તદ્યુદ્ધમભવદ્ઘોરં તયોસ્તસ્ય ચ ભારત। એકાર્ણવે તદા ઘોરે ત્રૈલોક્યે જલતાં ગતે
હે ભારત, ત્યારે એ ભયાનક એકમાત્ર સમુદ્રમાં, જ્યારે ત્રણેય લોક પાણીથી ભરાઈ ગયા હતા, એ બંને અને તેમના વચ્ચે ભયાનક યુદ્ધ થયું.
તદભૂત્તુમુલં યુદ્ધં વર્ષસઙ્ખ્યાસહસ્રશઃ। ન ચ તાવસુરૌ યુદ્ધે તદા શ્રમમવાપતુઃ
એ યુદ્ધ ખૂબ જ ભયાનક હતું, હજારો વર્ષો સુધી ચાલ્યું, છતાં એ બંને અસુરોને યુદ્ધમાં કોઈ થાક લાગ્યો નહીં.
અથ દીર્ઘસ્ય કાલસ્ય તૌ દૈત્યૌ યુદ્ધદુર્મદૌ। ઊચતુઃ પ્રીતમનસૌ દેવં નારાયણં પ્રભુમ્
પછી લાંબા સમય પછી, યુદ્ધમાં મસ્ત થયેલા એ બંને દૈત્યોએ આનંદથી ભગવાન નારાયણને કહ્યું.
પ્રીતૌ સ્વસ્તવ યુદ્ધેન શ્લાઘ્યસ્ત્વં મૃત્યુરાવયોઃ। આવાં જહિ ન યત્રોર્વા સલિલેન પિરપ્લુતા
અમને તમારું યુદ્ધ ગમ્યું છે અને તમે વખાણવા યોગ્ય છો; તમે અમારો અંત કરો, પણ જ્યાં પૃથ્વી પાણીમાં ડૂબેલી છે, ત્યાં અમને ન મારો.
હતૌ ચ તવ પુત્રત્વં પ્રાપ્નુયાવ સુરોત્તમ। યો હ્યાનાં યુધિ નિર્જેતા તસ્યાવાં વિહિતૌ સુતૌ
અને જ્યારે તમે અમને મારો, હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, ત્યારે અમને તમારાં પુત્રપદ મળે; કારણ કે જે અમને યુદ્ધમાં જીતે, તેને અમે પુત્ર બનવા માટે નિર્ધારિત છીએ.
તયોસ્તુ વચનં શ્રુત્વા તદા નારાયણઃ પ્રભુઃ। તૌ પ્રહસ્ય મૃધે દૈત્યૌ દોર્ભ્યાં ચ સમપીડયમ્
એ બંનેના વચન સાંભળી, ત્યારે ભગવાન નારાયણે હસીને યુદ્ધમાં એ બંને દૈત્યોને પોતાના હાથથી પકડી લીધા.
ઊરુભ્યાં નિધનં ચક્રે તાવુભૌ મધુકૈઠબૌ। તૌ હતૌ ચાપ્લુતૌ તોયે વપુર્ભ્યામેકતાં ગતૌ
પછી પોતાના જાંઘથી મધુ અને કૈટભ બંનેનો વિનાશ કર્યો; અને જ્યારે તેઓ મર્યા, ત્યારે બંનેના શરીર એક થઈને પાણીમાં પડી ગયા.
મેદો મુમુચતુર્દૈત્યૌ મજ્જમાનૌ જલોર્મિભિઃ। મેદસા તજ્જલં વ્યાપ્તં તાભ્યામન્તર્દધે તદા
પાણીની લહેરોમાં ડૂબતા એ બંને દૈત્યોએ ચરબી છોડી, અને એ ચરબી પાણીમાં ફેલાઈ ગઈ અને પછી અદૃશ્ય થઈ ગઈ.
નારાયણશ્ચ ભગવાનસૃજદ્વિવિધાઃ પ્રજાઃ। દૈત્યયોર્મેદસા છન્ના સર્વા રાજન્વસુન્ધરા
અને ભગવાન નારાયણે અનેક જાતની પ્રજાઓનું સર્જન કર્યું; એ બંને દૈત્યોની ચરબીથી આખી પૃથ્વી ઢંકાઈ ગઈ.
તદાપ્રભૃતિ કૌન્તેય મેદિનીતિ સ્મૃતા મહી। પ્રભાવાત્પદ્મનાભસ્ય શાશ્વતી ચ કૃતા નૃણામ્
ત્યારે થી, હે કુંતીપુત્ર, પૃથ્વી 'મેદિની' તરીકે ઓળખાય છે; પદ્મનાભના પ્રભાવથી, પૃથ્વી માનવોમાં શાશ્વત બની.
પ્રાદુર્ભાવસહસ્રાણિ સમતીતાન્યનેકશઃ। યથાશક્તિ તુ વક્ષ્યામિ શૃણુ તાન્કુરુનન્દન
હજારો અવતાર પસાર થઈ ગયા છે, અનેક રીતે; હું જેટલું શકું તેટલું કહું છું—હે કુરુવંશના આનંદ, એ બધું સાંભળ.
પુરા કમલનાભસ્ય સ્વપતઃ સાગરામ્ભસિ। પુષ્કરે યત્ર સમ્ભૂતા દેવા ઋષિગણૈઃ સહ
પહેલાં, જ્યારે કમળનાભ સમુદ્રના પાણી પર સુઈ રહ્યા હતા, ત્યારે કમળમાંથી દેવતાઓ અને ઋષિઓ સાથે જન્મ્યા.
એષ પૌષ્કરિકો નામ પ્રાદુર્ભાવઃ પ્રકીર્તિતઃ। પુરાણૈઃ કથ્યતે યત્ર વેદશ્રુતિસમાહિતઃ
આ અવતારને 'પૌષ્કરિક' કહેવામાં આવે છે; પુરાણોમાં એનું વર્ણન છે, જ્યાં વેદ અને વેદમંત્રો સ્થાપિત છે.
વારાહસ્તુ શ્રુતિસુખઃ પ્રાદુર્ભાવો મહાત્મનઃ। યત્ર વિષ્ણુઃ સુરશ્રેષ્ઠો વારાહં રૂપમાસ્થિતઃ
વરસાદી અને મીઠો વરાહ અવતાર મહાન આત્માનો છે, જેમાં દેવોમાં શ્રેષ્ઠ વિષ્ણુએ વરાહ રૂપ ધારણ કર્યું હતું.
ઉજ્જહાર મહીં તોયાત્સશૈલવનકાનનામ્। વેદપાદો યૂપદંષ્ટ્રઃ ક્રતુર્દન્તશ્ચિતીમુખઃ
તેમણે પૃથ્વીને પાણીમાંથી, તેના પર્વતો, વનો અને બગીચાઓ સાથે ઊંચકીને બહાર કાઢી; તેમના પગ વેદ, દાંત યજ્ઞસ્તંભ, અને દાઢ ચિતાની અગ્નિ જેવી હતી.
અગ્નિજિહ્વો દર્ભરોમા બ્રહ્મશીર્ષો મહાતપાઃ। અહોરાત્રેક્ષણો દિવ્યો વેદાઙ્ગઃ શ્રુતિભૂષણઃ
તેમની જીભ અગ્નિ જેવી, વાળ દર્ભા ઘાસ જેવા, માથું બ્રહ્મા જેવું, મહાન તપસ્વી; આંખો દિવસ-રાત જેવી, અંગો વેદરૂપ અને વેદમંત્રોથી શોભિત હતા.
આજ્યનાસઃ સ્રુવં તુણ્ડં સામઘોષસ્વનો મહાન્। ધર્મસત્યમયઃ શ્રીમાન્કર્મવિક્રમસત્કૃતઃ
તે મહાન યજ્ઞવરાહ, સામગાનના ગૂંજી રહેલા સ્વરે ભરપૂર, તેની વાણી ઘી અર્પણ કરવાના ચમચાની જેમ, અને નાક યજ્ઞના ચમચા જેવી હતી. તે ધર્મ અને સત્યથી બનેલો, તેજસ્વી અને કૃત્ય તથા પરાક્રમ માટે સન્માનિત હતો.
પ્રાયશ્ચિત્તમુખો ધીરઃ પશુજાનુર્મહાવૃષઃ। ઔદ્ગાત્રહોમલિઙ્ગોઽસૌ પશુબીજમહૌષધિઃ
તે ધીર અને સ્થિર, તેનું મુખ પ્રાયશ્ચિત્તનું દ્વાર હતું, તે મહાવૃષભ જેવો દયાળુ અને યજ્ઞપશુઓ પર કૃપાળુ હતો. તેના શરીરે ઉદગાતૃના હોમના ચિહ્નો, યજ્ઞપશુઓનું બીજ અને પવિત્ર ઔષધિઓનું સાર હતું.
બાહ્યન્તરાત્મા મન્ત્રાસ્થિવિકૃતઃ સૌમ્યદર્શનઃ। વેદિસ્કન્ધો હવિર્ગન્ધો હવ્યકવ્યાભિવેગવાન્
તે બાહ્ય અને આંતરિક આત્મા, મંત્રશક્તિથી રચાયેલો અને સૌમ્ય રૂપ ધરાવતો હતો. તેની ભુજાઓ યજ્ઞવેદી જેવી, તેની સુગંધ હવન જેવી અને તે દેવો તથા પિતૃઓ માટેના હવન તરફ ઝડપથી ગતિ કરતો હતો.
પ્રાગ્વંશકાયો દ્યુતિમાન્નાનાદીક્ષાભિરૂર્જિતઃ। દક્ષિણાહૃદયો યોગી મહાશાસ્ત્રમયો મહાન્
તેનું શરીર પૂર્વ દિશાની યજ્ઞમંડપ જેવી તેજસ્વી અને વિવિધ દિક્ષાઓથી શક્તિશાળી હતું. તેનું હૃદય દક્ષિણ દિશા જેવું, તે યોગી અને મહાન શાસ્ત્રોથી રચાયેલો હતો.
ઉપાકર્મોષ્ઠરુચકઃ પ્રાવર્ગ્યાવર્તભૂષણઃ। શાલાપત્નીસહાયો વૈ મણિશૃઙ્ગસમુચ્છ્રિતઃ
તેના હોઠો પર ઉપાકર્મના ચિહ્નો શોભતા હતા, પ્રાવર્ગ્ય પાત્રથી તે અલંકૃત હતો. યજ્ઞકર્તા બ્રાહ્મણોની પત્નીઓ સાથે, તે મણિ જેવા શૃંગથી ઉંચો ઊભો રહ્યો.
એવં યજ્ઞવરાહો વૈ ભૂત્વા વિષ્ણુઃ સનાતનઃ। મહીં સાગરપર્યન્તાં સશૈલવનકાનનામ્
આ રીતે, યજ્ઞરૂપે વરાહ બનીને, સનાતન વિષ્ણુએ સમગ્ર પૃથ્વી, જેમાં પર્વતો, જંગલો અને વનરાજીઓ સામેલ છે, અને જે સાગર સુધી વિસ્તરેલી છે, તેને ઉપાડી લીધી.
કાર્ણવજલે ભ્રષ્ટામેકાર્ણવગતઃ પ્રભુઃ। મજ્જન્તીં સલિલે તસ્મિન્સ્વદેવીં પૃથિવીં તદા
જ્યારે પૃથ્વી, તેની પોતાની દેવી, સાગરના જળમાં પડી ગઈ હતી, ત્યારે પ્રભુ એ એકમાત્ર મહાસાગરમાં પ્રવેશી, તેને પાણીમાં ડૂબતી જોઈ.
ઉજ્જહાર વિષાણેન માર્ગણ્ડેયસ્ય પશ્યતઃ। શૃઙ્ગેણ યઃ સમુદ્ધૃત્ય લોકાનાં હિતકામ્યયા
માર્કંડેયજીની નજર સામે, તેણે પોતાના શૃંગથી પૃથ્વીને ઉપાડી લીધી; લોકોએ કલ્યાણ મળે એ ઇચ્છાથી તેણે પૃથ્વીને શૃંગથી ઉપાડી.
સહસ્રશીર્ષો દેવેશો નિર્મમે જગતીં પ્રભુઃ। એવં યજ્ઞવરાહેણ ભૂતભવ્યભવાત્મના
સહસ્રો મસ્તક ધરાવનારા દેવોના સ્વામી પ્રભુએ, યજ્ઞરૂપ વરાહ દ્વારા, ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્યના આત્મા બની, પૃથ્વીનું સર્જન કર્યું.
ઉદ્ધૃતા પૃથિવી દેવી પૂજ્યા વૈ સાગરામ્બરા। નિહતા દાનવાઃ સર્વે દેવદેવેન વિષ્ણુના
સાગરવસ્ત્રધારી પૃથ્વી દેવીને વિષ્ણુએ ઉપાડી પૂજનીય બનાવી. દેવોના દેવ વિષ્ણુએ બધા દાનવોનો સંહાર કર્યો.
વારાહઃ કથિતો હ્યેષ નારસિંહમતો શૃણુ। યત્ર ભૂત્વા મૃગેન્દ્રેણ હિરણ્યકશિપુર્હતઃ
આ રીતે વરાહની કથા કહી. હવે નરસિંહની વાત સાંભળ, જેમાં પ્રભુએ મૃગરાજ રૂપ ધારણ કરી હિરણ્યકશિપુનો સંહાર કર્યો.
દૈત્યેન્દ્રો બલવાન્ત્રાજન્સુરારિર્બલગર્વિતઃ। હિરણ્યકશિપુર્નામ આસીત્રૈલોક્યકણ્ટકઃ
દૈત્યરાજા, દેવોના શત્રુ અને પોતાની શક્તિ પર ગર્વિત, હિરણ્યકશિપુ નામે, ત્રણેય લોકમાં કંટકરૂપ હતો.
દૈત્યાનામાદિપુરુષો વીર્યેણાપ્રતિમો બલી। પ્રવિશ્ય જલધં રાજંશ્ચકાર તપ ઉત્તમમ્
દૈત્યોમાં પ્રાચીન અને બલવાન, શક્તિમાં અપ્રતિમ, એ રાજા સાગરમાં પ્રવેશી શ્રેષ્ઠ તપ કર્યું.
દશવર્ષસહસ્રાણિ શતાનિ દશ પઞ્ચ ચ। વ્રતોપવાસતસ્તસ્થૌ સ્યાણુમૌનવ્રતો દૃઢઃ
દસ હજાર વર્ષના દસ ગુણાં અને પાંચસો વર્ષ સુધી, તેણે વ્રત અને ઉપવાસથી, મૌન અને સંયમથી અડગ રહી તપ કર્યું.