શિરસ્તસ્ય દિવં રાજન્નાભિઃ ખં ચરણૌ મહી। અશ્વિનૌ કર્ણયોર્દેવૌ ચક્ષુષી શશિભાસ્કરૌ
હે રાજા, એના માથું આકાશ છે, નાભિ આકાશ છે, પગ ધરતી છે; અશ્વિનીકુમારો એના કાન છે અને ચંદ્ર અને સૂર્ય એના આંખો છે.
ઇન્દ્રવૈશ્વાનરૌ દેવૌ મુખં તસ્ય મહાત્મનઃ। અન્યાનિ સર્વદૈવાનિ સર્વાઙ્ગાનિ મહાત્મનઃ
ઇન્દ્ર અને અગ્નિ એ મહાત્મા ભગવાનનું મુખ છે; બીજા બધા દેવો એ મહાત્માના અંગો છે.
સર્વં ચાપિ હરૌ સંસ્થં સૂત્રે મણિગણા ઇવ। આભૂતસમ્પ્લવાન્તેઽથ દૃષ્ટ્વા સર્વં તમોન્વિતમ્
બધું હરિમાં સ્થિત છે, જેમ દોરામાં મણકા ગોઠવાયેલા હોય છે; અને જ્યારે સર્વ ભૂતોનું પ્રલય થાય છે ત્યારે બધું અંધકારથી ઘેરાયેલું હોય છે.
નારાયણો મહાયોગી સર્વજ્ઞઃ પરમાત્મવાન્। બ્રહ્મભૂતસ્તદાત્માનં બ્રહ્મણમસૃજત્સ્વયમ્
મહાન યોગી, સર્વજ્ઞ, પરમાત્માવાન નારાયણ, બ્રહ્મરૂપ બની, પછી પોતામાંથી બ્રહ્માનું સર્જન કરે છે.
સોઽધ્યક્ષઃ સર્વભૂતાનાં પ્રભૂતપ્રભવોઽચ્યુતઃ। સનત્કુમારં રુદ્રં ચ સપ્તર્ષીશ્ચ તપોધનાત્
એ અચ્યૂત, સર્વ ભૂતોના દ્રષ્ટા અને શક્તિઓના સ્ત્રોત, સનત્કુમાર, રુદ્ર અને તપસ્વી સાત ઋષિઓનું સર્જન કરે છે.
સર્વમેવાસૃજદ્બ્રહ્મા તથા લોકાંસ્તથા પ્રજાઃ। તે ચ તદ્વ્યસૃજંસ્તત્ર પ્રાપ્તકાલે યુધિષ્ઠિર
બ્રહ્માએ બધું સર્જન કર્યું: લોક અને પ્રજાઓ; અને પછી એ લોકોએ યોગ્ય સમયે અન્યનું સર્જન કર્યું, હે યુધિષ્ઠિર.
તેભ્યોઽભવન્મહાત્મભ્યો બહુધા બ્રહ્મ શાશ્વતમ્। કલ્પાનાં બહુકોટ્યશ્ચસમતીતાસ્તુ ભારત
એ મહાન આત્માઓમાંથી અનેક રૂપે શાશ્વત બ્રહ્મા ઉત્પન્ન થયો; અનેક કરોડો યુગો વીતી ગયા, હે ભારત.
આભૂતસમ્પ્લવાશ્ચૈવ બહુધાઽદ્ધાઽપચક્રમુઃ। મન્વન્તરયુગા રાજન્સઙ્કલ્પો ભૂતસમ્પ્લવાઃ
હે રાજા, અનેક પ્રલયો વિવિધ રીતે થયા છે; મન્વંતર, યુગ અને ભૂતોના પ્રલય—all ઈચ્છાથી નિર્ધારિત થાય છે.
ચક્રવત્પરિવર્તન્તે સર્વં વિષમુખં જગત્। સૃષ્ટ્વા ચતુર્મુખં દેવં દેવો નારાયણઃ પ્રભુઃ
બધું ચક્રની જેમ ફરતું રહે છે; જગત હંમેશા વિનાશ તરફ જાય છે. નારાયણ ભગવાને ચારે મુખવાળા દેવનું સર્જન કર્યું.
સ લોકાનાં હિતાર્થાય ક્ષીરોદે વસતિ પ્રભુઃ। બ્રહ્મા ચ સર્વલોકાનાં લોકસ્ય ચ પિતામહઃ
એ ભગવાન લોકના કલ્યાણ માટે ક્ષીર સાગરમાં વસે છે; અને બ્રહ્મા, સર્વ લોકના પિતામહ, સર્વ જીવનો પિતા છે.
તતો નારાયણો દેવઃ સર્વસ્ય પ્રપિતામહઃ
પછી સર્વના પિતામહ એવા દેવ નારાયણ પ્રગટ થયા.
અવ્યક્તો વ્યક્તલિઙ્ગસ્થો ય એવ ભગવાન્પ્રભુઃ। નરનારાયણો ભૂત્વા હરિરાસીદ્યુધિષ્ઠિર
જે અપ્રગટ છે પણ પ્રગટ રૂપે નિવાસ કરે છે, એ ભગવાન, નર અને નારાયણ બનીને, હે યુધિષ્ઠિર, હરિ રૂપે પ્રગટ થયા.
બ્રહ્મા ચ શક્રઃ સૂર્યશ્ચ ધર્મશ્ચૈવ સનાતનઃ। બહુશઃ સર્વભૂતાત્મા પ્રાદુર્ભવતિ કાર્યતઃ। પ્રાદુર્ભાવાંસ્તુ વક્ષ્યામિ દિવ્યાન્દેવગણૈર્યુતાન્
બ્રહ્મા, શક્ર, સુર્ય અને શાશ્વત ધર્મ—એ સર્વના આત્મા, અનેકવાર કામ માટે અવતરી છે; હવે હું એના દૈવી અવતારો અને દેવમંડળ સાથેની કથાઓ કહું છું.
સુપ્ત્વા યુગસહસ્રં સ પ્રાદુર્ભવતિ કાર્યવાન્। અનેકબહુસાહસ્રૈર્દેવદેવો જગત્પતિઃ
હજારો યુગ સુધી સુઈ રહેલા જગતના સ્વામી અને દેવોના દેવ, અનેક હજારોથી કાર્ય માટે પ્રગટ થાય છે.
બ્રહ્માણં કપિલં ચૈવ પરમેષ્ઠિં તથૈવ ચ। દેવાન્સપ્તર્ષિભિશ્ચૈવ શઙ્કરં ચ મહાયશાઃ
એ ભગવાને બ્રહ્મા, કપિલ, પરમેષ્ઠી, દેવો, સાત ઋષિઓ અને મહાપ્રસિદ્ધ શંકરનું સર્જન કર્યું.
સનત્કુમારં ભગવાન્મનું ચૈવ પ્રજાપતિમ્। પુરા ચક્રે ચ દેવાદિઃ પ્રદીપ્તાગ્નિસમપ્રભઃ
ભગવાને સનત્કુમાર, મનુ પ્રજાપતિ અને આગ જેમ તેજસ્વી દેવાદિકોનું પણ સૌપ્રથમ સર્જન કર્યું.
યેન ચાર્ણવમધ્યસ્થૌ નષ્ટેસ્થાવરજઙ્ગમે। નષ્ટદેવાસુરવરે પ્રનષ્ટોરગરાક્ષસે
જેના દ્વારા, જ્યારે સ્થાવર-જંગમ બધું જલમધ્યે લુપ્ત થયું, દેવ-અસુર, સાપ અને રાક્ષસ પણ નષ્ટ થયા—
યોદ્ધુકામૌ સુદુર્ધર્ષૌ ભ્રાતરૌ મધુકૈઠભૌ। હતૌ ભગવતા તેન તતો દત્ત્વા વરં પરમ્
યુદ્ધ માટે તત્પર અને દુર્લઘ્ય એવા બંને ભાઈ મધુ અને કૈટભને એ ભગવાને સંહાર્યા અને પછી તેમને ઉત્તમ વરદાન આપ્યું.
ભૂમિં બદ્ધ્વા કૃતૌ પૂર્વાવજેયૌ દ્વૌ મહાઽસુરૌ। તૌ કર્ણમલસંભૂતૌ વિષ્ણોસ્તસ્ય મહાત્મનઃ
પૃથ્વીને બાંધી, એ બંને મહાસુરો, મહાત્મા વિષ્ણુના કાનના મેળમાંથી ઉત્પન્ન થયા હતા અને પહેલાં અજેય હતા.
મહાર્ણવે પ્રસ્વપતઃ શૈલરાજસમૌ સ્થિતૌ। તૌ વિવેશ સ્વયં વાયુર્બ્રહ્મણા સાધુ ચોદિતઃ
મહાસાગરમાં પર્વત જેવાં દૃઢ બની સૂઈ રહેલા એ બંનેમાં, બ્રહ્માના પ્રેરણે, પવન સ્વયં પ્રવેશ્યો.
તૌ દિવં છાદયિત્વા તુ વવૃધાતે મહાઽસુરૌ। વાયુપ્રમાણૌ તૌ દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મા પર્યમૃશચ્છનૈઃ
એ બંને મહાસુરોએ આખા આકાશને ઢાંકી દીધું અને પવન જેટલા વિશાળ થયા; તેમને જોઈને બ્રહ્માએ શાંતિથી વિચાર કર્યો.
એકં મૃદુતરં વેત્તિ કઠિનં વેત્તિ ચાપરમ્। નામની તુ તયોશ્ચકે સવિતા સલિલોદ્ભવઃ
એકને નરમ અને બીજાને કઠણ જાણીને, સળિલમાંથી જન્મેલા સવિતાએ એમને નામ આપ્યા.
મૃદુસ્ત્વયં મધુર્નામ કઠિનઃ કૈઠભઃ સ્વયમ્। તૌ દૈત્યૌ કૃતનામાનૌ ચેરતુર્બલગર્વિતૌ
આ નરમ છે એટલે મધુ નામ અને કઠણ છે એટલે કૈટભ; એ બંને દૈત્યોએ નામ પામી, પોતાની તાકાતથી ગર્વિત થઈ ફર્યા.
તૌ પુરાઽથ દિવં સર્વાં પ્રાપ્તૌ રાજન્મહાસુરૌ। પ્રચ્છાદ્યાથ દિવં સર્વાં ચેરતુર્મધુકૈઠભૌ
પહેલાં, રાજા, એ બંને મહાસુર મધુ અને કૈટભે આખા આકાશને આવરી લીધું અને સર્વત્ર ભટક્યા.
સર્વમેકાર્ણવં લોકં યોદ્ધુકામૌ સુનિર્ભયૌ। તૌ ગતાવસુરૌ દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ
યુદ્ધ માટે આતુર અને નિર્ભય એવા એ બંને અસુરોએ આખા જગતને એક જ સાગર સમાન જોયું; આ જોઈને લોકપિતામહ બ્રહ્માએ—
એકાર્ણવામ્બુનિચયે તત્રૈવાન્તરધીયત। સ પદ્માત્પદ્મનાભસ્ય નાભિદેશાત્સમુત્થિતાત્
એ જલરાશિમાં બ્રહ્મા અદૃશ્ય થયા; પછી પદ્મનાભના નાભિમાંથી ઉગેલા કમળમાંથી બહાર આવ્યા.
આસસાદ સ્વયં જન્મ તત્પઙ્કજમપઙ્કજમ્। પૂજયામાસ વસતિં બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ
એ કમળરૂપ જન્મ પાસે જઈ, બ્રહ્મા લોકપિતામહે એ નિર્મળ કમળને વંદન કર્યું.
તાવુભૌ જલગર્ભસ્થૌ નારાયણચતુર્મુખૌ। બહૂન્વર્ષાયુતાનપ્સુ શયાનૌ ન ચ કમ્પિતૌ
મધુ અને કૈટભ એ બંને, ચાર ચહેરાવાળા, જળગર્ભમાં રહ્યા; અનેક હજાર વર્ષ સુધી એ જળમાં શયન કરી અડગ રહ્યા.
અથ દીર્ઘસ્ય કાલસ્ય તાવુભૌ મધુકૈઠભૌ। આજગ્મતુસ્તૌ તં દેશં યત્ર બ્રહ્મા વ્યવસ્થિતઃ
પછી લાંબા સમય પછી, મધુ અને કૈટભ એ બંને ત્યાં આવ્યા, જ્યાં બ્રહ્મા હાજર હતા.
તૌ દૃષ્ટ્વા લોકનાથસ્તુ રોષાત્સંરક્તલોચનઃ। ઉત્પપાતાથ શયનાત્પદ્મનાભો મહાદ્યુતિઃ
એ બંનેને જોઈને, લોકના સ્વામી, ક્રોધથી આંખો લાલ થયેલી, તેજસ્વી પદ્મનાભ પોતાના શયન પરથી ઊભા થયા.