એષ હ્યસ્ય મહાબાહુસ્તેર્જોશશ્ચ હરેર્ધ્રુવમ્। તમેવ પુનરાદાતું કુરુતેઽત્ર મતિં હરિઃ
હે મહાબાહુ, આ તો હરિની અડગ શક્તિ અને દૃઢ નિશ્ચય છે; હવે હરિએ પોતે જ એ પાછું મેળવવાનો મનમાં સંકલ્પ કર્યો છે.
યેનૈષ કુરુશાર્દૂલ શાર્દૂલ ઇવ ચેદિરાટ્। ગર્જત્યતીવ દુર્બુદ્ધિઃ સર્વાનસ્માનચિન્તયન્
હે કુરુશ્રેષ્ઠ, ચેદિરાજ તો વાઘ જેવો ગર્જના કરે છે અને આપણાં બધાને અવગણે છે; એ દુષ્ટબુદ્ધિ માણસ ખૂબ જ ધમકી આપે છે.
તતો ન મમૃષે ચૈદ્યસ્તદ્ભીષ્મવચનં તદા। ઉવાચ ચૈન સઙ્ક્રુદ્ધઃ પુનર્ભીષ્મમથોત્તરમ્
ત્યારે ચેદિરાજે ભીષ્મના એ વચનો સહન કરી શક્યા નહીં અને ગુસ્સામાં આવીને ફરી ભીષ્મને જવાબ આપ્યો.
દ્વિષતાં નોઽસ્તુ ભીષ્મૈષ પ્રભાવઃ કેશવસ્ય યઃ। યસ્ય સંસ્તવવક્તા ત્વં બન્દિવત્સતતોત્થિતઃ
હે ભીષ્મ, કેશવની આ શક્તિ તો આપણા દુશ્મનો માટે જ રહેવી જોઈએ, કેમ કે તું તો હંમેશા બંદી જેવા તેની પ્રશંસા જ કરતો રહે છે.
સંસ્તવે ચમનો ભીષ્મ પરેષાં રમતે યદિ। તદા સંસ્તુહિ રાજ્ઞસ્ત્વમિમં હિત્વા જનાર્દનમ્
ભીષ્મ, જો તને બીજાની પ્રશંસા કરવી ગમતી હોય, તો જનાર્દનને છોડીને આ રાજાની પ્રશંસા કર.
દરદં સ્તુહિ બાહ્લીકમિમં પાર્થિવસત્તમમ્। જાયમાનેન યેનેયભવદ્દારિતા મહી
દરદને, બાહ્લિકના આ શ્રેષ્ઠ રાજાને, જેને જન્મતા જ પૃથ્વી ફાટી ગઈ હતી, તેની પ્રશંસા કર.
વઙ્ગાઙ્ગવિષયાધ્યક્ષં સહસ્રાક્ષસમં બલે। સ્તુહિ કર્ણમિમં ભીષ્મ મહાચાપવિકર્ષણમ્
હે ભીષ્મ, વંગ અને અંગ દેશના અધિકારી, હજાર આંખો વાળા ઇન્દ્ર જેટલી શક્તિ ધરાવનારા, મહાન ધનુર્ધર કર્ણની પ્રશંસા કર.
યસ્યેમે કુણ્ડલે દિવ્યે સહજે દેવનિર્મિતે। કવચં ચ મહાબાહો બાલાર્કસદૃશપ્રભમ્
જેના પાસે દેવો દ્વારા બનાવેલા, જન્મથી જ મળેલા દિવ્ય કુંડળ છે અને મહાબાહુ, જેનું કવચ ઉગતા સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવે છે.
વાસવપ્રતિમો યેન જરાસન્ધોઽતિદુર્જયઃ। વિજિતો બાહુયુદ્ધેન દેહભેદં ચ લમ્ભિતઃ
જેના દ્વારા દુર્જય અને વાસવ સમાન જરાસંધને બાહુબળથી હરાવ્યો અને મૃત્યુના દ્વારે પહોંચાડ્યો હતો.
દ્રોણં દ્રૌણિં ચ સાધુ ત્વં પિતાપુત્રૌ મહારથૌ। સ્તુહિ સ્તુત્યાવુભૌ ભીષ્મ સતતં દ્વિજસત્તમૌ
હે ભીષ્મ, દ્રોણ અને દ્રોણપુત્ર, આ પિતા-પુત્ર મહાન રથીઓ છે; બંને હંમેશા પ્રશંસા કરવા યોગ્ય છે, તું એમની સ્તુતિ કર.
યયોરન્યતરો ભીષ્મ સઙ્ક્રુદ્ધઃ સચરાચરામ્। ઇમાં વસુમતીં કુર્યાન્નિઃ શેષામિતિ મે મતિઃ
હે ભીષ્મ, આ બંનેમાં કોઈ એક પણ ગુસ્સે થાય તો આખી પૃથ્વી ઉપર જીવતું કે અજડ, બધું જ નાશ કરી શકે એમ છે — એમ મારું માનવું છે.
દ્રોણસ્ય હિ સમં યુદ્ધે ન પશ્યામિ નરાધિપમ્। નાશ્વત્થામ્નઃ સમં ભીષ્મ ન ચ તૌ સ્તોતુમિચ્છસિ
હે ભીષ્મ, યુદ્ધમાં દ્રોણને કે અશ્વત્થામાને બરાબર એવો કોઈ રાજા હું નથી જોતો, છતાં તું એમની પ્રશંસા કરવી નથી ઈચ્છતો.
પૃથિવ્યાં સાગરાન્તાયાં યો વૈપ્રતિસમો ભવેત્। દુર્યોધનં ત્વં રાજેન્દ્રમતિક્રમ્ય મહાભુજમ્
આ સમુદ્રથી ઘેરાયેલી પૃથ્વી પર એવો બીજો કોણ છે જે દુર્યોધન જેટલો સમાન હોય? છતાં તું મહાબાહુ રાજા દુર્યોધનને અવગણે છે.
જયદ્રથં ચ રાજાનં કૃતાસ્ત્રં દૃઢવિક્રમમ્। દ્રુમં કિમ્પુરુષાચાર્યં લોકે પ્રથિતવિક્રમમ્। અતિક્રમ્ય મહાવીર્યં કિં પ્રશંસસિ કેશવમ્
જયદ્રથ રાજા, જે શસ્ત્રકૌશલ્યમાં નિપુણ અને દૃઢ પરાક્રમી છે; કિમ્પુરુષોના ગુરુ તરીકે પ્રસિદ્ધ drums, આવા મહાવીરોને અવગણીને તું કેમ કેશવની જ પ્રશંસા કરે છે?
વૃદ્ધં ચ ભરતાચાર્યં તથા શારદ્વતં કૃપમ્। અતિક્રમ્ય મહાવીર્યં કિં પ્રશંસસિ કેશવમ્
વયસ્ક ભરતગુરુ અને શારદ્વતપુત્ર કૃપ, બંને મહાન પરાક્રમી છે; એમને અવગણીને તું કેમ કેશવની જ પ્રશંસા કરે છે?
ધનુર્ધરાણાં પ્રવરં રુક્મિણં પુરુષોત્તમમ્। અતિક્રમ્ય મહાવીર્યં કિં પ્રશંસસિ કેશવમ્
ધનુર્ધારોમાં શ્રેષ્ઠ, પુરુષોમાં ઉત્તમ એવા રુક્મીને અવગણીને, એવા મહાવીરને છોડીને તું કેમ કેશવની જ પ્રશંસા કરે છે?
ભીષ્મકં ચ મહાવીર્યં દન્તવક્ત્રં ચ ભૂમિપમ્। ભગદત્તં યૂપકેથુ જયત્સેનં ચ માગધમ્
મહાન પરાક્રમી ભીષ્મક, ભૂમિપતિ દંતવક્ર, ભગદત્ત, યુપકેથુ અને માગધ રાજા જયત્સેન —
વિરાટદ્રુપદૌ ચોભૌ શકુનિં ચ બહદ્બલમ્। વિન્દાનુવિન્દાવાવન્ત્યૌ પાણ્ડ્યં શ્વેતમથોત્તમમ્
વીરાટ અને દ્રુપદ બંને, બહુ બળવાન શકુની, અવંતિના વિંદ અને અનુવિંદ, પાંડ્ય, શ્વેત અને ઉત્તમ —
શઙ્ખં ચ સુમહાભાગં વૃષસેનં ચ માનિનમ્। એકલવ્યં ચ વિક્રાન્તં કાલિઙ્ગં ચ મહારથમ્
શંખ, મહાન ભાગ્યશાળી, વૃષસેન, ગર્વીલો, એકલવ્ય, પરાક્રમી, અને કાલિંગ, મહાન રથીઓ—
અતિક્રમ્ય મહાવીર્યં કિં પ્રશંસતિ કેશવમ્। શલ્યાદીનપિ કસ્માત્ત્વં ન સ્તૌષિ વસુધાધિપાન્। સ્તવાય યદિ તે બુદ્ધિર્વર્તતે ભીષ્મ વસુધાધિપાન્
આ બધા શક્તિશાળી વીરોને છોડીને, તું કેમ કેશવની પ્રશંસા કરે છે? અને શલ્ય જેવા રાજાઓની તું પ્રશંસા કેમ નથી કરતો? ભીષ્મ, જો તને કોઈની પ્રશંસા કરવાની જ ઇચ્છા હોય, તો પૃથ્વીના રાજાઓની જ કર.
કિં હિ શક્યં મયા કર્તું યદ્વૃદ્ધાનાં ત્વયા નૃપ। પુરા કથયતાં નૂનં ન શ્રુતં ધર્મવાદિનામ્
રાજા, હું શું કરી શકું, જો તું, વયમાં મોટો હોવા છતાં, પૂર્વે ધર્મના વચનો સાંભળ્યા નથી?
આત્મનિન્દાત્મપૂજા ચ પરનિન્દા પરસ્તવઃ। અનાચરિતમાર્યાણામિતિ તે ભીષ્મ ન શ્રુતમ્
પોતાની નિંદા કે પોતાની પ્રશંસા, બીજાની નિંદા કે બીજાની પ્રશંસા—આવું વર્તન સજ્જનો ક્યારેય કરતા નથી; ભીષ્મ, તું આ સાંભળ્યું નથી.
યદસ્તવ્યમિમં શશ્વન્મોહાત્સંસ્તૌષિ ભક્તિતઃ। કેશવં તચ્ચ તે ભીષ્મ ન કશ્ચિદનુમન્યતે
જેની પ્રશંસા કરવી જોઈએ, તેની બદલે તું હંમેશા ભ્રમ અને ભક્તિથી કેશવની જ પ્રશંસા કરે છે; પણ, ભીષ્મ, કોઈ પણ આને યોગ્ય માનતો નથી.
કથં ભોજસ્ય પુરુષે વત્સપાલે દુરાત્મનિ। સમાવેશયસે સર્વં જગત્કેવલકામ્યયા
તને માત્ર ઇચ્છાથી બધું જ ભોજ વંશના ગવાળિયા, દુષ્ટ મનના માણસ પર કેમ લગાડે છે?
અથ ચૈષા ન તે બુદ્ધિઃ પ્રકૃતિં યાતિ ભારત। મયૈવ કથિતં પૂર્વં કુલિઙ્ગશકુનિર્યથા
પણ, ભારત, જો તારો વિચાર સ્વાભાવિક સ્થિતિએ પાછો ન આવે, તો હું એ વાત પહેલેથી જ કહી ચૂક્યો છું, જેમ કુલિંગ પક્ષી કહે છે.
કુલિઙ્ગશકુનિર્નામ પાર્શ્વે હિમવતઃ પરે। ભી તસ્યાઃ સદા વાચઃ શ્રૂયન્તેઽર્થવિગર્હિતાઃ
હિમાલયની બાજુમાં કુલિંગ નામનું એક પક્ષી વસે છે; તેનું બોલવું હંમેશા ડરથી ભરેલું અને અર્થહીન હોય છે.
મા સાહસમિતીદં સા સતતં વાશતે કિલ। સાહસં ચાત્મનાતીવ ચરન્તી નાવબુધ્યતે
એ સતત બોલે છે—'હઠથી કામ ન કરવું'—પણ પોતે જ હઠથી વર્તે છે અને પોતાનું વર્તન સમજતી નથી.
સા હિ માંસાર્ગલં ભીષ્મ મુખાત્સિંહસ્ય ખાદતઃ। દન્તાન્તરવિલગ્નં યત્તદાદત્તેઽલ્પચેતના
ભીષ્મ, એ ઓછી સમજ ધરાવતું પક્ષી સિંહના મોઢામાંથી, જ્યારે એ માંસ ખાય છે, ત્યારે દાંત વચ્ચે ફસાયેલું માંસ ખેંચી લે છે.
ઇચ્છતઃ સા હિ સિંહસ્ય ભીષ્મ જીવત્યસંશયમ્। તદ્વત્ત્વમપ્યધર્મિષ્ઠ સદા વાચઃ પ્રભાષસે
જ્યારે સિંહ જીવતો અને જોઈ રહ્યો છે, ત્યારે પણ એ પક્ષી નિઃશંકપણે આવું કરે છે; એ જ રીતે, અધર્મી ભીષ્મ, તું હંમેશા આવી વાતો બોલે છે.
ઇચ્છતાં ભૂમિપાલાનાં ભીષ્મ જીવસ્યસંશયમ્। લોકવિદ્વિષ્ટકર્મા હિ નાન્યોઽસ્તિ ભવતા સમઃ
પૃથ્વીના રાજાઓ જીવતા અને જોઈ રહ્યા છે, ત્યારે પણ, ભીષ્મ, તું નિઃશંકપણે જીવે છે; જગતમાં જે કામો લોકોને નાપસંદ છે, તેમાં તારો કોઈ સરખો નથી.