યુધ્યમાનાઃ સમેયુશ્ચ દેવા દૈતેયદાનવૈઃ। તદ્યુદ્ધમભવદ્ઘોરં દેવદાનવસઙ્કુલમ્
દેવતાઓ અને દૈત્ય-દાનવો યુદ્ધ કરતાં એકબીજાને ભીડ્યા; એ યુદ્ધ બહુ જ ભયાનક અને દેવ-દાનવોની ભીડથી ભરેલું હતું.
તાભ્યાં બલાભ્યાં સઞ્જજ્ઞે તુમુલો વિગ્રહસ્તદા। તીક્ષ્ણશસ્ત્રૈઃ કિરન્તોઽથ અભ્યયુર્દેવદાનવાઃ
બન્ને પક્ષો વચ્ચે ભયંકર સંઘર્ષ થયો; બંનેએ તીક્ષ્ણ શસ્ત્રો ફેંકી એકબીજા પર ચઢાઈ કરી.
ઘ્રન્તિ દેવાન્સગન્ધર્વાન્સયક્ષોરગચારણાન્। તે વધ્યમાના દૈતેયૈર્દેવસઙ્ઘાસ્તદા રણે
દૈત્યોએ દેવતાઓ, સાથે સાથે ગંધર્વ, યક્ષ, નાગ અને ચારણોને પણ માર્યા; એ યુદ્ધમાં દૈત્યોએ દેવતાઓના સમૂહને હણી નાખ્યા.
ત્રાતારં મનસા જગ્મુર્દેવં નારાયમં પ્રભુમ્। એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર જગામ હરિરીશ્વરઃ
એ સમયે દેવતાઓએ મનમાં રક્ષક રૂપે નારાયણ ભગવાનને યાદ કર્યા; એ જ સમયે હરિ ભગવાન ત્યાં ઉપસ્થિત થયા.
દીપયઞ્જ્યોતિષા ભૂમિં શઙ્ખચક્રગદાધરઃ। તમાગતં સુપર્ણસ્થં વિષ્ણું લોકનમસ્કૃતમ્
જેમણે પોતાના તેજથી ધરતીને પ્રકાશિત કરી, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરી, અને સર્વ લોકોએ જેમનું વંદન કર્યું, એવા વિષ્ણુ ભગવાન સુપર્ણ (ગરુડ) પર આવી પહોંચ્યા.
દૃષ્ટ્વા મુદા યુતાઃ સર્વે ભયં ત્યક્ત્વા રમે સુરાઃ। ચક્રુર્યુદ્ધં પુનઃ સર્વે દેવા દૈતેયદાનવૈઃ
તેમને આવ્યા જોઈને બધા દેવતાઓ આનંદથી ભરાઈ ગયા, ભય છોડીને ફરી દૈત્ય-દાનવો સામે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.
તદ્યુદ્ધમભવદ્ઘોરમચિન્ત્યં રોમહર્ષણમ્। જઘ્રુર્દૈત્યાન્ત્રણે ઘોરાઃ સર્વે શક્રપુરોગમાઃ
એ યુદ્ધ અત્યંત ભયાનક, કલ્પનાથી પણ પાર અને રોમાંચક બની ગયું; શક્ર (ઇન્દ્ર)ની આગેવાનીમાં બધા ભયાનક દેવતાઓએ યુદ્ધમાં દૈત્યોને માર્યા.
તે બાધ્યમાના બિબુધૈર્દુદ્રુવુદૈત્યદાનવાઃ
દેવતાઓના હુમલાથી દૈત્ય અને દાનવો ભાગી છૂટ્યા.
વિદ્રુતાન્દાનવાન્દૃષ્ટ્વા તદા ભારત સંયુગે। કાલનેમિરિતિ ખ્યાતો દાનવઃ પ્રત્યદૃશ્યતા
યુદ્ધમાં દાનવોને ભાગતા જોઈને, હે ભારત, ત્યારે કાલનેમિ નામનો પ્રસિદ્ધ દાનવ ત્યાં દેખાયો.
શત્રુપ્રહરણે ઘોરઃ શતબાહુઃ શતાનનઃ। શતશીર્ષઃ સ્થિતઃ શ્રીમાઞ્છતશૃઙ્ગં ઇવાચલઃ
શત્રુઓને મારવામાં ભયાનક, સો હાથ, સો ચહેરા, સો માથા ધરાવતો અને શાનદાર, સો શિખરો ધરાવતા પર્વત જેવો, એ દાનવ અડગ ઊભો રહ્યો.
ભાસ્કરાકારમુકુટઃ શિઞ્જિતાભરણાઙ્ગદઃ। ધૂમ્રકેતુર્હરિશ્મશ્રુર્નિર્દષ્ટોષ્ઠપુટાનનઃ
તેના માથે સૂર્ય જેવો તેજસ્વી મુકુટ હતો, દાગીના અને કાંડા પરના વળય ઝણઝણતાં હતાં; તેના શિખા ધૂમ્ર રંગની હતી, દાઢી પીળાશવાળી હતી અને ગુસ્સામાં હોઠ દાંતથી ચાવ્યા હોવાથી તેનો મુખ ખૂબ ભયાનક લાગતો હતો.
ત્રૈલોક્યાન્તરવિસ્તારં ધારયન્વિપુલં વપુઃ। તર્જયન્વૈ રણે દેવાઞ્છાદયન્વૈ દિશો દશ
તેનું શરીર એટલું વિશાળ હતું કે ત્રણેય લોક વચ્ચે ફેલાયું હતું; યુદ્ધમાં દેવતાઓને ડરાવતો અને દસેય દિશાઓને ઢાંકી લેતો હતો.
અભ્યધાવત્સુસઙ્ક્રુદ્ધો વ્યાદિતાસ્ય ઇવાન્તકઃ। તત્ર શસ્ત્રપ્રતાનૈશ્ચ દેવાન્ધર્ષિતવાન્ત્રણે
પછી તે અત્યંત ક્રોધિત થઈને, મોઢું પહોળું ખોલીને, જાણે મૃત્યુદેવતા જ હોય એમ, યુદ્ધમાં દેવતાઓ પર શસ્ત્રવર્ષા કરીને હુમલો કરવા દોડી આવ્યો.
અભ્યાયયુઃ સુરાન્સર્વાન્પુનસ્તે દૈત્યદાનવાઃ। આપીડયન્ત્રણે ક્રુદ્ધાસ્તતો દેવાન્યુધિષ્ઠિર
પછી, હે યુધિષ્ઠિર, દૈત્ય અને દાનવો ફરીથી ગુસ્સામાં આવીને યુદ્ધમાં બધા દેવતાઓને ઘેરી વળ્યા.
તે વધ્યમાના વિબુધાઃ સમરે કાલનેમિના। દૈત્યૈશ્ચૈવ મહારાજ દુદ્રુવુસ્તે દિશો દશ
મહારાજા, કાલનેમિ અને દૈત્યોએ યુદ્ધમાં હુમલો કરતાં દેવતાઓ બધે દસેય દિશામાં ભાગી ગયા.
વિબુધાન્વિદ્રુતાન્દૃષ્ટ્વા કાલનેમિર્મહા।ઞસુરઃ। ઇન્દ્રં યમં ચ વરુણં વાયું ચ ધનદં રવિમ્
દેવતાઓને ભાગતા જોઈને, મહાબળવાન અસુર કાલનેમિએ ઇન્દ્ર, યમ, વરુણ, વાયુ, કુબેર અને રવિનો પીછો કર્યો.
એતાંશ્ચાન્યાન્બલાઞ્જિત્વા તેષાં કાર્યાણ્યવાપ સઃ। તાન્સર્વાન્સહસા જિત્વા કાલનેમિર્મહાસુરઃ
આ બધા અને બીજા પણ દળોને હરાવીને, તેણે પોતાની ઈચ્છા પૂર્ણ કરી; બધાને તરત જ જીતીને મહાસુર કાલનેમિએ—
દદર્શ ગગને વિષ્ણું સુપર્ણસ્થં મહાદ્યુતિમ્। તં દૃષ્ટ્વા ક્રોધતામ્રાક્ષસ્તર્જયન્નભ્યયાત્તદા
—આકાશમાં ગરુડ પર બેઠેલા, તેજસ્વી વિષ્ણુને જોયા; તેને જોઈને, ગુસ્સાથી આંખો લાલ કરી, ધમકી આપતો આગળ વધ્યો.
સ બાહુશતમુદ્યમ્ય સર્વાસ્ત્રગ્રહણં રણે। રોષાદ્ભારત દૈત્યેન્દ્રો વિષ્ણોરુરસિ પાતયત્
ત્યારે દૈત્યપતિએ ક્રોધથી ભરાઈને, યુદ્ધમાં સો હાથ ઉંચા કરીને અને બધા શસ્ત્રો લઈને, એ બધું વિષ્ણુના છાતી પર ફેંક્યું, હે ભરત.
દૈત્યાશ્ચ દાનવાશ્ચૈવ સર્વે મયપુરોગમાઃ। સ્વાન્યાયુધાનિ સઙ્ગૃહ્ય સર્વે વિષ્ણુમુપાદ્રવન્
પછી બધા દૈત્ય અને દાનવો, માયા ને આગળ રાખીને, પોતાના શસ્ત્રો લઈને એકસાથે વિષ્ણુ પર તૂટી પડ્યા.
સ તાડ્યમાનો।ઞતિબલૈર્દૈત્યૈઃ સર્વાયુઘોદ્યતૈઃ। ન ચચાલ હરિર્યુદ્ધેઽકમ્પમાન ઇવાચલઃ
એ મહાબળવાન દૈત્યોએ બધા શસ્ત્રો લઈને વિષ્ણુ પર વાર કર્યા, છતાં હરિ યુદ્ધમાં અડગ રહ્યો, જાણે પર્વત જ હલતો ન હોય એમ.
પુનરુદ્યમ્ય સઙ્ક્રુદ્ધઃ કાલનેમિર્દૃઢાં ગદામ્। જઘાન ગદયા રાજંસ્તં વિષ્ણું ગરુડં ચ વૈ
પછી કાલનેમિ ફરીથી ગુસ્સામાં આવીને, મજબૂત ગદા ઉંચકી અને એ ગદાથી રાજા, વિષ્ણુ અને ગરુડને માર્યો.
તં દૃષ્ટ્વા ગુરડં શ્રાન્તં ચક્રમુદ્યસ્ય વૈ હરિઃ। શતં શિરાંસિ બાહૂંશ્ચ સોચ્છિનત્કાલનેમિનઃ
ગરુડને થાકેલો જોઈને, હરિએ પોતાનું ચક્ર ઉંચક્યું અને કાલનેમિના સો માથા અને હાથ એકાએक કાપી નાંખ્યા.
જઘાનાન્યાંસ્ચ તાન્સર્વાન્સમરે દૈત્યદાનવાન્। વિબુધાનામૃષીણાં ચ સ્વાનિ સ્થાનાનિ વૈ દદૌ
પછી યુદ્ધમાં બધા દૈત્ય અને દાનવોને હરાવીને, દેવતાઓ અને ઋષિઓને તેમના યથાયોગ્ય સ્થાન પાછાં આપ્યાં.
દત્ત્વા સુરાણાં સુગ્રીતો યોગ્યકર્માણિ ભારત। જગામ બ્રહ્મણા સાર્ધં બ્રહ્મલોકં તદા હરિઃ
હે ભરત, દેવતાઓને યોગ્ય કામ સોંપીને, હરિ પછી બ્રહ્માજી સાથે બ્રહ્મલોકમાં ગયો.
બ્રહ્મલોકં પ્રવિશ્યાશ્ચ પ્રાપ્ય નારાયણઃ પ્રભુઃ। પૌરાણં બ્રહ્મસદનં દિવ્યં નારાયણાશ્રયમ્
બ્રહ્મલોકમાં પ્રવેશીને અને એ પ્રાચીન, દિવ્ય બ્રહ્માસદનને, જે નારાયણનું આશ્રય છે, પ્રાપ્ત કર્યું—
સ પ્રવિશ્ય તદા દેવઃ સ્તૂયમાનો મહર્ષિભિઃ। સહસ્રશીર્ષા ભૂત્વા ચ શયનાયોપચક્રમે
ત્યાં એ દેવએ મહર્ષિઓ દ્વારા સ્તુતિ પામી, હજારો માથાવાળો રૂપ ધારણ કરી આરામ કરવા માટે શયન કર્યું.
આદિદેવઃ પુરાણાત્મા નિદ્રાવશમુપાગતઃ। શેતે સુખં સદા વિષ્ણુર્મોહયઞ્જગદવ્યયઃ
પ્રાચીન આત્મા, આદિદેવ, નિદ્રાના વશમાં આવીને, અવિનાશી વિષ્ણુ હંમેશા સુખથી શયન કરે છે અને જગતને મોહમાં મૂકે છે.
જગ્મુસ્તસ્યાથ વર્ષાણિ શયાનસ્ય મહાત્મનઃ। ષટ્ત્રિંશચ્છતસાહસ્રં માનુષેણેહ સઙ્ખ્યયા
પછી, જ્યારે એ મહાન આત્મા ઊંઘમાં હતો, ત્યારે માનવ ગણતરી પ્રમાણે છત્રીસ હજાર વર્ષ વીતી ગયા.
જગ્મુઃ કૃતયુગત્રેતાદ્વાપરાન્તે બુબોધ હ। બ્રહ્માદિભિઃ સ્તૂયમાનઃ સુરૈશ્ચાપિ સહર્ષિભિઃ
કૃતયુગ, ત્રેતાયુગ અને દ્વાપરયુગ પસાર થયા; અને એના અંતે, બ્રહ્મા, દેવો અને ઋષિઓએ સ્તુતિ કરતાં, તે જાગ્યો.