તસ્યાસ્ય પુરુષેન્દ્રસ્યલોકપ્રથિતતેજસઃ। નિવાસો દ્વારકાયાં તુ વિદિતો વઃ પ્રધાનતઃ
આ પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ, વિશ્વવિખ્યાત તેજસ્વી ભગવાનનું નિવાસસ્થાન દ્વારકા છે, જે તમે બધા સારી રીતે જાણો છો.
અતીવ હિ પુરી રમ્યા દ્વારકા વાસવક્ષયાત્। અતિવૈરાજમપ્યદ્ધા પ્રત્યક્ષસ્તે યુધિષ્ઠિર
દ્વારકા શહેર અતિ સુંદર છે, એ તો ઇન્દ્રના નિવાસથી પણ શ્રેષ્ઠ છે; યુધિષ્ઠિર, એ તમે પોતાની આંખે જોઈ છે.
તસ્મિન્દેવપુરપ્રખ્યે સા સભા વૃષ્ણ્યુપાશ્રયા। સુધર્મેતિ ચ વિખ્યાતા યોજનાયતવિસ્તૃતા
આ દેવપુરીને સમાન શહેરમાં, વૃષ્ણિઓની સભા છે, જે 'સુધર્મા' તરીકે પ્રસિદ્ધ છે અને લાંબી-વિસ્તૃત છે.
તત્ર વૃષ્ણ્યન્દકાઃ સર્વે રામકૃષ્ણપુરોગમાઃ। લોકયાત્રામિમાં કૃત્સ્નાં પરિરક્ષન્ત આસતે
ત્યાં બધી વૃષ્ણિ અને અંધક વંશજ, રામ અને કૃષ્ણને આગેવાન બનાવી, સમગ્ર જગતની વ્યવસ્થા અને રક્ષા માટે બેઠા છે.
તત્રાસીનેષુ સર્વેષુ કદાચિદ્ભરતર્ષભ। દિવ્યગન્ધા વવુર્વાતાઃ કુસુમાનાં ચ વૃષ્ટયઃ
ત્યાં બધા બેઠેલા હતા ત્યારે, હે ભરતવંશી, એક સમયે દિવ્ય સુગંધવાળા પવન વહેવા લાગ્યા અને ફૂલોની વરસાદ થઈ.
તતઃ સૂર્યસહસ્રાભસ્તેજોરાશિર્મહાદ્ભુતઃ। મધ્યે તુ તેજસસ્તસ્ય પાણ્ડરં ગજમાસ્થિતઃ
પછી, અચાનક હજાર સૂર્ય જેટલું તેજ ધરાવતો અજોડ પ્રકાશનો ઢગલો દેખાયો, અને એ તેજ વચ્ચે એક સફેદ હાથી પર બેસેલો દેખાયો.
વૃતો દેવગણૈઃ સર્વૈર્વાસવઃ પ્રત્યદૃશ્યત।। રામકૃષ્ણૌ ચ રાજા ચ વૃષ્ણ્યન્ધકગણૈઃ સહ
બધા દેવતાઓથી ઘેરાયેલા ઇન્દ્ર દેખાયા; અને રામ, કૃષ્ણ તથા રાજા પણ વૃષ્ણિ અને અંધક વંશીઓ સાથે હતા.
ઉત્પત્ય સહસા દેવે નમસ્કારમકુર્વત।। સોઽવતીર્ય ગજાત્તૂર્ણં પરિષ્વજ્ય જનાર્દનમ્
દેવતાઓ અચાનક ઊભા થઈ વંદન કરવા લાગ્યા; અને ઇન્દ્ર ઝડપથી હાથી પરથી નીચે આવીને જનાર્દનને ભેટી પડ્યા.
સસ્વજે બલદેવં ચ રાજાનં ચ તમાહુકમ્।। વાસુદેવોદ્ધવૌ ચૈવ વિકદ્રું ચ મહામતિમ્
પછી તેમણે બલદેવને, તે રાજા અહુકપુત્રને, વાસુદેવ, ઉદ્ધવ અને વિદ્વાન વિકદ્રુને પણ ભેટી પડ્યા.
પ્રદ્યુમ્નસામ્બનિશઠાનનિરુદ્ધં ચ સાત્યકિમ્।। ગદં સારણમક્રૂરં ભાનુઝલ્લિવિડૂરથાન્
પ્રદ્યુમ્ન, સાંબ, નિશઠ, અનિરુદ્ધ અને સાથીકી; તેમજ ગદ, સારણ, અક્રૂર, ભાનુ, ઝલ્લિ અને વિદૂરથને પણ ભેટી પડ્યા.
તથૈવ કૃતવર્ણાણાં ચારુદેષ્ણં મહાબલમ્।। દેવકલ્પાન્મહારાજ તાન્દાશાર્હપુરોગમાન્
તેમજ, શ્રેષ્ઠ કુળના અને મહાબળવાન ચારુદેષ્નને; અને હે રાજા, દેવ સમાન એવા દાશાર્હ વંશના અગ્રણીઓને પણ ભેટી પડ્યા.
પિરિષ્વજ્ય ચ દૃષ્ટ્વા ચ ભગવાન્ભૂતભાવનઃ।। વૃષ્ણ્યન્ધકમહામાત્રાન્પરિષ્વજ્યાથ વાસવઃ
એમને મળીને અને જોઈને, સર્વજ્ઞ ભગવાને વૃષ્ણિ અને અંધકના મુખ્ય મંત્રીઓને પણ ભેટી પડ્યા, અને પછી ઇન્દ્રે—
પ્રગૃહ્ય પૂજાં તૈર્દત્તાં ભગવાન્પાકશાસનઃ।। સોઽદિતેર્વચનાત્તાત કુણ્ડલાર્થે જનાર્દનમ્
તેમણે આપેલી પૂજા સ્વીકારી, ભગવાન ઇન્દ્રે, માતા અદિતિના આદેશે, હે પ્રિય, જનાર્દનને કુંડલ વિશે કહ્યું—
નિહત્ય નરકં ભૌમમાહરિષ્યામિ કુણ્ડલે
હું ભૂમિપુત્ર નરકને મારીને કુંડલ પાછાં લાવીશ.
એવમુક્ત્વાઽથ ગોવિન્દો રામમેવાભ્યભાષત।। પ્રદ્યુમ્નમનિરુદ્ધં ચ સામ્બં ચાપ્રતિમં બલે
આ રીતે કહીને, ગોવિંદે પછી રામ, પ્રદ્યુમ્ન, અનિરુદ્ધ અને બલમાં અપ્રતિમ એવા સાંબને સંબોધ્યા.
એતાંશ્ચોચ્ત્કા તથા તત્ર વાસુદેવો મહાયશાઃ।। અથારુહ્ય સુપર્ણં વૈ શઙ્ખચક્રગદાસિભૃત્
એમને આ રીતે કહીને, મહાયશસ્વી વાસુદેવ શંખ, ચક્ર, ગદા અને ખડગ ધારણ કરનાર સુપર્ણ પર ચઢ્યા.
યયૌ તદા હૃષીકેશો દેવાનાં હિતકામ્યયા।। તં પ્રયાન્તમમિત્રઘ્નં દેવાઃ સહપુરન્દરાઃ
પછી હૃષીકેશ દેવતાઓના કલ્યાણ માટે રવાના થયા; અને એમના પાછળ દેવતાઓ ઇન્દ્ર સાથે ગયા.
પૃષ્ઠતોઽનુયયુઃ પ્રીત્યા સ્તુવન્તો વિષ્ણુમચ્યુતમ્। ઉગ્રાન્ત્રક્ષોગણાન્હત્વા નરકસ્ય મહાસુરાન્
પાછળથી આનંદપૂર્વક, અચલ વિષ્ણુની સ્તુતિ કરતા દેવતાઓ ગયા; અને તેમણે નરકના ભયાનક રક્ષક અને મહાસુરોને સંહાર્યા.
ક્ષુરાન્તાન્મૌરવાન્પાશાન્ષટ્સહસ્રં દદર્શ સઃ।। સ़ઞ્છિદ્ય પાશાચ્છસ્ત્રેણ મુરં હત્વા સહાન્વયમ્
ત્યાં તેણે મુરાના છ હજાર કટારાવાળા ફાંસો જોયા; અને પોતાના શસ્ત્રથી એ ફાંસો કાપી, મુરા અને તેના પુત્રોને મારી નાખ્યા.
શૈલસઙ્ઘાનતિક્રમ્ય નિશુમ્ભં ચ વ્યપોથયત્
પર્વતોની શ્રેણીઓ પાર કરીને, તેણે નિશુમ્ભને પણ સંહાર્યો.
યઃ સહસ્રસહસ્ત્વેકઃ સર્વાન્દેવાનપોથયત્। તં જઘાન મહાવીર્યં હયગ્રીવં મહાબલમ્
જે એકલા જ હજારો હજારો દેવતાઓને હરાવી શકતો હતો, એ મહાબળવાન અને મહાવીર હયગ્રીવને પણ તેણે સંહાર્યો.
અપારતેજા દુર્ધર્ષઃ સર્વયાદવનન્દનઃ।। મધ્યે લોહિતગઙ્ગાયાં ભગવાન્દેવકીસુતઃ
અપરિમિત તેજ અને અપરાજિત, યાદવો માટે ભયજનક એવા ભગવાન દેવકીપુત્ર, લાલ ગંગાના મધ્યમાં હતા.
ઔદકાયાં વિરૂપાક્ષં જઘાન મધુસૂદનઃ। તતઃ પ્રાગ્જ્યોતિષં નામ દીપ્યમાનમિવ શ્રિયા। પુરમાસાદયામાસ તત્ર યુદ્ધમવર્તત
મધુસૂદનએ ઔદક શહેરમાં વિરૂપાક્ષને મારી નાખ્યો. પછી તેજથી ઝગમગતું પ્રાગ્જ્યોતિષ નામનું શહેર પહોંચ્યો, જ્યાં યુદ્ધ શરૂ થયું.
તદ્યુદ્ધમભવદ્ઘોરં તેન ભૌમેન ભારત। કુણ્ડલાર્થે સુરેશસ્ય નરકેણ મહાત્મના
હે ભારત, ત્યાં ભૌમ અને નરક વચ્ચે દેવોના કુંડળ માટે ભયાનક યુદ્ધ થયું.
મુહૂર્તં લાલયિત્વા તુ નરકં મધૂસૂદનઃ। પ્રવૃત્તચક્રં ચક્રેણ પ્રમમાથ બલાદ્બલી
મધુસૂદનએ થોડો સમય નરકને સહન કર્યો, પછી ચક્ર ફેરવીને તેની શક્તિથી તેને ચકનાચૂર કરી નાખ્યો.
ચક્રપ્રમથિતં તસ્ય પપાત સહસા ભુવિ। ઉત્તમાઙ્ગં હતાઙ્ગસ્ય વૃત્રે વજ્રહતે યથા
ચક્રના ઘા થી તેના શરીરનું મથું જમીન પર તુરંત પડી ગયું, જેમ વજ્રના ઘા થી વૃત્રનું પડ્યું હતું.
ભૂમિસ્તુ પતિતં દૃષ્ટ્વા પ્રાયચ્છત્કુણ્ડલે સુતમ્। પ્રદાય ચ મહાબાહુમિદં વચનમબ્રવીત્
પુત્રને પડેલો જોઈ ભૂમિએ કુંડળ આપી દીધાં અને પોતાના બળવાન પુત્રને આપી આ રીતે બોલી.
સૃષ્ટસ્ત્વયૈવ મધુહંસ્ત્વયૈવ વિનિપાતિતઃ। યથેચ્છસિ તથા ક્રીડા પ્રજાસ્તસ્યાનુપાલય
મધુને તું જ પેદા કર્યો અને તું જ નાશ કર્યો; હવે તારી ઈચ્છા પ્રમાણે રમ અને તેની પ્રજાનું રક્ષણ કર.
દેવાનાં ચ મુનીનાં ચ પિતૄણાં ચ મહાત્મનામ્। ઉદ્વેજનીયો ભૂતાનાં બ્રહ્મદ્વિદ્ પુરુષાધમઃ
જે બ્રહ્મદ્વેષી પુરુષ હતો, એ દેવો, ઋષિઓ, પિતૃઓ અને સર્વ જીવોને દુ:ખ આપતો હતો.
લોકદ્વિષ્ટઃ સુતસ્તે તુ દેવારિર્લોકકણ્ટકઃ। સર્વલોકનમસ્કાર્યામદિતં બાધયદ્વલી
તારો પુત્ર સર્વેને અપ્રિય, દેવોનો શત્રુ અને જગત માટે કંટક હતો; એ સર્વે માન્ય લોકોને દુ:ખ આપતો હતો.