ભુક્તમેતેન બહ્વન્નં ક્રીડતા નગમૂર્ધનિ। ઇતિ તે ભીષ્ણ શૃણ્વાનાઃ પરે વિસ્મયમાગતાઃ
આએ પર્વતની ટોચ પર રમતાં રમતાં ઘણું જમ્યું છે એમ કહેવામાં આવે છે, ભીષ્મ; અને બીજાઓએ આ સાંભળીને ખૂબ આશ્ચર્ય માન્યું.
યસ્ય ચાનેન ધર્મજ્ઞ ભુક્તમન્નં બલીયસઃ। સ ચાનેન હતઃ કંસ ઇત્યેતત્તુ બલીયસઃ
ધર્મ જાણનારા, જેને આ બલવાને સાથે ભોજન કર્યું છે, એ પણ એના હાથો મારાયો છે—માટે જ આ બલવાન વિશે આવું કહેવાય છે.
સ ચાનેન હતઃ કંસ ઇત્યેતત્તુ મહાદ્ભુતમ્।। ન તે શ્રુતમિદં ભીષ્મ નૂનં કથયતાં સતામ્
એ પણ એના હાથો મારાયો છે—આ વાત બહુ અજાણી છે; ભીષ્મ, આ સારા લોકોની વાતોમાં તું આ સાંભળ્યું નથી, એ ચોક્કસ છે.
યદ્વક્ષ્યે ત્વામધર્મજ્ઞં વાક્યં કુરુકુલાધમ।। સ્ત્રીષુ ગોષુ ન શસ્ત્રાણિ પાતયેદ્બ્રાહ્મણેષુ ચ
હું તને જે કહું છું, અધીર્મ જાણનારા, કુરુ કુળને કલંક, એ છે—સ્ત્રીઓ, ગાયો અને બ્રાહ્મણો પર ક્યારેય શસ્ત્ર ઉઠાવવું નહીં.
ઇતિ સન્તોઽનુશાસન્તિ સઞ્જના ધર્મિણઃ સદા। ભીષ્મ લોકે હિ તત્સર્વં વિતથં ત્વયિ દૃશ્યતે
સારા લોકો હંમેશા આવું જ ઉપદેશ આપે છે, ભીષ્મ, અને ધર્મી લોકો પણ આવું જ કહે છે; પણ તારા વર્તનમાં તો આ બધું ખોટું જ દેખાય છે.
જ્ઞાનવૃદ્ધં ચ વૃદ્ધં ચ ભૂયાંસં કેશવં મમ। અજાનત ઇવાખ્યાસિ સંસ્તુવન્કૌરવાધમ
તું કેશ્વ વિશે, જે જ્ઞાન અને વયે મોટા છે અને બધાથી શ્રેષ્ઠ છે, એવું બોલે છે જાણે તને ખબર જ નથી, અને તેમ છતાં તેની પ્રશંસા કરે છે, કૌરવોને કલંક.
ગોઘ્રઃ સ્ત્રીઘ્નશ્ચ સન્ભીષ્મ ત્વદ્વાક્યાદ્યદિ પૂજ્યતે। એવમ્ભૂતશ્ચ યો ભીષ્મ કથં સંસ્તવમર્હતિ
ભીષ્મ, જો ગાય અને સ્ત્રીના હત્યારા પણ તારા શબ્દોથી પૂજનીય બને, તો એવો માણસ કેવી રીતે પ્રશંસા લાયક ગણાય?
અસૌ મતિમતાં શ્રેષ્ઠો ય એષ જગતઃ પ્રભુઃ। સમ્ભાવયતિ ચાપ્યેવં ત્વદ્વાક્યાચ્ચ જનાર્દનઃ। એવમેતત્સર્વમિતિ તત્સર્વં વિતથં ધ્રુવમ્
આ, બુદ્ધિશાળી અને જગતના સ્વામી, એમ માનવામાં આવે છે—even તારા શબ્દોથી જનાર્દનને પણ; પણ આ બધું તો ચોક્કસ ખોટું છે.
આત્માનમાત્મનાઽઽધાતું યદિ શક્તો જનાર્દનઃ। અકામયન્તં તં ભીષ્મ કથં સાધ્વિવ પશ્યસિ
જો જનાર્દન પોતે પોતાને સ્થાપિત કરી શકે, ભીષ્મ, તો જ્યારે તે ઈચ્છતો જ નથી, ત્યારે તું તેને કેવી રીતે સારા માનીએ છે?
ન ગાથા ગાથિનં શાસ્તિ બહુચેદપિ ગાયતિ। પ્રકૃતિં યાન્તિ ભૂતાનિ કુલિઙ્ગશકુનિર્યથા
ગાયકને કેટલીય ગાથા આવડે, તો પણ ગીત તેને શીખવાડતું નથી; બધા જીવ તો પોતાની જ પ્રકૃતિને અનુસરે છે, જેમ પંખી પોતાનાં સ્વભાવ પ્રમાણે ચાલે છે.
નૂનં પ્રકૃતિરેષા તે જઘન્યા નાત્ર સંશયટઃ। `નદીસુતત્વાત્તે ચિત્તં ચઞ્ચલં ન સ્થિરં સ્મૃતમ્
આ તારી નીચી પ્રકૃતિ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી; નદીપુત્ર હોવાથી તારો મન ચંચળ અને અસ્થિર છે, એમ કહેવાય છે.
અતઃ પાપીયસી ચૈષાં પાણ્ડવાનામપીષ્યતે। યેષામર્ચ્યતમઃ કૃષ્ણસ્ત્વં ચ યેષાં પ્રદર્શકઃ
માટે, પાપ તો એ પાંડવોને પણ વધુ લાગશે, જેમને કૃષ્ણ સૌથી વધુ પૂજનીય છે અને તું જ એમનો માર્ગદર્શક છે.
ધર્મવાંસ્ત્વમધર્મજ્ઞઃ સતાં માર્ગાદવપ્લુતઃ। કો હિ ધર્મિણમાત્માનં જાનઞ્જ્ઞાનવિદાં વરઃ
તને ધર્મવાન કહેવામાં આવે છે, પણ તું તો સારા લોકોના માર્ગ પરથી ભટકી ગયો છે; કેમ કે જે પોતે ધર્મી અને જ્ઞાનવાન છે એમ જાણે, એ તારા જેવું વર્તન કેમ કરે?
કુર્યાદ્યથા ત્વયા ભીષમ કૃતં ધર્મમવેક્ષતા। ચેત્ત્વં ધર્મં વિજાનાસિ યદિ પ્રાજ્ઞા મતિસ્તવ
કોણ એવો છે કે જે તારા જેવું વર્તન કરે, ભીષ્મ, અને ધર્મનું ધ્યાન રાખે? જો તને સાચો ધર્મ ખબર હોય અને તારી બુદ્ધિ સાચી હોય તો.
અન્યકામા હિ ધર્મજ્ઞા કન્યકા પ્રાજ્ઞમાનિના। અમ્બા નામેતિ ભદ્રં તે કથં સાઽપહૃતા ત્વયા
કન્યા તો બીજાને ઈચ્છતી હતી, અને તું પોતાને બુદ્ધિશાળી માને છે, ભીષ્મ, તો પણ અંબાને લઇ ગયો—તમે આવું કેમ કર્યું?
તાં ત્વયાઽપહૃતાં ભીષ્મ કન્યાં નૈષિતવાન્નૃપઃ। ભ્રાતા વિચિત્રવીર્યસ્તે સતાં માર્ગમનુસ્મરન્
જે કન્યાને તું લઇ ગયો, ભીષ્મ, તેને તો તારા ભાઈ વિચિત્રવીર્યે, જે સારા લોકોના માર્ગને યાદ રાખતો હતો, પસંદ જ ન કરી.
ભાર્યયોર્યસ્ય ચાન્યેન મિષતઃ પ્રાજ્ઞમાનિનઃ। તવ જાતાન્યપત્યાનિ સજ્જનાચરિતે પથિ
અને, બીજાની પત્નીઓથી જે સંતાન પેદા થયું, જ્યારે તું પોતાને બુદ્ધિશાળી માને છે અને બધું જોઈ રહ્યો હતો—એ સંતાન પણ તારા જ કહેવાય છે, સારા લોકોના માર્ગ પર.
કો હિ ધર્મોઽસ્તિ તે ભીષમ બ્રહ્મચર્યમિદં વૃથા। યદ્ધારયસિ મોહાદ્વા ક્લીબત્વાદ્વા ન સંશયઃ
તારા માટે કયો ધર્મ રહ્યો, ભીષ્મ? તું જે બ્રહ્મચર્ય પાળે છે એ તો વ્યર્થ છે, ભલે તું મોહથી કે અશક્તિથી પાળે—એમાં કોઈ શંકા નથી.
ન ત્વં તવ ધર્મજ્ઞ પશ્યામ્યુપચરં ક્વચિત્। ન હિ તે સેવિતા વૃદ્ધા ય એવં ધર્મમબ્રવીઃ
હે ધર્મને જાણનારા, હું ક્યાંયે તને એ ધર્મનું પાલન કરતા નથી જોઈ રહ્યો; અને જેમ તું ધર્મની વાત કરે છે, તેમ તું ક્યારેય વડીલોની સેવા પણ નથી કરી.
ઇષ્ટં દત્તમધીતં ચ યજ્ઞાશ્ચ બહુદક્ષિણાઃ। સર્વમેતદપત્યસ્ય કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્
પૂજા, દાન, પઠન અને ઘણાં દક્ષિણાવાળા યજ્ઞ—આ બધું પણ સંતાન થવાનાં સોળમું અંશ પણ નથી.
વ્રતોપવાસૈર્બહુભિઃ કૃતં ભવતિ ભીષ્મ યત્। સર્વં તદનપત્યસ્ય મોઘં ભવતિ નિશ્ચયાત્
હે ભીષ્મ, અનેક વ્રત અને ઉપવાસથી જે કંઈ પ્રાપ્ત થાય છે, તે બધું સંતાન વિના માણસ માટે નિષ્ફળ જ જાય છે.
સોઽનપત્યશ્ચ વૃદ્ધશ્ચ મિથ્યાધર્માનુશાસનાત્। હંસવત્ત્વમપીદાનીં જ્ઞાતિભ્યઃ પ્રાપ્નુયા વધમ્
એ રીતે, સંતાન વિના અને વૃદ્ધ થઈને, ખોટી રીતે ધર્મની શીખ આપવાથી, હવે તું પણ હંસની જેમ તારા જ જાતિમાંથી મૃત્યુ પામી શકે છે.
એવં હિ કથયન્ત્યન્યે નરા જ્ઞાનવિદઃ પુરા। ભીષ્મ યત્તદહં સમ્યગ્વક્ષ્યામિ તવ શૃણ્વતઃ
એ રીતે, અગાઉના જ્ઞાની લોકોએ પણ આવી જ વાતો કહી છે, હે ભીષ્મ; હવે હું એ બધું તને યોગ્ય રીતે સંભળાવું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.
વૃદ્ધઃ કિલ સમુદ્રાન્તે કશ્ચિદ્ધંસોઽભવત્પુરા। ધર્મવાગન્યથાવૃત્તઃ પક્ષિણઃ સોઽનુશાસ્તિ ચ
કદીકાળે દરિયાના કાંઠે એક વૃદ્ધ હંસ હતો, જે ધર્મની વાત તો કરતો, પણ પોતે એ પ્રમાણે વર્તતો નહીં, અને એ પક્ષીઓને શીખ આપતો.
ધર્મ ચરત માઽધર્મમિતિ તસ્ય વચઃ કિલ। પક્ષિણઃ શુશ્રુવુર્ભીષ્મ સતતં ધર્મવાદિનઃ
'ધર્મનું પાલન કરો, અધર્મથી દૂર રહો'—એવું એ હંસ વારંવાર કહેતો, અને એ વાતો, હે ભીષ્મ, ધર્મપ્રેમી પક્ષીઓ સતત સાંભળતા.
હંસસ્ય તુ વચઃ શ્રુત્વા મુદિતાઃ સર્વપક્ષિણઃ। ઊચુશ્ચૈવ સ્વગા હંસં પરિવાર્ય ચ સર્વશઃ
હંસના વચન સાંભળી બધા પક્ષીઓ આનંદિત થયા; તેઓ એકઠા થઈને પોતાના ભાષામાં એ હંસને વાત કરવા લાગ્યા.
કથયસ્વ ભવાન્સર્વં પક્ષિણાં તુ સમાસતઃ। કો હિ નામ દ્વિજશ્રેષ્ઠ બ્રૂહિ નો ધર્મ ઉત્તમઃ
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, અમારે બધા પક્ષીઓને અહીં ભેગા થઈને બધું સ્પષ્ટ કહી દો; કોણ સાચો ધર્મ જાણે છે, એ અમને કહો.
પ્રજાસ્વહિંસા ધર્મો વૈ હિંસાઽધર્મઃ ખગવ્રજાઃ। એતદેવાનુબોદ્ધવ્યં ધર્માધર્મઃ સમાસતઃ
પ્રાણીઓમાં અહિંસા એ ધર્મ છે, અને હિંસા એ અધર્મ છે, હે પક્ષીઓ; સંક્ષિપ્તમાં ધર્મ અને અધર્મ એટલું જ સમજવું.
વૃદ્ધહંસવચઃ શ્રુત્વા પક્ષિણસ્તે સુસંહિતાઃ। ઊચુશ્ચ ધર્મલુબ્ધાસ્તે સ્મયમાના ઇવાણ્ડજાઃ
વૃદ્ધ હંસના વચન સાંભળી, ભેગા થયેલા બધા પક્ષીઓ ધર્મની ઈચ્છાથી, આનંદભેર સ્મિત કરતા, એમ બોલ્યા.
ધર્મં યઃ કુરુતે નિત્યં લોકે ધીરતરોઽણ્ડજઃ। સ યત્ર ગચ્છેદ્ધર્માત્મા તન્મે બ્રૂહીહ તત્ત્વતઃ
જે પક્ષી હંમેશા ધર્મનું પાલન કરે છે, એ દુનિયામાં સૌથી સમજદાર છે; એવો ધર્મનિષ્ઠ જ્યાં જાય છે, એનું સાચું સ્થાન શું છે, એ અમને કહો.