચ્છ્રુત્વા વિબુધા વાક્યં વિસ્મિતા યત્નમાસ્થિતાઃ। પરિવાર્યામૃતં તસ્થૂર્વજ્રી ચેન્દ્રઃ પ્રતાપવાન્
આ શબ્દો સાંભળી દેવતાઓ આશ્ચર્યચકિત થઈને દૃઢ નિશ્ચય સાથે અમૃતને ઘેરી ઊભા રહ્યા, અને વજ્રધારી ઇન્દ્ર તેજસ્વી રીતે ત્યાં ઊભા રહ્યા.
ધારયન્તો વિચિત્રાણિ કાઞ્ચનાનિ મનસ્વિનઃ। કવચાનિ મહાર્હાણિ વૈદૂર્યવિકૃતાનિ ચ
તેઓએ સુંદર સોનાની અને કિંમતી રત્નોથી શોભિત, વૈડૂર્યથી જડિત કાંપાળાં પહેરી હતી અને મનથી દૃઢ હતા.
ચર્માણ્યપિ ચ ગાત્રેષુ ભાનુમન્તિ દૃઢાનિ ચ। વિવિધાનિ ચ શસ્ત્રાણિ ઘોરરૂપાણ્યનેકશઃ
તેમણે શરીરે તેજસ્વી અને મજબૂત કવચો પહેર્યા હતા અને અનેક પ્રકારના ભયાનક અને વિવિધ આકારના શસ્ત્રો હાથમાં લીધા હતા.
શિતતીક્ષ્ણાગ્રધારાણિ સમુદ્યમ્ય સુરોત્તમઃ। સવિસ્ફુલિઙ્ગજ્વાલાનિ સધૂમાનિ ચ સર્વશઃ
શ્રેષ્ઠ દેવોએ તીક્ષ્ણ અને ધારદાર શસ્ત્રો ઉંચક્યા, જે ચારે બાજુથી ચમકતા, અગ્નિની જ્વાળાઓ અને ધૂમ્ર સાથે ઝગમગતા હતા.
ચક્રાણિ પરઘાંશ્ચૈવ ત્રિશૂલાનિ પરશ્વધાન્। શક્તીશ્ચ વિવિધાસ્તીક્ષ્ણાઃ કરવાલાંશ્ચ નિર્મલાન્। સ્વદેહરૂપાણ્યાદાય ગદાશ્ચોગ્રપ્રદર્શનાઃ
તેમણે ચક્ર, લોખંડના ગદા, ત્રિશૂલ, પરશુ, અનેક તીક્ષ્ણ ભાલા, ચોખ્ખા તલવાર અને ભયાનક દેખાવવાળી ગદાઓ પોતાના સ્વરૂપ પ્રમાણે ધારણ કરી.
તૈઃ શસ્ત્રૈર્ભાનુમદ્ભિસ્તે દિવ્યાભરણભૂષિતાઃ। ભાનુમન્તઃ સુરગણાસ્તસ્થુર્વિગતકલ્મષાઃ
દિવ્ય આભૂષણોથી શોભિત અને તેજસ્વી શસ્ત્રો ધારણ કરેલા દેવસમૂહો નિર્દોષ અને પ્રકાશમાન બની ઊભા રહ્યા.
અનુપમબલવીર્યતેજસો ધૃતમનસઃ પરિરક્ષણેઽમૃતસ્ય। અસુરપુરવિદારણાઃ સુરા જ્વલનસમિદ્ધવપુઃપ્રકાશિનઃ
અનુપમ બળ, પરાક્રમ અને તેજ ધરાવતા, મનથી દૃઢ અને અમૃતની રક્ષા માટે તત્પર, અસુરોના નાશક અને અગ્નિ સમાન તેજથી ઝગમગતા દેવતાઓ ઊભા રહ્યા.
ઇતિ સમરવરં સુરાઃ સ્થિતાસ્તે પરિઘસહસ્રશતૈઃ સમાકુલમ્। વિગલિતમિવ ચામ્બરાન્તરં તપનમરીચિવિકાશિતં બભાસે
આ રીતે દેવતાઓ મહાયુદ્ધ માટે તૈયાર ઊભા રહ્યા, હજારો લોખંડની ગદાઓથી જગ્યા ભરાઈ ગઈ હતી; એ દૃશ્ય જાણે સૂર્યકિરણોથી પ્રકાશિત આકાશ જેવું લાગતું હતું.
કોઽપરાધો મહેન્દ્રસ્ય કઃ પ્રમાદશ્ચ સૂતજ। તપસા વાલખિલ્યાનાં સંભૂતો ગરુડઃ કથમ્
હે સૂતપુત્ર, મહેન્દ્રની શું ભૂલ હતી અને કઈ બેદરકારી હતી? વાલખિલ્યમુનિઓના તપથી ગરુડ કેવી રીતે જન્મ્યો?
કશ્યપસ્ય દ્વિજાતેશ્ચ કથં વૈ પક્ષિરાટ્ સુતઃ। અધૃષ્ટઃ સર્વભૂતાનામવધ્યસ્ચાભવત્કથમ્
કશ્યપ અને વિનતાના પુત્ર, પંખીઓના રાજા, બધા જીવોમાં અપરાજિત અને અવિનાશી કેવી રીતે બન્યા?
કથં ચ કામચારી સ કામવીર્યશ્ચ ખેચરઃ। એતદિચ્છામ્યહં શ્રોતું પુરાણે યદિ પઠ્યતે
એ પંખી કેવી રીતે ઇચ્છાથી આકાશમાં વિહરતો અને મનગમતું શક્તિ ધરાવતો બન્યો? જો પુરાણમાં આવું વર્ણવાયું હોય તો હું એ બધું સાંભળવા ઇચ્છું છું.
વિષયોઽયં પુરાણસ્ય યન્માં ત્વં પરિપૃચ્છસિ। શૃણુ મે વદતઃ સર્વમેતત્સંક્ષેપતોં દ્વિજ
તમે જે પૂછો છો એ પુરાણનો વિષય છે; હવે હું સંક્ષેપમાં એ બધું કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો, હે દ્વિજ.
યજતઃ પુત્રકામસ્ય કશ્યપસ્ય પ્રજાપતેઃ। સાહાય્યમૃષયો દેવા ગન્ધર્વાશ્ચ દદુઃ કિલ
પુત્રની ઇચ્છાએ યજ્ઞ કરતા કશ્યપ પ્રજાપતિને ઋષિઓ, દેવતાઓ અને ગંધર્વોએ સહાય આપી હતી.
તત્રેધ્માનયને શક્રો નિયુક્તઃ કશ્યપેન હ। મુનયો વાલખિલ્યાશ્ચ યે ચાન્યે દેવતાગણાઃ
ત્યાં યજ્ઞ માટે લાકડું લાવવા કશ્યપે ઇન્દ્રને, વાલખિલ્ય ઋષિઓને અને બીજા દેવતાઓના સમૂહોને નિમણૂક કરી.
શક્રસ્તુ વીર્યસદૃશમિધ્યભારં ગિરિપ્રભમ્। સમુદ્યમ્યાનયામાસ નાતિકૃચ્છ્રાદિવ પ્રભુઃ
ઇન્દ્રે પોતાની શક્તિ પ્રમાણે પહાડ જેવું તેજસ્વી લાકડું ઉંચકી સરળતાથી ઉઠાવી લીધું, જાણે એમાં એને કોઈ કઠિનાઈ જ ન હોય.
અથાપશ્યદૃષીન્હ્રસ્વાનઙ્ગુષ્ઠોદરવર્ષ્મણઃ। પલાશવર્તિકામેકાં વહતઃ સંહતાન્પથિ
પછી તેણે જોયું કે નાના કદના, અંગૂઠા જેટલા શરીર ધરાવતા ઋષિઓ રસ્તા પર એક જ પલાશની ડાળી મળીને ઉઠાવી રહ્યા છે.
પ્રલીનાન્સ્વેષ્વિવાઙ્ગેષુ નિરાહારાંસ્તપોધનાન્। ક્લિશ્યમાનાન્મન્દબલાન્ગોષ્પદે સંપ્લુતોદકે
તે તપથી ક્ષીણ થયેલા, ભૂખથી દુર્બળ, અંગો પોતાના અંદર ખેંચી લીધેલા, ગાયના ખુરના પાણી ભરેલા ખાડામાં મુશ્કેલીથી પસાર થઈ રહ્યા હતા.
તાન્સર્વાન્વિસ્મયાવિષ્ટો વીર્યોન્મત્તઃ પુરન્દરઃ। અપહાસ્યાભ્યગાચ્છીઘ્રં લમ્બયિત્વાઽવમન્ય ચ
પોતાની શક્તિથી ઘમંડિત અને આશ્ચર્યચકિત પુરંદરે તેમને જોઈને હસી કાઢ્યું, ઉપહાસ કર્યો અને ઝડપથી આગળ વધી ગયો.
તેઽથ રોષસમાવિષ્ટાઃ સુભૃશં જાતમન્યવઃ। આરેભિરે મહત્કર્મ તદા શક્રભયંકરમ્
પછી એ ઋષિઓ ભારે ગુસ્સાથી ભરાઈ ગયા અને ખૂબ જ ક્રોધિત થઈને એવું મહાન કાર્ય શરૂ કર્યું કે જે ઇન્દ્રને પણ ડરાવનારું હતું.
જુહુવુસ્તે સુતપસો વિધિવજ્જાતવેદસમ્। મન્ત્રૈરુચ્ચાવચૈર્વિપ્રા યેન કામેન તચ્છૃણુ
એ તપસ્વીઓએ યોગ્ય વિધિથી અગ્નિમાં હવન કર્યું, ઊંચા અને નીચા મંત્રો ઉચ્ચારી oblations આપી — એ કયા ઇચ્છાથી કર્યું, એ સાંભળ.
કામવીર્યઃ કામગમો દેવરાજભયપ્રદઃ। ઇન્દ્રોઽન્યઃ સર્વદેવાનાં ભવેદિતિ યતવ્રતાઃ
અમારા તપથી એવો ઇન્દ્ર જન્મે, જે ઇચ્છા, શક્તિ અને સ્વેચ્છાએ ગતિ ધરાવતો હોય અને દેવતાઓના રાજાને ડરાવનાર બને.
ઇન્દ્રાચ્છતગુણઃ શૌર્યે વીર્યે ચૈવ મનોજવઃ। તપસો નઃ ફલેનાદ્ય દારુણઃ સંભવિત્વિતિ
અમારા તપના ફળરૂપે એવો ભયાનક જન્મે, જે શૌર્ય, શક્તિ અને ઝડપમાં ઇન્દ્ર કરતાં સો ગણી વધારે હોય.
તદ્બુદ્ધ્વા ભૃશસંતપ્તો દેવરાજઃ શતક્રતુઃ। જગામ શરણં તત્ર કશ્યપં સંશિતવ્રતમ્
આ જાણીને દેવતાઓના રાજા, અનેક યજ્ઞો કરનાર ઇન્દ્ર ખૂબ જ ચિંતિત થયો અને કડક વ્રત ધરાવતા કશ્યપ પાસે આશ્રય લેવા ગયો.
તચ્છ્રુત્વા દેવરાજસ્ય કશ્યપોઽથ પ્રજાપતિઃ। વાલખિલ્યાનુપાગમ્ય કર્મસિદ્ધિમપૃચ્છત
પછી દેવરાજની વાત સાંભળી કશ્યપ પ્રજાપતિ વાલખિલ્ય ઋષિઓ પાસે ગયો અને તેમના કર્મ પૂર્ણ થયું કે કેમ એ પૂછ્યું.
કેન કામેન ચારબ્ધં ભવદ્ભિર્હોમકર્મ ચ। યાથાતથ્યેન મે બ્રૂત શ્રોતું કૌતૂહલં હિ મે
તમે કઈ ઈચ્છાથી આ હવન કાર્ય શરૂ કર્યું? સાચું-સાચું કહો, કેમ કે મને એ જાણવાની ઉત્સુકતા છે.
અવજ્ઞાતાઃ સુરેન્દ્રેણ મૂઢેનાકૃતબુદ્ધિના। ઐશ્વર્યમદમત્તેન સદાચારાન્નિરસ્યતા
અમે દેવરાજ ઇન્દ્ર દ્વારા અવગણવામાં આવ્યા, જે અહંકારથી મત્ત અને વિચારો વિના સદાચાર છોડીને અમને તિરસ્કાર કર્યો.