વૈશંપાયનવિપ્રર્ષિઃ શ્રાવયામાસ પાર્થિવમ્। પારિક્ષિતં મહાત્માનં નામ્ના તુ જનમેજયમ્
વૈશંપાયન મુનિએ મહાત્મા પરિક્ષિત, જેને જનમેજય પણ કહે છે, તેને આ મહાભારત સંભળાવ્યું.
અસ્મિંસ્તુ માનુષે લોકે વૈશંપાયન ઉક્તવાન્। શિષ્યો વ્યાસસ્ય ધર્માત્મા સર્વવેદવિદાં વરઃ
આ માનવલોકમાં વ્યાસજીના ધર્મનિષ્ઠ અને સર્વવેદવિદ્વાન શિષ્ય વૈશંપાયનએ આ મહાભારત સંભળાવ્યું.
એકં શતસહસ્રં તુ મયોક્તં વૈ નિબોધત
હવે તમે ધ્યાનથી સાંભળો, મેં કહેલા એક લાખ શ્લોકોનું વર્ણન કરું છું.
દુર્યોધનો મન્યુમયો મહાદ્રુમઃ કર્ણઃ સ્કન્ધઃ શકુનિસ્તસ્ય શાખાઃ। દુશ્શાસનઃ પુષ્પફલે સમૃદ્ધે મૂલં રાજા ધૃતરાષ્ટ્રોઽમનીષિ
દુર્યોધન ક્રોધથી ભરેલો મોટો વૃક્ષ છે, કર્ણ એનું તણું છે, શકુની એની ડાળીઓ છે, દુશાસન એના ભરપૂર ફૂલ અને ફળ છે, અને વિવેકહીન ધૃતરાષ્ટ્ર એનું મૂળ છે.
યુધિષ્ઠિરે ધર્મમયો મહાદ્રુમઃ સ્કન્ધોઽર્જુનો ભીમસેનોઽસ્ય શાખાઃ। માદ્રીસુતૌ પુષ્પફલે સમૃદ્ધે મૂલં કૃષ્ણો બ્રહ્મ ચ બ્રાહ્મણાશ્ચ
યુધિષ્ઠિરમાં ધર્મથી ભરેલું મોટું વૃક્ષ છે, અર્જુન એનું તણું છે, ભીમ એની ડાળીઓ છે, માદ્રીના બંને પુત્રો એના ફૂલ અને ફળ છે, અને કૃષ્ણ, બ્રહ્મા તથા બ્રાહ્મણો એનું મૂળ છે.
પાણ્ડુર્જિત્વા બહૂન્દેશાન્યુધા વિક્રમણેન ચ। અરણ્યે મૃગયાશીલો ન્યવસત્સજનસ્તથા
પાંડુએ પોતાના શૌર્ય અને યુદ્ધકૌશલ્યથી અનેક દેશો જીત્યા અને પછી પોતાના લોકો સાથે જંગલમાં શિકાર કરતા રહેતા વસ્યા.
મૃગવ્યવાયનિધનાત્કૃચ્છ્રાં પ્રાપ સ આપદમ્। જન્મપ્રભૃતિ પાર્થાનાં તત્રાચારવિધિક્રમઃ
શિકાર દરમિયાન હરણ મારવાથી થયેલી મુશ્કેલીથી પાંડુને મોટી આપત્તિ આવી; અને પ્રિથાના પુત્રોએ જન્મથી જ સારા આચરણ અને નિયમોનું પાલન કર્યું.
માત્રોરભ્યુપપત્તિશ્ચ ધર્મોપનિષદં પ્રતિ। ધર્માનિલેન્દ્રાંસ્તાભિઃ સાઽઽજુહાવ સુતવાઞ્છયા
માતાની મંજૂરીથી અને ધર્મના ગુપ્ત ઉપદેશ પ્રમાણે, કુંતીએ પુત્રપ્રાપ્તિની ઈચ્છાથી ધર્મ, વાયુ અને ઇન્દ્રને પોકાર્યા.
તતો ધર્મોપનિષદં ભૂત્વા ભર્તુઃ પ્રિયા પૃથા। ધર્માનિલેન્દ્રાંસ્તાભિઃ સાઽઽજુહાવ સુતવાઞ્છયા
પછી પતિપ્રિય કુંતીએ પણ ધર્મના ગુપ્ત ઉપદેશ અનુસાર પુત્રોની ઈચ્છાથી ધર્મ, વાયુ અને ઇન્દ્રને પોકાર્યા.
તદ્દત્તોપનિષન્માદ્રી ચાશ્વિનાવાજુહાવ ચ। જાતાઃ પાર્થાસ્તતઃ સર્વે કુન્ત્યા માદ્ર્યાશ્ચ મન્ત્રતઃ।' તાપસૈઃ સહ સંવૃદ્ધા માતૃભ્યાં પરિરક્ષિતાઃ
તે જ રીતે, માદ્રીએ પણ આશ્વિનીકુમારોને પોકાર્યા; આ રીતે કુંતી અને માદ્રીના મંત્રબળથી બધા પાંડુપુત્રો જન્મ્યા અને તપસ્વીઓ સાથે ઉછર્યા, માતાઓએ તેમને રક્ષ્યા.
મેધ્યારણ્યેષુ પુણ્યેષુ મહતામાશ્રમેષુ ચ। `તેષુ જાતેષુ સર્વેષુ પાણ્ડવેષુ મહાત્મસુ
પવિત્ર અને શુભ જંગલોમાં તથા મહાન ઋષિઓના આશ્રમોમાં બધા મહાન પાંડવપુત્રોનો જન્મ થયો.
માદ્ર્યા તુ સહ સંગમ્ય ઋષિશાપપ્રભાવતઃ। મૃતઃ પાણ્ડુર્મહાપુણ્યે શતશૃઙ્ગે મહાગિરૌ
માદ્રી સાથે મિલન કર્યા પછી, ઋષિના શ્રાપના પ્રભાવથી પાંડુ પવિત્ર શતશૃંગ પર્વત પર મૃત્યુ પામ્યા.
ઋષિભિશ્ચ સમાનીતા ધાર્તરાષ્ટ્રાન્પ્રતિ સ્વયમ્। શિશવશ્ચાભિરૂપાશ્ચ જટિલા બ્રહ્મચારિણઃ
ઋષિઓએ જ પોતે જટાવાળા, સુંદર અને બ્રહ્મચારી એવા બાળકોને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો પાસે લાવ્યા.
પુત્રાશ્ચ ભ્રાતરશ્ચેમે શિષ્યાશ્ચ સુહૃદશ્ચ વઃ। પાણ્ડવા એત ઇત્યુક્ત્વા મુનયોઽન્તર્હિતાસ્તતઃ
'આ તમારા પુત્રો, ભાઈઓ, શિષ્યો અને મિત્રો છે — પાંડવો છે,' એમ કહીને ઋષિઓ અદૃશ્ય થઈ ગયા.
તાંસ્તૈર્નિવેદિતાન્દૃષ્ટ્વા પાણ્ડવાન્કૌરવાસ્તદા। શિષ્ટાશ્ચ વર્ણાઃ પૌરા યે તે હર્ષાચ્ચુક્રુશુર્ભૃશમ્
ઋષિઓ દ્વારા ઓળખાવવામાં આવેલા પાંડવોને જોઈને, કૌરવો અને બધા માન્ય લોકો તથા નગરવાસીઓ ખૂબ આનંદિત થયા અને ખુશીથી જયઘોષ કર્યા.
આહુઃ કેચિન્ન તસ્યૈતે તસ્યૈત ઇતિ ચાપરે। યદા ચિરમૃતઃ પાણ્ડુઃ કથં તસ્યેતદિ ચાપરે
કેટલાંક કહેતા, 'આ એના જ છે,' તો બીજાં કહેતા, 'આ એના નથી'; અને કેટલાક આશ્ચર્ય કરતા, 'પાંડુ તો બહુ પહેલાં મૃત્યુ પામ્યા, તો આ કેવી રીતે એના હોઈ શકે?'
સ્વાગતં સર્વથા દિષ્ટ્યા પાણ્ડોઃ પશ્યામ સન્તતિમ્। ઉચ્યતાં સ્વાગતમિતિ વાચોઽશ્રૂયન્ત સર્વશઃ
'સૌભાગ્યથી પાંડુની વંશને જોઈ શકીએ છીએ, આપનું સ્વાગત છે!' — આવી સ્વાગતની વાતો સર્વત્ર સંભળાઈ.
તસ્મિન્નુપરતે શબ્દે દિશઃ સર્વા નિનાદયન્। અન્તર્હિતાનાં ભૂતાનાં નિઃસ્વનસ્તુમુલીઽભવત્
આવો ઉત્સાહનો અવાજ શાંત પડ્યો ત્યારે, સર્વ દિશાઓમાંથી અદૃશ્ય પ્રાણીઓના ગર્જના જેવો મોટો અવાજ થયો.
પુષ્પવૃષ્ટિઃ શુભા ગન્ધાઃ શઙ્ખદુન્દુભિનિઃસ્વનાઃ। આસન્પ્રવેશે પાર્થાનાં તદદ્ભુતમિવાભવત્
પાંડવોના પ્રવેશ સમયે ફૂલોની વરસાત, શુભ સુગંધો અને શંખ-ઢોલના અવાજો થયા; એ દૃશ્ય અદ્ભુત લાગ્યું.
તત્પ્રીત્યા ચૈવ સર્વેષાં પૌરાણાં હર્ષસંભવઃ। શબ્દ આસીન્મહાંસ્તત્ર દિવસ્પૃક્કીર્તિવર્ધનઃ
પૌરજનોએ આનંદથી હર્ષ અનુભવ્યો; ત્યાં મોટો અવાજ થયો, જે આકાશને સ્પર્શતો અને તેમની કીર્તિને વધારતો હતો.
તેઽધીત્ય નિખિલાન્વેદાઞ્શાસ્ત્રાણિ વિવિધાનિ ચ। ન્યવસન્પાણ્ડવાસ્તત્ર પૂજિતા અકુતોભયાઃ
ત્યાં પાંડવો સર્વે વેદો અને અનેક શાસ્ત્રો ભણ્યા પછી, સન્માન પામીને અને નિર્ભય રહીને વસતા હતા.
યુધિષ્ઠિરસ્ય શૌચેન પ્રીતાઃ પ્રકૃતયોઽભવન્। ધૃત્યા ચ ભીમસેનસ્ય વિક્રમેણાર્જુનસ્ય ચ
યુધિષ્ઠિરની પવિત્રતાથી લોકો ખુશ થયા, ભીમસેનની સ્થિરતાથી અને અર્જુનના પરાક્રમથી પણ તેઓ પ્રસન્ન થયા.
ગુરુશુશ્રૂષયા કુન્ત્યા યમયોર્વિનયેન ચ। તુતોષ લોકઃ સકલસ્તેષાં શૌર્યગુણેન ચ
કુંતીએ વડીલોની સેવા કરી, યમદ્વયે વિનમ્રતા બતાવી અને બધા ભાઈઓના શૌર્યથી આખો જગત સંતોષ પામ્યો.
સમવાયે તતો રાજ્ઞાં કન્યાં ભર્તૃસ્વયંવરામ્। પ્રાપ્તવાનર્જુનઃ કૃષ્ણાં કૃત્વા કર્મ સુદુષ્કરમ્
પછી રાજાઓની સભામાં, અર્જુને અતિ દુષ્કર કાર્ય કરી, દ્રૌપદીનું સ્વયંવર જીતીને તેને પત્ની બનાવી.
તતઃ પ્રભૃતિ લોકેઽસ્મિન્પૂજ્યઃ સર્વધનુષ્મતામ્। આદિત્ય ઇવ દુષ્પ્રેક્ષ્યઃ સમરેષ્વપિ ચાભવત્
એ સમયે પછીથી, અર્જુન ધનુર્ધારીઓમાં સૌથી વધુ માન પામતો થયો, યુદ્ધમાં પણ તે સૌને માટે અદૃશ્ય અને સૂર્ય સમાન બની ગયો.
સ સર્વાન્પાર્થિવાઞ્જિત્વા સર્વાંશ્ચ મહતો ગણાન્। આજહારાર્જુનો રાજ્ઞો રાજસૂયં મહાક્રતુમ્
પછી અર્જુને બધા રાજાઓ અને મોટા સમૂહોને જીત્યા અને રાજસૂય યજ્ઞ પાંડવોના રાજાને અપાવ્યો.
યુધિષ્ઠિરેણ સંપ્રાપ્તો રાજસૂયો મહાક્રતુઃ
યુધિષ્ઠિર દ્વારા મહાન રાજસૂય યજ્ઞ સફળતાપૂર્વક સંપન્ન થયો.
સુનયાદ્વાસુદેવસ્ય ભીમાર્જુનબલેન ચ। ઘાતયિત્વા જરાસન્ધં ચૈદ્યં ચ બલગર્વિતમ્
વાસુદેવની બુદ્ધિ અને ભીમ-અર્જુનના બળે, જરાસંધ અને અહંકારથી ભરેલા ચેદિ રાજાને પણ મારે નાખ્યા.
દુર્યોધનં સમાગચ્છન્નર્હણાનિ તતસ્તતઃ। મણિકાઞ્ચનરત્નાનિ ગોહસ્ત્યશ્વધનાનિ ચ
પછી દુર્યોધન ત્યાં આવીને અનેક ભેટો—માણિક, સોનાં, રત્નો, ગાય, હાથી, ઘોડા અને ધન—જુઓ.
વિચિત્રાણિ ચ વાસાંસિ પ્રાવારાવરણાનિ ચ। કમ્બલાજિનરત્નાનિ રાઙ્કવાસ્તરણાનિ ચ
તેને ત્યાં વિવિધ વસ્ત્રો, ઓઢણીઓ, આવરણો, કમ્બલ, મૃગચર્મ, કિંમતી ચટાઈઓ અને સુંદર ગાદલા પણ જોવા મળ્યા.