મા ભૈસ્ત્વં કુરુશાર્દૂલ શ્વા સિંહં હન્તુમર્હતિ। શિવઃ પન્થાઃ સુનીતોઽત્ર મયા પૂર્વતરં વૃતઃ
કુરુવંશના વાઘ, તું ડરતો નહીં; શ્વાનને સિંહને મારવાની ઇચ્છા હોય છે. અહીં જે માર્ગ છે તે શુભ છે અને મેં પહેલેથી પસંદ કર્યો છે.
પ્રસુપ્તે હિ યથા સિંહે શ્વાનસ્તાત સમાગતાઃ। ભષેયુઃ સહિતાઃ સર્વે તથેમે વસુધાધિપાઃ
જેમ સિંહ ઊંઘતો હોય ત્યારે શ્વાનો ભેગા થઈને એકસાથે ભૂંકે છે, તેમ આ ધરતીના રાજાઓ છે.
વૃષ્ણિસિંહસ્ય સુપ્તસ્ય તથાઽમી પ્રમુકે સ્થિતાઃ। ભષન્તે તાત સઙ્ક્રુદ્ધાઃ શ્વાનઃ સિંહસ્ય સન્નિધૌ
જેમ વૃષ્ણિ વંશના સિંહ જેવો પુરુષ ઊંઘતો હોય ત્યારે ગુસ્સે થયેલા કૂતરા તેની સામે ઊભા રહીને ભુંકે છે, એમ જ એ લોકો પણ ઊંઘતા સિંહ સમાન પુરુષ સામે ઊભા છે.
ન હિ સમ્બુધ્યતે યાવત્સુપ્તઃ સિંહ ઇવાચ્યુતઃ। ` તદિદં જ્ઞાતપૂર્વં હિ તવ સંસ્તોતુમિચ્છસિ'। તેન સિંહીકરોત્યેતાનસિંહશ્ચેદિપુઙ્ગવઃ
હે અચ્યૂત, જેમ સિંહ ઊંઘતો હોય ત્યારે જાગતો નથી, એમ એ પુરુષ પણ જાગતો નથી; અને તું તો આ અગાઉથી જાણતો હતો, એટલે એને વખાણવા ઈચ્છે છે. જો એ પુરુષ, જે સિંહ સમાન છે, જાગી જાય તો એ બધાને પણ સિંહ બનાવી શકે.
પાર્થિવાન્પાર્થિવશ્રેષ્ઠ શિશુપાલોઽલ્પચેતનઃ। સર્વાન્સર્વાત્મના તાત નેતુકામો યમક્ષયમ્
હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, ચેદિનો બુદ્ધિહીન શિશુપાલ સર્વ શક્તિથી ઈચ્છે છે કે બધા રાજાઓને યમના ઘર સુધી લઈ જાય.
નૂનમેતત્સમાદાતું પુનરિચ્છત્યધોક્ષજઃ। યદસ્ય શિશુપાલસ્ય તેજસ્તિષ્ઠતિ ભારત
હે ભારત, નિર્જન ભગવાન ફરીથી એ શિશુપાલમાં રહેલી શક્તિને પાછી ખેંચી લેવાની ઈચ્છા રાખે છે.
વિપ્લુતા ચાસ્ય ભદ્રં તે બુદ્ધિર્બુદ્ધિમતાં વર। ચેદિરાજસ્ય કૌન્તેય સર્વેષાં ચ મહીક્ષિતમ્
હે બુદ્ધિશાળી માં શ્રેષ્ઠ, કૌંતેય, ચેદિ રાજાની અને બધા રાજાઓની બુદ્ધિ ખરેખર ભટકી ગઈ છે.
આદાતું ચ નરવ્યાઘ્રો યં યમિચ્છત્યયં તદા। તસ્ય વિપ્લવતે બુદ્ધિરેવં ચેદિપતેર્યથા
જ્યારે આ પુરુષસિંહ કોઈને પકડવાનો ઈરાદો કરે છે, ત્યારે એ માણસની બુદ્ધિ પણ ચેદિ રાજાની જેમ ભટકી જાય છે.
ચતુર્વિધાનાં ભૂતાનાં ત્રિષુ લોકેષુ માધવઃ। પ્રભવશ્ચૈવ સર્વેષાં નિધનં ચ યુધિષ્ઠિર
હે યુધિષ્ઠિર, માધવ ત્રણેય લોકના ચાર પ્રકારના સર્વ જીવનો આરંભ અને અંત છે.
ઇતિ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા તતશ્ચેદિપતિર્નૃપઃ। ભીષ્મં રૂક્ષાક્ષરા વાચઃ શ્રાવયામાસ ભારત
હે ભારત, આ વાતો સાંભળીને પછી ચેદિ રાજાએ ભીષ્મને કઠોર અને કટુ વચનો કહ્યા.
બિભીષિકાભિર્બહ્વીભિર્ભીષયન્ભીષ્મ પાર્થિવાન્। ન વ્યપત્રપસે કસ્માદ્વૃદ્ધઃ સન્કુલપાંસનઃ
હે ભીષ્મ, તું અનેક ભયાનક ધમકીઓથી રાજાઓને ડરાવે છે; પણ તું વૃદ્ધ અને કુળનો નાશક છે, તો પણ તને શરમ કેમ નથી આવતી?
યુક્તમેતત્તૃતીયાયાં પ્રકૃતૌ વર્તતા ત્વયા। વક્તું ધર્માદપેતાર્થં ત્વં હિ સર્વકુરૂત્તમઃ
તારી ત્રીજી પ્રકૃતિ પ્રમાણે તું ધર્મથી વિરુદ્ધ વાતો બોલે છે, એ યોગ્ય જ છે, કેમ કે તું બધા કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
નાવિ નૌરિવ સમ્બદ્ધા યથાન્ધો વાન્ધમન્વિયાત્। તથાભૂતા હિ કૌરવ્યા યેષાં ભીષ્મ ત્વમગ્રણીઃ
જેમ એક અંધ માણસ બીજાં અંધને અનુસરે છે, અથવા એક નાવ બીજી નાવ સાથે બાંધાય છે, એમ જ કૌરવો પણ છે, જેમના માટે તું, ભીષ્મ, આગેવાન છે.
પૂતનાઘાતપૂર્વાણિ કર્માણ્યસ્ય વિશેષતઃ। ત્વયા કીર્તયતાઽસ્માકં ભૂયઃ પ્રવ્યથિતં મનઃ
તમે ખાસ કરીને પૂતનાના વધ પહેલાંના તેના કાર્યોનું વર્ણન કરીને અમારા મનને વધુ વ્યાકુલ કરી દીધું છે.
અવલિપ્તસ્ય મૂર્શસ્ય કેશવં સ્તોતુમિચ્છતઃ। કથં ભીષ્મ ન તે જિહ્વા શતધેયં વિદીર્યતે
હે ભીષ્મ, તું ગર્વીલા અને મોહિત થઈને કેશવની સ્તુતિ કરવા ઈચ્છે છે, તો પણ તારી જીભ શેના માટે સો ભાગે ફાટી નથી જાય?
યત્ર કુત્સા પ્રયોક્તવ્યા ભીષ્મ બાલતરૈર્નરૈઃ। તમિમં જ્ઞાનવૃદ્ધઃ સન્ગોપં સંસ્તોતુમિચ્છસિ
જ્યાં નાના અને અજ્ઞાન લોકો દુર્ભાષા બોલવી જોઈએ, ત્યાં તું, જ્ઞાની અને સંયમી, આ માણસની સ્તુતિ કરવા ઈચ્છે છે.
યદ્યનેન હતા બાલ્યે શકુનિશ્ચિત્રમત્ર કિમ્। તૌ વાઽશ્વવૃષભૌ ભીષ્ણ યૌ ન યુદ્ધવિશારદૌ
જો એણે બાળપણમાં શકુનીને મારી નાખ્યો હોય તો તેમાં શું વિશેષ છે? અથવા એ બે ઘોડા, ભીષ્મ, જે યુદ્ધમાં નિપુણ નહોતાં, એમને મારી નાખ્યા હોય તો તેમાં શું આશ્ચર્ય છે?
ચેતનારહિતં કાષ્ઠં યદ્યનેન નિપાતિતમ્। પાદેન શકટં ભીષ્ણ તત્ર કિં કૃતમદ્ભુતમ્
જો એણે કોઈ જડ લાકડાને પાડી દીધું હોય, અથવા પગથી રથ ઉથલાવી દીધો હોય, ભીષ્મ, તો તેમાં શું અદ્ભુત છે?
અર્કપ્રમાણૌ તૌ વૃક્ષૌ યદ્યનેન નિપાતિતૌ। ' નાગશ્ચ દમિતોઽનેન તત્ર કો વિસ્મયઃ કૃતઃ
જો એણે સૂર્ય જેટલા મોટા બે વૃક્ષો કાપી નાખ્યા હોય, અથવા હાથીને વશ કરી લીધો હોય, તો તેમાં શું આશ્ચર્ય છે?
વલ્મીકમાત્રઃ સપ્તાહં યદ્યનેન ધૃતોઽચલઃ। તદા ગોવર્ધનો ભીષ્મ ન તચ્ચિત્રં મતં મમ
જો એણે સાત દિવસ સુધી વાંદળી જેટલા નાના પર્વતને ઉંચક્યો હોય, તો પણ, ભીષ્મ, ગોવર્ધનને ઉંચકવામાં મને કંઈ અદ્ભુત લાગતું નથી.
ભુક્તમેતેન બહ્વન્નં ક્રીડતા નગમૂર્ધનિ। ઇતિ તે ભીષ્ણ શૃણ્વાનાઃ પરે વિસ્મયમાગતાઃ
આએ પર્વતની ટોચ પર રમતાં રમતાં ઘણું જમ્યું છે એમ કહેવામાં આવે છે, ભીષ્મ; અને બીજાઓએ આ સાંભળીને ખૂબ આશ્ચર્ય માન્યું.
યસ્ય ચાનેન ધર્મજ્ઞ ભુક્તમન્નં બલીયસઃ। સ ચાનેન હતઃ કંસ ઇત્યેતત્તુ બલીયસઃ
ધર્મ જાણનારા, જેને આ બલવાને સાથે ભોજન કર્યું છે, એ પણ એના હાથો મારાયો છે—માટે જ આ બલવાન વિશે આવું કહેવાય છે.
સ ચાનેન હતઃ કંસ ઇત્યેતત્તુ મહાદ્ભુતમ્।। ન તે શ્રુતમિદં ભીષ્મ નૂનં કથયતાં સતામ્
એ પણ એના હાથો મારાયો છે—આ વાત બહુ અજાણી છે; ભીષ્મ, આ સારા લોકોની વાતોમાં તું આ સાંભળ્યું નથી, એ ચોક્કસ છે.
યદ્વક્ષ્યે ત્વામધર્મજ્ઞં વાક્યં કુરુકુલાધમ।। સ્ત્રીષુ ગોષુ ન શસ્ત્રાણિ પાતયેદ્બ્રાહ્મણેષુ ચ
હું તને જે કહું છું, અધીર્મ જાણનારા, કુરુ કુળને કલંક, એ છે—સ્ત્રીઓ, ગાયો અને બ્રાહ્મણો પર ક્યારેય શસ્ત્ર ઉઠાવવું નહીં.
ઇતિ સન્તોઽનુશાસન્તિ સઞ્જના ધર્મિણઃ સદા। ભીષ્મ લોકે હિ તત્સર્વં વિતથં ત્વયિ દૃશ્યતે
સારા લોકો હંમેશા આવું જ ઉપદેશ આપે છે, ભીષ્મ, અને ધર્મી લોકો પણ આવું જ કહે છે; પણ તારા વર્તનમાં તો આ બધું ખોટું જ દેખાય છે.
જ્ઞાનવૃદ્ધં ચ વૃદ્ધં ચ ભૂયાંસં કેશવં મમ। અજાનત ઇવાખ્યાસિ સંસ્તુવન્કૌરવાધમ
તું કેશ્વ વિશે, જે જ્ઞાન અને વયે મોટા છે અને બધાથી શ્રેષ્ઠ છે, એવું બોલે છે જાણે તને ખબર જ નથી, અને તેમ છતાં તેની પ્રશંસા કરે છે, કૌરવોને કલંક.
ગોઘ્રઃ સ્ત્રીઘ્નશ્ચ સન્ભીષ્મ ત્વદ્વાક્યાદ્યદિ પૂજ્યતે। એવમ્ભૂતશ્ચ યો ભીષ્મ કથં સંસ્તવમર્હતિ
ભીષ્મ, જો ગાય અને સ્ત્રીના હત્યારા પણ તારા શબ્દોથી પૂજનીય બને, તો એવો માણસ કેવી રીતે પ્રશંસા લાયક ગણાય?
અસૌ મતિમતાં શ્રેષ્ઠો ય એષ જગતઃ પ્રભુઃ। સમ્ભાવયતિ ચાપ્યેવં ત્વદ્વાક્યાચ્ચ જનાર્દનઃ। એવમેતત્સર્વમિતિ તત્સર્વં વિતથં ધ્રુવમ્
આ, બુદ્ધિશાળી અને જગતના સ્વામી, એમ માનવામાં આવે છે—even તારા શબ્દોથી જનાર્દનને પણ; પણ આ બધું તો ચોક્કસ ખોટું છે.
આત્માનમાત્મનાઽઽધાતું યદિ શક્તો જનાર્દનઃ। અકામયન્તં તં ભીષ્મ કથં સાધ્વિવ પશ્યસિ
જો જનાર્દન પોતે પોતાને સ્થાપિત કરી શકે, ભીષ્મ, તો જ્યારે તે ઈચ્છતો જ નથી, ત્યારે તું તેને કેવી રીતે સારા માનીએ છે?
ન ગાથા ગાથિનં શાસ્તિ બહુચેદપિ ગાયતિ। પ્રકૃતિં યાન્તિ ભૂતાનિ કુલિઙ્ગશકુનિર્યથા
ગાયકને કેટલીય ગાથા આવડે, તો પણ ગીત તેને શીખવાડતું નથી; બધા જીવ તો પોતાની જ પ્રકૃતિને અનુસરે છે, જેમ પંખી પોતાનાં સ્વભાવ પ્રમાણે ચાલે છે.