યથૈવ ભગવાઞ્જાતઃ ક્ષિતાવિહ જનાર્દનઃ। માધવેષુ મહાબુદ્ધિસ્તન્મે બ્રૂહિ પિતામહ
માધવોમાં મહાબુદ્ધિશાળી ભગવાન જનાર્દન પૃથ્વી પર કેવી રીતે જન્મ્યા, એ તમે મને કહો, હે પિતામહ.
એવમુક્તસ્તતો ભીષ્મઃ કેશવસ્ય મહાત્મનઃ। માધવેષુ તથા જન્મ કથયામાસ વીર્યવાન્
આ રીતે પૂછ્યા પછી, વીર ભીષ્મે મહાત્મા કેશવનું માધવોમાં જન્મ કેવી રીતે થયું તે કહવાનું શરૂ કર્યું.
હન્ત તે કથયિષ્યામિ યુધિષ્ઠિર યથાતથમ્। યતો નારાયણસ્યેહ જન્મ વૃષ્ણિષુ કૌરવ
હવે, યુધિષ્ઠિર, હું તને સાચી રીતે કહું છું કે નારાયણ ભગવાન વૃષ્ણિ કુળમાં કઈ રીતે અવતર્યા હતા.
પુરા લોકે મહારાજ વર્તમાને કૃતે યુગે। આસીત્રૈલોક્યવિખ્યાતઃ સઙ્ગ્રામસ્તારકામયઃ
પહેલાં, મહારાજ, જ્યારે દુનિયામાં કૃતયુગ ચાલી રહ્યો હતો, ત્યારે ત્રણેય લોકમાં પ્રસિદ્ધ એવા તારકામય નામના યુદ્ધ થયું હતું.
વિરોચનો મયસ્તારો વરાહઃ શ્વેત એવ ચ। વિપ્રચિત્તિઃ પ્રલમ્બશ્ચ વૃત્રજમ્ભબલાદયઃ
વિરોચન, માયા, તારક, વરાહ, શ્વેત, વિપ્રચિત્તિ, પ્રલંબ, વૃત્ર, જંભ અને બલ—
નમુચિઃ કાલનેમિશ્ચ પ્રહ્લાદ ઇતિ વિશ્રુતઃ। લમ્બઃ કિશોરઃ સ્વર્ભાનુરરિષ્ટો રાક્ષસેશ્વરઃ
નમુચિ, કાલનેમિ, પ્રસિદ્ધ પ્રહલાદ, લંબ, કિશોર, સ્વર્ભાનુ, અરીષ્ઠ અને રાક્ષસોના સ્વામી—
એતે ચાન્યે ચ બહવો દૈત્યસઙ્ઘાઃ સહસ્રશઃ। નાનાશસ્ત્રધરા રાજન્નાનાભૂષણવાહનાઃ
આ ઉપરાંત અનેક દૈત્યગણ હજારોની સંખ્યામાં, જુદા જુદા શસ્ત્રો ધારણ કરીને અને વિવિધ આભૂષણો તથા વાહનો સાથે, રણમાં ઊભા રહ્યા હતા.
દેવતાનામભિમુખાસ્તસ્થુર્દૈતેયદાનવાઃ। દેવાસ્તુ યુધ્યમાનાસ્તે દાનવાનભ્યયૂ રણે
આ બધા દૈત્ય અને દાનવો દેવતાઓ સામે ઊભા રહ્યા, અને દેવતાઓએ યુદ્ધ કરતાં દાનવો પર ચઢાઈ કરી.
આદિત્યા વસવો રુદ્રાઃ સાધ્યા વિશ્વે મરુદ્ગણાઃ। ઇન્દ્રો યમશ્ચ વરુણશ્ચન્દ્રશ્ચૈવ ધનેશ્વરઃ
આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર, સાધ્ય, વિશ્વેદેવ, મરુદગણ, ઇન્દ્ર, યમ, વર્ણ, ચંદ્ર અને ધનના સ્વામી—
અશ્વિનૌ ચ મહાવીર્યૌ યે ચાન્યે દેવતાગણાઃ। ચક્રુર્યુદ્ધં મહાઘોરં દાનવૈશ્ચ યથાક્રમમ્
મહાવીર્યી અશ્વિનીકુમારો અને બીજા બધા દેવતાઓએ પણ દાનવો સામે ભયાનક યુદ્ધ કર્યું.
યુધ્યમાનાઃ સમેયુશ્ચ દેવા દૈતેયદાનવૈઃ। તદ્યુદ્ધમભવદ્ઘોરં દેવદાનવસઙ્કુલમ્
દેવતાઓ અને દૈત્ય-દાનવો યુદ્ધ કરતાં એકબીજાને ભીડ્યા; એ યુદ્ધ બહુ જ ભયાનક અને દેવ-દાનવોની ભીડથી ભરેલું હતું.
તાભ્યાં બલાભ્યાં સઞ્જજ્ઞે તુમુલો વિગ્રહસ્તદા। તીક્ષ્ણશસ્ત્રૈઃ કિરન્તોઽથ અભ્યયુર્દેવદાનવાઃ
બન્ને પક્ષો વચ્ચે ભયંકર સંઘર્ષ થયો; બંનેએ તીક્ષ્ણ શસ્ત્રો ફેંકી એકબીજા પર ચઢાઈ કરી.
ઘ્રન્તિ દેવાન્સગન્ધર્વાન્સયક્ષોરગચારણાન્। તે વધ્યમાના દૈતેયૈર્દેવસઙ્ઘાસ્તદા રણે
દૈત્યોએ દેવતાઓ, સાથે સાથે ગંધર્વ, યક્ષ, નાગ અને ચારણોને પણ માર્યા; એ યુદ્ધમાં દૈત્યોએ દેવતાઓના સમૂહને હણી નાખ્યા.
ત્રાતારં મનસા જગ્મુર્દેવં નારાયમં પ્રભુમ્। એતસ્મિન્નન્તરે તત્ર જગામ હરિરીશ્વરઃ
એ સમયે દેવતાઓએ મનમાં રક્ષક રૂપે નારાયણ ભગવાનને યાદ કર્યા; એ જ સમયે હરિ ભગવાન ત્યાં ઉપસ્થિત થયા.
દીપયઞ્જ્યોતિષા ભૂમિં શઙ્ખચક્રગદાધરઃ। તમાગતં સુપર્ણસ્થં વિષ્ણું લોકનમસ્કૃતમ્
જેમણે પોતાના તેજથી ધરતીને પ્રકાશિત કરી, શંખ, ચક્ર અને ગદા ધારણ કરી, અને સર્વ લોકોએ જેમનું વંદન કર્યું, એવા વિષ્ણુ ભગવાન સુપર્ણ (ગરુડ) પર આવી પહોંચ્યા.
દૃષ્ટ્વા મુદા યુતાઃ સર્વે ભયં ત્યક્ત્વા રમે સુરાઃ। ચક્રુર્યુદ્ધં પુનઃ સર્વે દેવા દૈતેયદાનવૈઃ
તેમને આવ્યા જોઈને બધા દેવતાઓ આનંદથી ભરાઈ ગયા, ભય છોડીને ફરી દૈત્ય-દાનવો સામે યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.
તદ્યુદ્ધમભવદ્ઘોરમચિન્ત્યં રોમહર્ષણમ્। જઘ્રુર્દૈત્યાન્ત્રણે ઘોરાઃ સર્વે શક્રપુરોગમાઃ
એ યુદ્ધ અત્યંત ભયાનક, કલ્પનાથી પણ પાર અને રોમાંચક બની ગયું; શક્ર (ઇન્દ્ર)ની આગેવાનીમાં બધા ભયાનક દેવતાઓએ યુદ્ધમાં દૈત્યોને માર્યા.
તે બાધ્યમાના બિબુધૈર્દુદ્રુવુદૈત્યદાનવાઃ
દેવતાઓના હુમલાથી દૈત્ય અને દાનવો ભાગી છૂટ્યા.
વિદ્રુતાન્દાનવાન્દૃષ્ટ્વા તદા ભારત સંયુગે। કાલનેમિરિતિ ખ્યાતો દાનવઃ પ્રત્યદૃશ્યતા
યુદ્ધમાં દાનવોને ભાગતા જોઈને, હે ભારત, ત્યારે કાલનેમિ નામનો પ્રસિદ્ધ દાનવ ત્યાં દેખાયો.
શત્રુપ્રહરણે ઘોરઃ શતબાહુઃ શતાનનઃ। શતશીર્ષઃ સ્થિતઃ શ્રીમાઞ્છતશૃઙ્ગં ઇવાચલઃ
શત્રુઓને મારવામાં ભયાનક, સો હાથ, સો ચહેરા, સો માથા ધરાવતો અને શાનદાર, સો શિખરો ધરાવતા પર્વત જેવો, એ દાનવ અડગ ઊભો રહ્યો.
ભાસ્કરાકારમુકુટઃ શિઞ્જિતાભરણાઙ્ગદઃ। ધૂમ્રકેતુર્હરિશ્મશ્રુર્નિર્દષ્ટોષ્ઠપુટાનનઃ
તેના માથે સૂર્ય જેવો તેજસ્વી મુકુટ હતો, દાગીના અને કાંડા પરના વળય ઝણઝણતાં હતાં; તેના શિખા ધૂમ્ર રંગની હતી, દાઢી પીળાશવાળી હતી અને ગુસ્સામાં હોઠ દાંતથી ચાવ્યા હોવાથી તેનો મુખ ખૂબ ભયાનક લાગતો હતો.
ત્રૈલોક્યાન્તરવિસ્તારં ધારયન્વિપુલં વપુઃ। તર્જયન્વૈ રણે દેવાઞ્છાદયન્વૈ દિશો દશ
તેનું શરીર એટલું વિશાળ હતું કે ત્રણેય લોક વચ્ચે ફેલાયું હતું; યુદ્ધમાં દેવતાઓને ડરાવતો અને દસેય દિશાઓને ઢાંકી લેતો હતો.
અભ્યધાવત્સુસઙ્ક્રુદ્ધો વ્યાદિતાસ્ય ઇવાન્તકઃ। તત્ર શસ્ત્રપ્રતાનૈશ્ચ દેવાન્ધર્ષિતવાન્ત્રણે
પછી તે અત્યંત ક્રોધિત થઈને, મોઢું પહોળું ખોલીને, જાણે મૃત્યુદેવતા જ હોય એમ, યુદ્ધમાં દેવતાઓ પર શસ્ત્રવર્ષા કરીને હુમલો કરવા દોડી આવ્યો.
અભ્યાયયુઃ સુરાન્સર્વાન્પુનસ્તે દૈત્યદાનવાઃ। આપીડયન્ત્રણે ક્રુદ્ધાસ્તતો દેવાન્યુધિષ્ઠિર
પછી, હે યુધિષ્ઠિર, દૈત્ય અને દાનવો ફરીથી ગુસ્સામાં આવીને યુદ્ધમાં બધા દેવતાઓને ઘેરી વળ્યા.
તે વધ્યમાના વિબુધાઃ સમરે કાલનેમિના। દૈત્યૈશ્ચૈવ મહારાજ દુદ્રુવુસ્તે દિશો દશ
મહારાજા, કાલનેમિ અને દૈત્યોએ યુદ્ધમાં હુમલો કરતાં દેવતાઓ બધે દસેય દિશામાં ભાગી ગયા.
વિબુધાન્વિદ્રુતાન્દૃષ્ટ્વા કાલનેમિર્મહા।ઞસુરઃ। ઇન્દ્રં યમં ચ વરુણં વાયું ચ ધનદં રવિમ્
દેવતાઓને ભાગતા જોઈને, મહાબળવાન અસુર કાલનેમિએ ઇન્દ્ર, યમ, વરુણ, વાયુ, કુબેર અને રવિનો પીછો કર્યો.
એતાંશ્ચાન્યાન્બલાઞ્જિત્વા તેષાં કાર્યાણ્યવાપ સઃ। તાન્સર્વાન્સહસા જિત્વા કાલનેમિર્મહાસુરઃ
આ બધા અને બીજા પણ દળોને હરાવીને, તેણે પોતાની ઈચ્છા પૂર્ણ કરી; બધાને તરત જ જીતીને મહાસુર કાલનેમિએ—
દદર્શ ગગને વિષ્ણું સુપર્ણસ્થં મહાદ્યુતિમ્। તં દૃષ્ટ્વા ક્રોધતામ્રાક્ષસ્તર્જયન્નભ્યયાત્તદા
—આકાશમાં ગરુડ પર બેઠેલા, તેજસ્વી વિષ્ણુને જોયા; તેને જોઈને, ગુસ્સાથી આંખો લાલ કરી, ધમકી આપતો આગળ વધ્યો.
સ બાહુશતમુદ્યમ્ય સર્વાસ્ત્રગ્રહણં રણે। રોષાદ્ભારત દૈત્યેન્દ્રો વિષ્ણોરુરસિ પાતયત્
ત્યારે દૈત્યપતિએ ક્રોધથી ભરાઈને, યુદ્ધમાં સો હાથ ઉંચા કરીને અને બધા શસ્ત્રો લઈને, એ બધું વિષ્ણુના છાતી પર ફેંક્યું, હે ભરત.
દૈત્યાશ્ચ દાનવાશ્ચૈવ સર્વે મયપુરોગમાઃ। સ્વાન્યાયુધાનિ સઙ્ગૃહ્ય સર્વે વિષ્ણુમુપાદ્રવન્
પછી બધા દૈત્ય અને દાનવો, માયા ને આગળ રાખીને, પોતાના શસ્ત્રો લઈને એકસાથે વિષ્ણુ પર તૂટી પડ્યા.