તદ્ધિ રૂપમુપેન્દ્રસ્ય દેવદાનવમાનવાઃ। દૃષ્ટ્વા સંમુમુહુઃ સર્વે વિષ્ણુતેજોઽભિપીડિતાઃ
ઉપેન્દ્રનું એ રૂપ જોઈને, બધા દેવો, દાનવો અને મનુષ્યો, વિષ્ણુના તેજથી મોહિત થઈ, અચકાઈ ગયા.
બલિર્બદ્ધોઽભિમાની ચ યજ્ઞવાટે મહાત્મના। વિરોચનકુલં સર્વં પાતાલે વિનિવેશિતમ્
અહંકારી બલિને મહાત્માએ યજ્ઞસ્થળે બાંધી દીધો; અને વીરોચનના આખા કુળને પાતાળમાં મોકલી દીધું.
એવંવિધાનિ કર્માણિ કૃત્વા ગરુડાવાહનઃ। ન વિસ્મયમુપાગચ્છત્પારમેષ્ઠ્યેન તેજસા
એવી અનેક વિદ્યા કર્યાના પછી પણ, ગરુડ પર સવાર વિષ્ણુ, પરમ તેજ ધરાવતા હોવાથી, કશું આશ્ચર્ય માન્યા નહીં.
સ સર્વમસુરૈશ્વર્યં સમ્પ્રદાય શચીપતેઃ। ત્રૈલોક્યં ચ દદૌ શક્રે વિષ્ણુર્દાનવસૂદનઃ
પછી તેણે સર્વ અસુરોનું ઐશ્વર્ય શચીપતિને સોંપ્યું; દાનવોના સંહારક વિષ્ણુએ ત્રણેય લોકોએ શક્રને આપી દીધાં.
એષ તે વામનો નામ પ્રાદુર્ભાવો મહાત્મનઃ। વેદવિદ્ભિર્દ્વિજૈરેતચ્છ્રૂયતે વૈષ્ણવં યશઃ। માનુષેષુ તતો વિષ્ણોઃ પ્રાદુર્ભાવાંસ્તથા શૃણુ
આ મહાન આત્મા વામન અવતાર છે. વિદ્વાન દ્વિજોએ, જે વેદ જાણે છે, તેઓ પાસેથી વિષ્ણુનું આ યશ સાંભળવામાં આવે છે. હવે માનવોમાં થયેલા વિષ્ણુના અવતારો વિશે પણ સાંભળો.
વિષ્ણોઃ પુનર્મહાભાગઃ પ્રાદુર્ભાવો મહાત્મનઃ। દત્તાત્રેય ઇતિ ખ્યાત ઋષિરાસીન્મહાયશાઃ
પછી ફરીથી, મહાત્મા વિષ્ણુનો એક મહાન અવતાર થયો, જે દત્તાત્રેય નામે પ્રસિદ્ધ ઋષિ હતા.
તેન નષ્ટેષુ વેદેષુ ક્રિયાસુ ચ મખેષુ ચ। ચાતુર્વર્ણ્યે ચ સઙ્કીર્ણે ધર્મે શિથિલતાં ગતે
જ્યારે વેદો ગુમ થઈ ગયા, યજ્ઞો અને વિધિઓ બંધ થઈ ગયા, અને ચતુર્વર્ણ વ્યવસ્થા ગડબડાઈ ગઈ, ધર્મ પણ નબળો પડી ગયો હતો—
અભવર્ધતિ ચાધર્મે સત્યે નષ્ટે સ્થિતેઽનૃતે। પ્રજાસુ ક્ષીયમાણાસુ ધર્મે ચામૂલતાં પતે
ત્યારે અધર્મ વધ્યો, સત્ય ગુમ થઈ ગયું અને અસત્ય ફેલાયું; લોકો ઘટી ગયા અને ધર્મ મૂળથી ઉખડી ગયો.
સયજ્ઞાઃ સક્રિયા વેદાઃ પ્રત્યાનીતા હિ તેન વૈ। ચાતુર્વર્ણ્યમસઙ્કીર્ણં કૃતં તેન મહાત્મના
એ મહાત્માએ વેદો, યજ્ઞો અને વિધિઓ ફરીથી સ્થાપ્યા; અને ચતુર્વર્ણ વ્યવસ્થાને ફરી શુદ્ધ બનાવી.
સ એવ વૈ યદા પ્રાદાદ્ધૈહયાધિપતેર્વરમ્। તં હૈહયાનામધિપસ્ત્વર્જુનોઽભિપ્રસાદયન્
એ જ દત્તાત્રેયે હૈહયોના રાજા અર્જુનને વરદાન આપ્યું, જ્યારે અર્જુને ખૂબ ભક્તિપૂર્વક તેમની કૃપા મેળવવી ઈચ્છી.
વનં પર્યચરન્સમ્યક્છુશ્રૂષુરનુસૂયકઃ। નિર્મમો નિરહઙ્કારો દીર્ઘકાલમતોષયત્
અર્જુને ઈર્ષ્યા, મમત્વ અને અહંકાર વિના, વનમાં ફરતા ફરતા, દત્તાત્રેયની સેવા કરી અને લાંબા સમય સુધી તેમને પ્રસન્ન કર્યા.
આરાધ્ય દત્તાત્રેયં હિ અગૃઙ્ણાત્સ વરાનિમાન્। આપ્તાદાપ્તતરાન્વિપ્રાદ્વિદ્વાન્વિદ્વન્નિષેવિતાત્
દત્તાત્રેયની આરાધના કરીને, અર્જુને એ મહાન ઋષિ પાસેથી, જેમને વિદ્વાનો અને મહાવિદ્વાનો પણ માન આપતા, આ વરદાન મેળવ્યા.
ઋતેઽમરત્વં વિપ્રેણ દત્તાત્રેયેણ ધીમતા। વરૈશ્ચતુર્ભિઃ પ્રવૃત ઇમાન્વવ્રે વરાન્નૃપઃ
દત્તાત્રેયે અમરત્વ સિવાય, જે તેમણે ન આપ્યું, એ રાજાએ ચાર વરદાન પસંદ કર્યા.
શ્રીમાન્મનસ્વી બલવાન્સત્યવાગનસૂયકઃ। સહસ્રબાહુર્ભૂયાસમેષુ મે પ્રથમો વરઃ
હું યશસ્વી, ઉદાર મનવાળો, બળવાન, સત્યવચન અને નિર્ઇર્ષ્યી બની શકું; અને મારા હજારો હાથ થાય—આ મારો પહેલો વર છે.
જરાયુજાણ્ડજં સર્વં સર્વં ચૈવ ચરાચરમ્। શાસ્તુમિચ્છામિ ધર્મેણ દ્વિતીયસ્ત્વેષ મે વરઃ
ગર્ભથી અને અંડાથી જન્મેલા, ચાલતાં-અચલ બધાં જીવો પર ધર્મથી રાજ કરું—આ મારો બીજો વર છે.
પિતૃન્દેવાનૃષીન્વિપ્રાન્યજેયં વિપુલૈર્મખૈઃ। અમિત્રાંશ્ચ શિતૈર્બાણૈસ્તૃતીયો વ્રર એષ મે
હું પિતૃઓ, દેવો, ઋષિઓ અને બ્રાહ્મણો માટે વિશાળ યજ્ઞો કરી શકું; અને શત્રુઓને તીક્ષ્ણ બાણોથી જીતું—આ મારો ત્રીજો વર છે.
યસ્ય નાસીન્ન ભવિતા ન ચાસ્તિ સદૃશઃ પુમાન્। ઇહ વા દિવિ વા લોકે સ મે હન્તા ભવેદિતિ
આ જગતમાં કે સ્વર્ગમાં, મારા જેવો કોઈ પુરુષ ન હોય, ન હશે; ફક્ત જે મને મારે એ જ મારા સમાન હોય.
સોઽર્જુનઃ કૃતવીર્યસ્ય વરઃ પુત્રોઽભવદ્યુધિ। સ સહસ્રં સહસ્રાણાં માહિષ્મત્યામવર્ધત
આ રીતે અર્જુન, કૃતવીર્યનો પુત્ર, યુદ્ધમાં વરદાન પામ્યો; અને માહિષ્મતીમાં હજારોમાં એક હજાર થયો.
સ ભૂમિમખિલાં જિત્વા દ્વીપાંશ્ચાપિ સમુદ્રિણઃ। નભસીવાજ્વલત્સૂર્યઃ પુણ્યૈઃ કર્મભિર્જુનઃ
અર્જુને આખી ધરતી અને દરિયાથી ઘેરાયેલા દ્વીપો જીત્યા; અને પોતાના પુણ્ય કર્મોથી આકાશમાં તેજસ્વી સૂર્ય જેવો તેજ ધરાવ્યો.
ઇન્દ્રદ્વીપં કશેરું ચ કામદ્વીપં ગભસ્તિતમ્। ગન્ધર્વવરુણદ્વીપં સૌહૃષ્ટમમિતપ્રભઃ
એણે ઇન્દ્રદ્વીપ, કશેરુ, કામદ્વીપ, ગભસ્તિમત, ગંધર્વ, વરુણદ્વીપ અને આનંદમય, અપરિમિત તેજ ધરાવતા પ્રદેશો જીત્યા.
પૂર્વૈરજિતપૂર્વાંશ્ચ દ્વીપનજયદર્જુનઃ। ઇદં તુ કાર્તવીર્યસ્ય બભૂવાસદૃશં જનૈઃ
અર્જુને એ દ્વીપો જીત્યા, જે પૂર્વજોએ ક્યારેય ન જીત્યા હતા; અને લોકોમાં તે કાર્તવીર્ય નામે પ્રસિદ્ધ થયો.
ન પૂર્વે નાપરે તસ્ય ગમિષ્યન્તિ ગતિં નૃપાઃ। યદર્ણવે પ્રયાતસ્ય વસ્ત્રં ન પરિષિચ્યતે
એવો રાજા, જેની સરખામણી પહેલાં કે પછી કોઈ કરી શક્યો નથી; એ જ્યારે દરિયામાં ગયો ત્યારે તેના વસ્ત્રો પણ ભીંજાયા નહોતા.
સૌવર્ણં સર્વમપ્યાસીદ્વિમાનવરમુત્તમમ્। ચતુર્ધા વ્યભજદ્રાષ્ટ્રં તદ્વિભજ્યાન્વપાલયત્
સૌનુ મહેલ આખું ચાંદી જેવું ચમકતું હતું. રાજાએ પોતાનું રાજ્ય ચાર ભાગમાં વહેંચ્યું અને દરેક ભાગને સારી રીતે સંભાળ્યું.
એકાંશેનાહરત્સેનામેકાંશેનાવસદ્ગૃહાન્। યસ્તુ તસ્ય તૃતીયાંશો રાજ્ઞોઽભૂજ્જનસઙ્ગ્રહે
એક ભાગથી તેણે સેના રાખી, બીજાથી પોતે ઘરવખાનામાં રહ્યો અને ત્રીજા ભાગથી રાજાએ પ્રજાને જોડવા માટે ઉપયોગ કર્યો.
આપ્તઃ પરમકલ્યાણસ્તેન યજ્ઞાનકલ્પયત્। યે દસ્યવો ગ્રામચરા અરમ્યે ચ વસન્તિ યે
તેને મહાન સુખ-સમૃદ્ધિ મળતાં તેણે યજ્ઞો યોજ્યા. ગામડાંમાં કે જંગલમાં રહેતા ચોર-ડાકુઓને પણ ધ્યાનમાં લીધા.
ચતુર્થેન તુ સોંઽશેન તાન્સર્વાન્પ્રત્યષેધયત્। દ્વારાણિ નાપિધીયન્તે પુરેષુ નગરેષુ ચ
ચોથા ભાગથી તેણે એ બધાને રોકી દીધા. શહેરોમાં અને ગામોમાં ક્યારેય દરવાજા બંધ થતા નહોતા.
સ એવ રાષ્ટ્રપાલોઽભૂત્સ્રીપાલોઽભવદર્જુનઃ। સ એવાસીદ્જાપાલઃ સઃ ગોપાલો વિશામ્પતે
એ રાજા પોતે રાજ્યનો રક્ષક બન્યો, અર્જુન ધન-દોલતનો રખેવાળ થયો. એ જ યજ્ઞોનો અને ગાયોના પણ રક્ષક હતો, હે પ્રજાપતિ.
શતં વર્ષસહસ્રાણામનુશિષ્યાર્જુનો મહીમ્। દત્તાત્રેયપ્રસાદેન એવં રાજ્યં ચકાર સઃ
અર્જુને લાખ વર્ષ સુધી ધરતીને શીખવી અને દત્તાત્રેયની કૃપાથી એવું રાજ્ય કર્યું.
એવં બહૂનિ કર્માણિ ચક્રે લોકહિતાય સઃ।। દત્તાત્રેય ઇતિ ખ્યાતઃ પ્રાદુર્ભાવો હ્યયં હરેઃ। કથિતો ભરતશ્રેષ્ટ શૃણુ ભૂયો મહાત્મનઃ
એ રીતે તેણે અનેક કામો લોકહિત માટે કર્યા. દત્તાત્રેય તરીકે ઓળખાતો એ અવતાર ખરેખર હરિનો અવતાર છે, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, હવે એ મહાત્માની બીજી વાતો સાંભળ.
તથા ભૃગુકુલે જન્મ યદર્થં ચ મહાત્મનઃ। જામદગ્ન્ય ઇતિ ખ્યાતઃ પ્રાદુર્ભાવશ્ચ વૈષ્ણવઃ
હવે ભૃગુ વંશમાં જન્મેલા અને એ મહાત્માનું કારણ સાંભળ. જે જમદગ્નિનો પુત્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, એ વૈષ્ણવ અવતાર છે.