નષ્ટચન્દ્રાર્કકિરણમમ્બરં સમપદ્યત। નાગાનામુત્તમો હર્ષસ્તથા વર્ષતિ વાસવે
ચાંદ્ર અને સૂર્યકિરણો ગુમ થઈ જતા આકાશ અંધકારમય બની ગયું; અને વાસવના વરસાદથી શ્રેષ્ઠ નાગો આનંદિત થયા.
આપૂર્યત મહી ચાપિ સલિલેન સમન્તતઃ। રસાતલમનુપ્રાપ્તં શીતલં વિમલં જલમ્
ભૂમિ સર્વત્ર પાણીથી છલકાઈ ગઈ; ઠંડું અને શુદ્ધ પાણી પાતાળ સુધી પહોંચી ગયું.
તદા ભૂરભવચ્છન્ના જલોર્મિભિરનેકશઃ। રામણીયકમાગચ્છન્માત્રા સહ ભુજંગમાઃ
એ સમયે ધરતી અનેક જગ્યાએ પાણીની લહેરોથી ઢંકાઈ ગઈ હતી; ત્યારે તેમની માતા સાથે સાપો સુંદરતા શોધતા આવ્યા.
સંપ્રહૃષ્ટાસ્તતો નાગા જલધારાપ્લુતાસ્તદા। સુપર્ણેનોહ્યમાનાસ્તે જગ્મુસ્તં દ્વીપમાશુ વૈ
પછી આનંદિત થયેલા સાપો પાણીની ધારોમાં ભીંજાઈને સુપર્ણ દ્વારા ઝડપથી તે દ્વીપે લઈ જવામાં આવ્યા.
તં દ્વીપં મકરાવાસં વિહિતં વિશ્વકર્મણા। તત્ર તે લવણં ઘોરં દદૃશુઃ પૂર્વમાગતાઃ
તે દ્વીપ, જ્યાં મકરો રહેતા હતા, વિશ્વકર્માએ તૈયાર કર્યો હતો; ત્યાં પહેલાં પહોંચેલા લોકોએ ભયાનક મીઠું જોયું.
સુપર્ણસહિતાઃ સર્પાઃ કાનનં ચ મનોરમમ્। સાગરામ્બુપરિક્ષિપ્તં પક્ષિસઙ્ઘનિજાદિતમ્
સુપર્ણ સાથેના સાપોએ દરિયાના પાણીથી ઘેરાયેલું, પક્ષીઓના ટોળાંથી ગુંજતું મનોહર વન જોયું.
વિચિત્રફલપુષ્પાભિર્વનરાજિભિરાવૃતમ્। ભવનૈરાવૃતં રમ્યૈસ્તથા પદ્માકરૈરપિ
તે સ્થળ અદભુત ફળ-ફૂલોવાળી વનરાજીઓથી, સુંદર મકાનો અને કમળના તળાવોથી શોભાયમાન હતું.
પ્રસન્નસલિલૈશ્ચાપિ હ્વદૈર્દિવ્યૈર્વિભૂષિતમ્। દિવ્યગન્ધવહૈઃ પુણ્યૈર્મારુતૈરુપવીજિતમ્
તે સ્થળ સ્વચ્છ જળ અને દિવ્ય તળાવોથી સુશોભિત હતું, અને પવિત્ર સુગંધવાળા પવનથી ઠંડક પામતું હતું.
ઉત્પતદ્ભિરિવાકાશં વૃક્ષૈર્મલયજૈરપિ। શોભિતં પુષ્પવર્ષાણિ મુઞ્ચદ્ભિર્મારુતોદ્ધતૈઃ
મલયના વૃક્ષો જાણે આકાશમાં ઉડી રહ્યા હોય એમ લાગતા, અને પવનથી ફૂલોના વરસાદ વરસાવતા તે સ્થળ તેજસ્વી લાગતું હતું.
વાયુવિક્ષિપ્તકુસુમૈસ્તથાઽન્યૈરપિ પાદપૈઃ। કિરદ્ભિરિવ તત્રસ્થાન્નાગાન્પુષ્પામ્બુવૃષ્ટિભિઃ
અહીં બીજા વૃક્ષો પણ પવનથી ફૂલ છૂટતાં, જાણે ત્યાં રહેલા સાપો પર ફૂલ અને પાણીની વરસાદ વરસાવી રહ્યા હોય.
મનઃસંહર્ષજં દિવ્યં ગન્ધર્વાપ્સરસાં પ્રિયમ્। મત્તભ્રમસ્સંઘુષ્ટં મનોજ્ઞાકૃતિદર્શનમ્
તે સ્થળ મનને આનંદ આપતું, ગંધર્વો અને અપ્સરાઓને પ્રિય, મદમસ્ત ભમરાંઓના ગુંજનથી ગુંજતું અને જોવા મનોહર હતું.
રમણીયં શિવં પુણ્યં સર્વૈર્જનમનોહરૈઃ। નાનાપક્ષિરુતં રમ્યં કદ્રૂપુત્રપ્રહર્ષણમ્
આ સ્થાન સુંદર, શુભ અને પવિત્ર હતું, બધાને આકર્ષતું, વિવિધ પક્ષીઓના કલરવથી ભરેલું અને કદ્રૂના પુત્રોને આનંદ આપતું હતું.
તત્તે વનં સમાસાદ્ય વિજહ્રુઃ પન્નગાસ્તદા। અબ્રુવંશ્ચ મહાવીર્યં સુપર્ણં પતગેશ્વરમ્
તે વનમાં પહોંચીને સાપોએ આનંદ કર્યો અને પછી મહાવીર્યવાન પક્ષી સુપર્ણને કહ્યું.
વહાસ્માનપરં દ્વીપં સુરમ્યં વિમલોદકમ્। ત્વં હિ દેશાન્બહૂન્રમ્યાન્વ્રજન્પશ્યસિ ખેચર
'અમને બીજાં કોઈ સુંદર, શુદ્ધ જળવાળાં દ્વીપે લઈ જા; કેમ કે, હે આકાશમાં વિહરનાર, તું અનેક સુંદર પ્રદેશો જોયા છે.'
સ વિચિન્ત્યાબ્રવીત્પક્ષી માતરં વિનતો તદા। કિં કારણં મયા માતઃ કર્તવ્યં સર્પભાષિતમ્
પછી પક્ષીએ વિચાર કરીને પોતાની માતા વિનતાને પૂછ્યું: 'માતા, મને સાપો જે કહે છે તે કરવું કેમ જરૂરી છે?'
દાસીભૂતાસ્મિ દુર્યોગાત્સપત્ન્યાઃ પતગોત્તમ। પણં વિતથમાસ્થાય સર્પૈરુપધિના કૃતમ્
'હે શ્રેષ્ઠ પક્ષી, દુર્ભાગ્ય અને મારી સહપત્નીની ચાલાકીએ હું દાસી બની ગઈ છું; સાપોએ ખોટા શરતથી મને છેતરાવી હતી.'
તસ્મિંસ્તુ કથિતે માત્રા કારણે ગગનેતરઃ। ઉવાચ વચનં સર્પાંસ્તેન દુઃખેન દુઃખિતઃ
માતાએ કારણ કહ્યાબાદ, આકાશમાં ઉડનાર સુપર્ણ એ દુઃખથી દુઃખી થઈને સાપોને કહ્યું.
કિમાહૃત્ય વિદિત્વા વા કિં વા કૃત્વેહ પૌરુષમ્। દાસ્યાદ્વો વિપ્રમુચ્યેયં તથ્યં વદત લેલિહાઃ
'શું લાવવાથી કે શું જાણવાથી, અથવા કઈ બહાદુરીથી હું મારી માતાને દાસીપણામાંથી મુક્ત કરી શકું? સાચું કહો, હે લપલપાવનારા.'
શ્રુત્વા સમબ્રુવન્સર્પા આહરામૃતમોજસા। તતો દાસ્યાદ્વિપ્રમોક્ષો ભવિતા તવ ખેચર
આ સાંભળી સાપોએ કહ્યું: 'અમને તારી શક્તિથી અમૃત લાવી આપ; પછી તારી માતા દાસીપણામાંથી મુક્ત થશે, હે આકાશમાં વિહરનાર.'
ઇત્યુક્તો ગરુડઃ સર્પૈસ્તતો માતરમબ્રવીત્। ગચ્છામ્યમૃતમાહર્તું ભક્ષ્યમિચ્છામિ વેદિતુમ્
સાપો દ્વારા આવું કહેવામાં આવતા, ગરુડએ પોતાની માતાને કહ્યું: 'હું અમૃત લાવવા જઈશ; પણ મને જાણવું છે કે હું શું ખાઈ શકું.'
સમુદ્રકુક્ષાવેકાન્તે નિષાદાલયમુત્તમમ્। `ભવનાનિ નિષાદાનાં તત્ર સન્તિ દ્વિજોત્તમ
સમુદ્રના કિનારે, એક શાંતિભર્યા સ્થાને, નિષાદોનું શ્રેષ્ઠ નિવાસસ્થાન આવેલું છે. ત્યાં, હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ, નિષાદોનાં ઘરો વસેલા છે.
પાપિનાં નષ્ટલોકાનાં નિર્ઘૃણાનાં દુરાત્મનામ્'। નિષાદાનાં સહસ્રાણિ તાન્ભુક્ત્વાઽમૃતમાનય
પાપી, માર્ગભ્રષ્ટ, નિર્દય અને દુષ્ટ એવા હજારો નિષાદો છે—તુ એમને ભક્ષી અને અમૃત પાછું લાવ.
ન ચ તે બ્રાહ્મણં હન્તું કાર્યા બુદ્ધિઃ કથંચન। અવધ્યઃ સર્વભૂતાનાં બ્રાહ્મણો હ્યનલોપમઃ
કોઈ પણ પરિસ્થિતિમાં બ્રાહ્મણને મારવાનો વિચાર પણ કરવો નહિ. બ્રાહ્મણ બધાં જીવોમાં અપરાધ્ય છે અને નિર્દોષ છે.
અગ્નિરર્કો વિષં શસ્ત્રં વિપ્રો ભવતિ કોપિતઃ। ગુરુર્હિ સર્વભૂતાનાં બ્રાહ્મણઃ પરિકીર્તિતઃ
અગ્નિ, સૂર્ય, ઝેર અને શસ્ત્ર—જ્યારે ગુસ્સે થાય ત્યારે એ બધું બ્રાહ્મણ જેવું જ ભયંકર બને છે. બ્રાહ્મણ બધાં જીવનો ગુરુ કહેવાય છે.
એવમાદિસ્વરૂપૈસ્તુ સતાં વૈ બ્રાહ્મણો મતઃ। સ તે તાત ન હન્તવ્યઃ સંક્રુદ્ધેનાપિ સર્વથા
આવી ગુણોથી બ્રાહ્મણને સજ્જનો શ્રેષ્ઠ માને છે. એટલે, બેટા, ગુસ્સામાં પણ, કોઈપણ રીતે બ્રાહ્મણને કદી પણ ન મારવો.
બ્રાહ્મણાનામભિદ્રોહો ન કર્તવ્યઃ કથંચન। ન હ્યેવમગ્નિર્નાદિત્યો ભસ્મ કુર્યાત્તથાનઘ
કોઈપણ સમયે બ્રાહ્મણ સામે દુશ્મની કરવી નહિ. જેમ નિર્દોષને અગ્નિ કે સૂર્ય ક્યારેય બળાવી નાખતા નથી, તેમ તું પણ એથી દૂર રહે.
યથા કુર્યાદભિક્રુદ્ધો બ્રાહ્મણઃ સંશિતવ્રતઃ। તદેતૈર્વિવિધૈર્લિઙ્ગૈસ્ત્વં વિદ્યાસ્તં દ્વિજોત્તમમ્
જેમ દૃઢ પ્રતિજ્ઞા ધરાવતો બ્રાહ્મણ ગુસ્સે થાય ત્યારે વર્તે, એવા વિવિધ લક્ષણોથી તું એ શ્રેષ્ઠ દ્વિજને ઓળખી લે.
ભૂતાનામગ્રભૂર્વિપ્રો વર્ણશ્રેષ્ઠઃ પિતા ગુરુઃ
બ્રાહ્મણ સર્વ જીવોમાં શ્રેષ્ઠ છે, બધા વર્ણોમાં સર્વોચ્ચ છે, પિતા અને ગુરુ છે.
કિંસ્વિદગ્નિનિભો ભાતિ કિંસ્વિત્સૌમ્યપ્રદર્શનઃ। યથાહમભિજાનીયાં બ્રાહ્મણં લક્ષણૈઃ શુભૈઃ
કોણ અગ્નિ જેવો તેજ ધરાવે છે? કોણ સૌમ્ય સ્વભાવ બતાવે છે? કયા શુભ લક્ષણોથી હું બ્રાહ્મણને ઓળખી શકું?
યસ્તે કણ્ઠમનુપ્રાપ્તો નિગીર્ણં બડિશં યથા
જે તારા ગળા સુધી પહોંચ્યો છે, જેમ માછલપટ્ટો ગળી જાય છે—