તતો બ્રહ્મણરૂપેણ રમમાણો યદૃચ્છયા।। ચકમે તાં વરારોહાં કન્યામુત્પલલોચનામ્।। તં તુ રાજા યથાશાસ્ત્રમશાસદ્ધાર્મિકસ્તદા
પછી અગ્નિદેવ બ્રાહ્મણના રૂપમાં આવી, સંજોગવશાત્, કમરસૂકડી અને કમળની આંખવાળી કન્યાની સાથે રહ્યા; પણ ધર્મનિષ્ઠ રાજાએ શાસ્ત્ર મુજબ તેને રોકી દીધા.
પ્રજજ્વાલ તતઃ કોપાદ્ભગવાન્હવ્યવાહનઃ। તં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતો રાજા જગામ શિરસાઽવનિમ્
આથી અગ્નિદેવ ગુસ્સે થઈને જ્વલંત થયા; આ જોઈ રાજા આશ્ચર્યચકિત થઈને માથું ઝુકાવી જમીન પર નમ્યા.
તતઃ કાલેન તાં કન્યાં તથૈવ હિ તદા નૃપઃ। પ્રદદૌ વિપ્રરૂપાય વહ્રયે શિરસા નતઃ
થોડા સમય પછી, રાજાએ માથું ઝુકાવી, એ જ રીતે, બ્રાહ્મણરૂપે આવેલા અગ્નિદેવને તે કન્યા આપી.
પ્રતિગૃહ્ય ચ તાં સુભ્રું નીલરાજ્ઞઃ સુતાં તદા। ચક્રે પ્રસાદં ભગવાંસ્તસ્ય રાજ્ઞો વિભાવસુઃ
રાજા નીલાની સુંદર ભ્રૂવાળી પુત્રીને પામી, અગ્નિદેવ રાજા પર પ્રસન્ન થયા.
વરેણ ચ્છન્દયામાસ તં નૃપં સ્વિષ્ટકૃત્તમઃ। અભયં ચ સ જગ્રાહ સ્વસૈન્યે વૈ મહીપતિઃ
પછી અગ્નિદેવે રાજાને મનગમતો વરદાન આપ્યો; અને રાજાએ પોતાની સેના માટે સુરક્ષા મેળવેલી.
તતઃ પ્રભૃતિ યે કેચિદજ્ઞાનાત્તાં પુરીં નૃપાઃ। જિગીષન્તિ બલાદ્રાજંસ્તે દહ્યન્તે સ્મ વહ્નિના
ત્યાંથી પછી, રાજા, જે કોઈ અજ્ઞાનતાથી એ શહેરને બળજબરીથી જીતવા જતો, તે અગ્નિદ્વારા ભસ્મ થઈ જતો.
સ્યાં પુર્યાં તદા ચૈવ માહિષ્મત્યાં કુરૂદ્વહ। બભૂવુરનતિગ્રાહ્ય યોષિતશ્છન્દતઃ કિલ
માહિષ્મતી શહેરમાં, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, સ્ત્રીઓની મરજી વિના તેમને બળજબરીથી લઈ જવું શક્ય નહોતું; માત્ર તેમની સંમતિથી જ શક્ય હતું.
એવમગ્નિર્વરં પ્રાદાત્સ્ત્રીણામપ્રતિવારણે। રિણ્યસ્તત્ર ચ રાજાનસ્તત્પુરં ભરતર્ષભ
આ રીતે અગ્નિદેવે વરદાન આપ્યું કે ત્યાંની સ્ત્રીઓને તેમની ઇચ્છા વિના કોઈ લઈ જઈ શકતું નહીં, અને એ શહેરના રાજાઓ એ ઋણમાંથી મુક્ત થયા, હે ભરતવંશી.
ર્જયન્તિ ચ રાજાનસ્તત્પુરં ભરતર્ષભ। ભયાદગ્નેર્મહારાજ તદાપ્રભૃતિ સર્વદા
અને, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, રાજાઓએ અગ્નિદેવના ભયથી એ શહેર હંમેશા સંભાળ્યું.
સહદેવસ્તુ ધર્માત્મા સૈન્યં દૃષ્ટ્વા ભયાર્દિતમ્। પરીતમગ્નિના રાજન્નાકમ્પત યથાઽચલઃ। ઉપસ્પૃશ્ય શુચિર્ભૂત્વા સોઽબ્રવીત્પાવકં તતઃ
પણ ધર્મનિષ્ઠ સહદેવે, પોતાની સેના ડરીને અગ્નિથી ઘેરાઈ ગઈ જોઈ, રાજા, અડગ રહ્યો; પાણીથી શુદ્ધ થઈ, પછી તેણે અગ્નિદેવને કહ્યું.
ત્વદર્થોઽયં સમારમ્ભઃ કૃષ્ણવર્ત્મન્નમોસ્તુ તે। મુખં ત્વમસિ દેવાનાં યજ્ઞસ્ત્વમસિ પાવક
આ કાર્ય તમારાં માટે છે; કૃષ્ણના માર્ગે ચાલનાર તમને વંદન છે. દેવતાઓનું મોઢું તમે છો, યજ્ઞ પણ તમે જ છો, પાવક.
પાવનાત્પાવકશ્ચાસિ વહનાદ્ધવ્યવાહનઃ। વેદાસ્ત્વદર્થં જાતા વૈ જાતવેદાસ્તતો હ્યસિ
શુદ્ધિ આપો છો એટલે પાવક કહો છો, હવનની સામગ્રી વહન કરો છો એટલે હવ્યવાહન કહેવાય છો. વેદો પણ તમારાં માટે જ જન્મ્યા છે, તેથી જાતવેદ કહો છો.
ચિત્રભાનુઃ સુરેશશ્ચ અનલસ્ત્વં વિભાવસો। સ્વર્ગદ્વારસ્પૃશશ્ચાસિ હુતાશો જ્વલનઃ શિખી
તમે ચિત્રભાનુ છો, દેવતાઓના સ્વામી છો, અનલ છો, વિભાવસુ છો. સ્વર્ગના દ્વારને સ્પર્શો છો, હુતાશ, જ્વલન અને શિખી પણ તમે જ છો.
વૈશ્વાનરસ્ત્વં પિઙ્ગેશઃ પ્લવઙ્ગો ભૂરિતેજસઃ। કુમારસૂસ્ત્વં ભગવાન્રુદ્રગર્ભો હિરણ્યકૃત્
તમે વૈશ્વાનર છો, પિંગેશ છો, પ્રભા ધરાવનારા પ્લવંગ છો; તમે કુમારના પુત્ર, ભગવાન, રુદ્રના ગર્ભ અને સુવર્ણમય છો.
અગ્નિર્દદાતુ મે તેજો વાયુઃ પ્રાણં દદાતુ મે। પૃથિવી બલમાદધ્યાચ્છિવં ચાપો દિશન્તુ મે
અગ્નિ મને તેજ આપે, વાયુ મને શ્વાસ આપે; પૃથ્વી મને બળ આપે અને જળ મને કલ્યાણ આપે.
અપાં ગર્ભ મહાસત્વ જાતવેદઃ સુરેશ્વર। દેવાનાં મુખમગ્ને ત્વં સત્યેન વિપુનીહિ મામ્
જળમાંથી જન્મેલા, મહાન સત્વ ધરાવનારા, જાતવેદ, દેવોના સ્વામી, દેવતાઓના મોઢા અગ્નિ, તમે મને સત્યથી શુદ્ધ કરો.
ઋષિભિર્બ્રાહ્મણૈશ્ચૈવ દૈવતૈરસુરૈરપિ। નિત્યં સુહુત યજ્ઞેષુ સત્યેન વિપુનીહિ મામ્
ઋષિઓ, બ્રાહ્મણો, દેવતાઓ અને અસુરો પણ હંમેશાં યજ્ઞોમાં તમને શ્રેષ્ઠ રીતે અર્પણ કરે છે; તમે મને સત્યથી શુદ્ધ કરો.
ધૂમકેતુઃ શિખી ચ ત્વં પાપહાઽનિસમ્ભવઃ। સર્વપ્રાણિષુ નિત્યસ્થઃ સત્યેન વિપુનીહિ મામ્
તમે ધૂમકેતુ અને શિખી છો, પાપનો નાશક અને અનાદિ છો; સર્વ પ્રાણીઓમાં હંમેશાં વસો છો—મને સત્યથી શુદ્ધ કરો.
એવં સ્તુતોઽસિ ભગવન્પ્રીતેન શિચિના મયા। તુષ્ટિં પુષ્ટિં શ્રુતં ચૈવ પ્રીતિ ચાગ્ને પ્રયચ્છ મે
હું તમને ભક્તિપૂર્વક સ્તુતિ કરી છે, દયાળુ દેવ; અગ્નિ, તમે મને તૃપ્તિ, પોષણ, જ્ઞાન અને આનંદ આપો.
ઇત્યેવં મન્ત્રમાગ્નેયં પઠન્યો જુહુયાદ્વિભુમ્। ઋદ્ધિમાન્સતતં દાન્તઃ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે
આ રીતે અગ્નિમંત્રનું પઠન કરીને ભગવાનને હવન કરવો જોઈએ; સદા સંયમી અને સમૃદ્ધ મનુષ્ય બધા પાપોથી મુક્ત થાય છે.
યજ્ઞવિઘ્નમિમં કર્તું નાર્હસ્ત્વં યજ્ઞવાહન। એવમુક્ત્વા તુ માદ્રેયઃ કુશૈરાસ્તીર્ય મેદિનીમ્
યજ્ઞના વિઘ્નરૂપ બનવું તમારે યોગ્ય નથી, હવ્યવાહન. એમ કહીને માદ્રીપુત્રે જમીન પર કુશ વિછાવી.
વિધિવત્પુરુષવ્યાઘ્રઃ પાવકં પ્રત્યુપાવિશત્। પ્રમુખે તસ્ય સૈન્યસ્ય ભીતોદ્વિગ્રસ્ય ભારત
વિધિ પ્રમાણે, પુરુષોમાં વ્યાઘ્ર સમાન તે યોદ્ધાએ પાવક પાસે જઈને, પોતાની સેના સામે, ભય અને ઉદ્વેગ હોવા છતાં, બેઠો.
ન ચૈનમત્યગાદ્વહ્નિરુવાચ મહોદધિઃ। તમુપેત્ય શનૈર્વહ્નિરુવાચ કુરુનન્દનમ્
પણ અગ્નિએ તેને દહાવ્યો નહીં; ત્યારબાદ મહાસાગરે વાત કરી. ધીમે ધીમે નજીક આવીને અગ્નિએ કુરુવંશી સાથે સંવાદ કર્યો.
સહદેવં નૃણાં દેવં સાન્ત્વપૂર્વમિદં વચઃ। ઉત્તિષ્ઠોત્તિષ્ઠ કૌરવ્ય જિજ્ઞાસેયં કૃતા મયા
સહદેવ, મનુષ્યોમાં દેવ, તેમને શાંતવચનથી અગ્નિએ કહ્યું: 'ઉઠો, ઊઠો, કૌરવ્ય, હું તમારી પરીક્ષા લીધી છે.'
વેદ્મિ સર્વમભિપ્રાયં તવ ધર્મસુતસ્ય ચ। મયા તુ રક્ષિતવ્યા પૂરિયં ભરતસત્તમ
હું તમારો અને ધર્મપુત્રના બધા આશય જાણું છું; પણ આ નગરીને મારી રક્ષા કરવી જ પડશે, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
યાવદ્રાજ્ઞો હિ નીલસ્ય કુલે વંશધરા ઇતિ। ઈપ્સિતં તુ કરિષ્યામિ મનસસ્તવ પાણ્ડવ
જ્યાં સુધી રાજા નીલના વંશમાં વંશજ રહેશે, ત્યાં સુધી હું તમારા મનગમતા કાર્ય જરૂર કરીશ, હે પાંડવ.
તત ઉત્થાય હૃષ્ટાત્મા પ્રાઞ્જલિઃ શિરસા નતઃ। પૂજયામાસ માદ્રેયટઃ પાવકં ભરતર્ષભ
પછી આનંદિત હૃદયથી, હાથ જોડીને અને માથું નમાવી, માદ્રીપુત્રે પાવકની પૂજા કરી, હે ભરતવંશી.
પાવકે વિનિવૃત્તે તુ નીલો રાજાઽભ્યગાત્તદા। પાવકસ્યાજ્ઞયા ચૈનમર્ચયામાસ પાર્થિવઃ
પાવક વિદાય થયા પછી, રાજા નીલ ત્યાં આવ્યા; પાવકના આદેશથી રાજાએ તેમનું સન્માન કર્યું.
સત્કારેણ નરવ્યાઘ્રં સહદેવં યુધાં પતિમ્। પ્રતિગૃહ્ય ચ તાં પૂજાં કરે ચ વિનિવેશ્ય ચ
સહદેવે, જે મનુષ્યોમાં વાઘ અને યુદ્ધવીરોના સ્વામી હતા, એ સન્માનપૂર્વક તે પૂજા સ્વીકારી અને પોતાના હાથમાં રાખી.
માદ્રીસુતસ્તતઃ પ્રાયાદ્વિજયી દક્ષિણાં દિશમ્। ત્રૈપુરં સ વશે કૃત્વા રાજાનમમિતૌજસમ્
પછી માદ્રીપુત્ર વિજયી બની દક્ષિણ દિશામાં ગયા અને ત્રૈપુર તથા તેના પ્રબળ રાજાને પોતાના વશમાં કર્યા.