પ્રાદુર્ભાવસહસ્રાણિ સમતીતાન્યનેકશઃ। યથાશક્તિ તુ વક્ષ્યામિ શૃણુ તાન્કુરુનન્દન
હજારો અવતાર પસાર થઈ ગયા છે, અનેક રીતે; હું જેટલું શકું તેટલું કહું છું—હે કુરુવંશના આનંદ, એ બધું સાંભળ.
પુરા કમલનાભસ્ય સ્વપતઃ સાગરામ્ભસિ। પુષ્કરે યત્ર સમ્ભૂતા દેવા ઋષિગણૈઃ સહ
પહેલાં, જ્યારે કમળનાભ સમુદ્રના પાણી પર સુઈ રહ્યા હતા, ત્યારે કમળમાંથી દેવતાઓ અને ઋષિઓ સાથે જન્મ્યા.
એષ પૌષ્કરિકો નામ પ્રાદુર્ભાવઃ પ્રકીર્તિતઃ। પુરાણૈઃ કથ્યતે યત્ર વેદશ્રુતિસમાહિતઃ
આ અવતારને 'પૌષ્કરિક' કહેવામાં આવે છે; પુરાણોમાં એનું વર્ણન છે, જ્યાં વેદ અને વેદમંત્રો સ્થાપિત છે.
વારાહસ્તુ શ્રુતિસુખઃ પ્રાદુર્ભાવો મહાત્મનઃ। યત્ર વિષ્ણુઃ સુરશ્રેષ્ઠો વારાહં રૂપમાસ્થિતઃ
વરસાદી અને મીઠો વરાહ અવતાર મહાન આત્માનો છે, જેમાં દેવોમાં શ્રેષ્ઠ વિષ્ણુએ વરાહ રૂપ ધારણ કર્યું હતું.
ઉજ્જહાર મહીં તોયાત્સશૈલવનકાનનામ્। વેદપાદો યૂપદંષ્ટ્રઃ ક્રતુર્દન્તશ્ચિતીમુખઃ
તેમણે પૃથ્વીને પાણીમાંથી, તેના પર્વતો, વનો અને બગીચાઓ સાથે ઊંચકીને બહાર કાઢી; તેમના પગ વેદ, દાંત યજ્ઞસ્તંભ, અને દાઢ ચિતાની અગ્નિ જેવી હતી.
અગ્નિજિહ્વો દર્ભરોમા બ્રહ્મશીર્ષો મહાતપાઃ। અહોરાત્રેક્ષણો દિવ્યો વેદાઙ્ગઃ શ્રુતિભૂષણઃ
તેમની જીભ અગ્નિ જેવી, વાળ દર્ભા ઘાસ જેવા, માથું બ્રહ્મા જેવું, મહાન તપસ્વી; આંખો દિવસ-રાત જેવી, અંગો વેદરૂપ અને વેદમંત્રોથી શોભિત હતા.
આજ્યનાસઃ સ્રુવં તુણ્ડં સામઘોષસ્વનો મહાન્। ધર્મસત્યમયઃ શ્રીમાન્કર્મવિક્રમસત્કૃતઃ
તે મહાન યજ્ઞવરાહ, સામગાનના ગૂંજી રહેલા સ્વરે ભરપૂર, તેની વાણી ઘી અર્પણ કરવાના ચમચાની જેમ, અને નાક યજ્ઞના ચમચા જેવી હતી. તે ધર્મ અને સત્યથી બનેલો, તેજસ્વી અને કૃત્ય તથા પરાક્રમ માટે સન્માનિત હતો.
પ્રાયશ્ચિત્તમુખો ધીરઃ પશુજાનુર્મહાવૃષઃ। ઔદ્ગાત્રહોમલિઙ્ગોઽસૌ પશુબીજમહૌષધિઃ
તે ધીર અને સ્થિર, તેનું મુખ પ્રાયશ્ચિત્તનું દ્વાર હતું, તે મહાવૃષભ જેવો દયાળુ અને યજ્ઞપશુઓ પર કૃપાળુ હતો. તેના શરીરે ઉદગાતૃના હોમના ચિહ્નો, યજ્ઞપશુઓનું બીજ અને પવિત્ર ઔષધિઓનું સાર હતું.
બાહ્યન્તરાત્મા મન્ત્રાસ્થિવિકૃતઃ સૌમ્યદર્શનઃ। વેદિસ્કન્ધો હવિર્ગન્ધો હવ્યકવ્યાભિવેગવાન્
તે બાહ્ય અને આંતરિક આત્મા, મંત્રશક્તિથી રચાયેલો અને સૌમ્ય રૂપ ધરાવતો હતો. તેની ભુજાઓ યજ્ઞવેદી જેવી, તેની સુગંધ હવન જેવી અને તે દેવો તથા પિતૃઓ માટેના હવન તરફ ઝડપથી ગતિ કરતો હતો.
પ્રાગ્વંશકાયો દ્યુતિમાન્નાનાદીક્ષાભિરૂર્જિતઃ। દક્ષિણાહૃદયો યોગી મહાશાસ્ત્રમયો મહાન્
તેનું શરીર પૂર્વ દિશાની યજ્ઞમંડપ જેવી તેજસ્વી અને વિવિધ દિક્ષાઓથી શક્તિશાળી હતું. તેનું હૃદય દક્ષિણ દિશા જેવું, તે યોગી અને મહાન શાસ્ત્રોથી રચાયેલો હતો.
ઉપાકર્મોષ્ઠરુચકઃ પ્રાવર્ગ્યાવર્તભૂષણઃ। શાલાપત્નીસહાયો વૈ મણિશૃઙ્ગસમુચ્છ્રિતઃ
તેના હોઠો પર ઉપાકર્મના ચિહ્નો શોભતા હતા, પ્રાવર્ગ્ય પાત્રથી તે અલંકૃત હતો. યજ્ઞકર્તા બ્રાહ્મણોની પત્નીઓ સાથે, તે મણિ જેવા શૃંગથી ઉંચો ઊભો રહ્યો.
એવં યજ્ઞવરાહો વૈ ભૂત્વા વિષ્ણુઃ સનાતનઃ। મહીં સાગરપર્યન્તાં સશૈલવનકાનનામ્
આ રીતે, યજ્ઞરૂપે વરાહ બનીને, સનાતન વિષ્ણુએ સમગ્ર પૃથ્વી, જેમાં પર્વતો, જંગલો અને વનરાજીઓ સામેલ છે, અને જે સાગર સુધી વિસ્તરેલી છે, તેને ઉપાડી લીધી.
કાર્ણવજલે ભ્રષ્ટામેકાર્ણવગતઃ પ્રભુઃ। મજ્જન્તીં સલિલે તસ્મિન્સ્વદેવીં પૃથિવીં તદા
જ્યારે પૃથ્વી, તેની પોતાની દેવી, સાગરના જળમાં પડી ગઈ હતી, ત્યારે પ્રભુ એ એકમાત્ર મહાસાગરમાં પ્રવેશી, તેને પાણીમાં ડૂબતી જોઈ.
ઉજ્જહાર વિષાણેન માર્ગણ્ડેયસ્ય પશ્યતઃ। શૃઙ્ગેણ યઃ સમુદ્ધૃત્ય લોકાનાં હિતકામ્યયા
માર્કંડેયજીની નજર સામે, તેણે પોતાના શૃંગથી પૃથ્વીને ઉપાડી લીધી; લોકોએ કલ્યાણ મળે એ ઇચ્છાથી તેણે પૃથ્વીને શૃંગથી ઉપાડી.
સહસ્રશીર્ષો દેવેશો નિર્મમે જગતીં પ્રભુઃ। એવં યજ્ઞવરાહેણ ભૂતભવ્યભવાત્મના
સહસ્રો મસ્તક ધરાવનારા દેવોના સ્વામી પ્રભુએ, યજ્ઞરૂપ વરાહ દ્વારા, ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્યના આત્મા બની, પૃથ્વીનું સર્જન કર્યું.
ઉદ્ધૃતા પૃથિવી દેવી પૂજ્યા વૈ સાગરામ્બરા। નિહતા દાનવાઃ સર્વે દેવદેવેન વિષ્ણુના
સાગરવસ્ત્રધારી પૃથ્વી દેવીને વિષ્ણુએ ઉપાડી પૂજનીય બનાવી. દેવોના દેવ વિષ્ણુએ બધા દાનવોનો સંહાર કર્યો.
વારાહઃ કથિતો હ્યેષ નારસિંહમતો શૃણુ। યત્ર ભૂત્વા મૃગેન્દ્રેણ હિરણ્યકશિપુર્હતઃ
આ રીતે વરાહની કથા કહી. હવે નરસિંહની વાત સાંભળ, જેમાં પ્રભુએ મૃગરાજ રૂપ ધારણ કરી હિરણ્યકશિપુનો સંહાર કર્યો.
દૈત્યેન્દ્રો બલવાન્ત્રાજન્સુરારિર્બલગર્વિતઃ। હિરણ્યકશિપુર્નામ આસીત્રૈલોક્યકણ્ટકઃ
દૈત્યરાજા, દેવોના શત્રુ અને પોતાની શક્તિ પર ગર્વિત, હિરણ્યકશિપુ નામે, ત્રણેય લોકમાં કંટકરૂપ હતો.
દૈત્યાનામાદિપુરુષો વીર્યેણાપ્રતિમો બલી। પ્રવિશ્ય જલધં રાજંશ્ચકાર તપ ઉત્તમમ્
દૈત્યોમાં પ્રાચીન અને બલવાન, શક્તિમાં અપ્રતિમ, એ રાજા સાગરમાં પ્રવેશી શ્રેષ્ઠ તપ કર્યું.
દશવર્ષસહસ્રાણિ શતાનિ દશ પઞ્ચ ચ। વ્રતોપવાસતસ્તસ્થૌ સ્યાણુમૌનવ્રતો દૃઢઃ
દસ હજાર વર્ષના દસ ગુણાં અને પાંચસો વર્ષ સુધી, તેણે વ્રત અને ઉપવાસથી, મૌન અને સંયમથી અડગ રહી તપ કર્યું.
તતઃ શમદમાભ્યાં ચ બ્રહ્મચર્યેણ ચાનઘ। બ્રહ્મા પ્રીતમનાસ્તસ્ય તપસા નિયમેન ચ
પછી, શમ અને દમ તથા બ્રહ્મચર્યથી, હે નિર્દોષ, બ્રહ્માજી તેના તપ અને નિયમથી પ્રસન્ન થયા.
તતઃ સ્વયમ્ભૂર્ભગવાન્સ્વયમાગમ્ય ભૂપતે। વિમાનેનાર્કવર્ણેન હંસયુક્તેન ભાસ્વતા
પછી સ્વયંભૂ ભગવાન પોતે તેજસ્વી હંસયુક્ત અને સૂર્ય જેવું તેજ ધરાવતું વિમાન લઈને આવ્યા.
આદિત્યૈર્વસુભિઃ સાધ્યૈર્મરુદ્ભિર્દૈવતૈસ્તથા। રુદ્રૈર્વિશ્વસહાયૈશ્ચ યક્ષરાક્ષસકિન્નરૈઃ
સાથે આદિત્યો, વસુઓ, સાધ્યો, મરુદગણ, બીજા દેવતા, રુદ્રો, વિશ્વદેવો, યક્ષ, રાક્ષસ અને કિન્નરો પણ આવ્યા.
દિશાભિર્વિદિશાભિશ્ચ નદીભિઃ સાગરૈઃ સહ। નક્ષત્રૈશ્ચ મુહૂર્તૈશ્ચ ખેચરૈશ્ચાપરૈર્ગ્રહૈઃ
દિશાઓ અને ઉપદિશાઓ, નદીઓ અને સાગરો, નક્ષત્રો અને મુહૂર્તો, તેમજ આકાશમાં ગતિ કરતા અન્ય ગ્રહો પણ સાથે આવ્યા.
દેવર્ષિભિસ્તપોયુક્તૈઃ સિદ્ધૈઃ સપ્તર્ષિભિસ્તદા। રાજર્ષિભિઃ પુણ્યતમૈર્ગન્ધર્વૈરપ્સરોગણૈઃ
ત્યારે દેવતાઓ, તપસ્યામાં તત્પર ઋષિઓ, સિદ્ધ પુરુષો, સાત મહાન ઋષિઓ, ઉત્તમ પુણ્યવાળા રાજર્ષિઓ, તથા ગંધર્વો અને અપ્સરાઓનો સમૂહ ત્યાં ભેગા થયા.
ચરાચરગુરુઃ શ્રીમાન્વૃતઃ સર્વસુરૈસ્તથા। બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં શ્રેષ્ઠો દૈત્યમાગમ્ય ચાબ્રવીત્
પછી સર્વ જીવજાતિના ગુરુ, તેજસ્વી બ્રહ્મા, બધા દેવતાઓથી ઘેરાયેલા, બ્રહ્મવિદ્યા જાણનારા, તે દૈત્ય પાસે આવ્યા અને કહ્યું—
પ્રીતોઽસ્મિ તવ ભક્તસ્ય તપસાઽનેન સુવ્રત। વરં વરય ભદ્રં તે યથેષ્ટં કામમાપ્નુહિ
હે સુવ્રત, તારી ભક્તિ અને તપથી હું પ્રસન્ન છું. તું જે ઇચ્છે તે વર માંગ, તને શુભતા મળે.
ન દેવા ન ચ ગન્ધર્વા ન યક્ષોરગરાક્ષસાઃ। ન માનુષાઃ પિશાચાશ્ચ હન્યુર્માં દેવસત્તમ
હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, મને દેવો, ગંધર્વો, યક્ષો, નાગો, રાક્ષસો, મનુષ્યો કે પિશાચો કોઈ મારી શકે નહીં.
ઋષયો વા ન માં શાપૈઃ ક્રુદ્ધા લોકપિતામહ। શપેયુસ્તપસા યુક્તા વર એષ વૃતો મયા
હે લોકપિતામહ, ઋષિઓ પણ—even જો તેઓ ક્રોધિત અને તપમાં તત્પર હોય—મને શાપ ન આપી શકે; આ જ વર હું માગું છું.
ન શસ્ત્રેણ નચાસ્ત્રેણ ગિરિણા પાદપેન ચ। ન શુષ્કેણ ન ચાર્દેણ સ્યાન્ન વાઽન્યેન મે વધઃ
મને શસ્ત્ર કે અસ્ત્રથી, પર્વત કે વૃક્ષથી, સૂકા કે ભીના કશીથી કે અન્ય કોઈ રીતે મૃત્યુ ન થાય.