સ વિજિત્ય દુરાધર્ષં ભીષ્મકં માદ્રિનન્દનઃ। કોસલાધિપતિં ચૈવ તથા વેણાતટાધિપમ્
પછી માદ્રીપુત્રે દુર્લંઘ્ય ભીષ્મક, કોશલના રાજા અને વેણાટટાના શાસકને પણ જીત્યા.
કાન્તારકાંશ્ચ સમર તથા પ્રાકોટકાન્નૃપાન્। નાટકેયાંશ્ચ સમરે તથા હેરમ્બકાન્યુધિ
તે પછી તેણે કાંતારક, પ્રાકોટક, નાટકેય અને હેરંબક જેવા રાજાઓને પણ યુદ્ધમાં હરાવ્યા.
મારુધં ચ વિનિર્જિત્ય રમ્યગ્રામમથો બલાત્। નાચીનાનર્બુકાંશ્ચૈવ રાજાનશ્ચ મહાબલઃ
પછી તેણે મારુધને હરાવ્યો અને રમ્યગ્રામને બળપૂર્વક પોતાના કબજામાં લીધો. ત્યારબાદ, તેણે નચીન, અર્બુક અને અન્ય મહાબલી રાજાઓને પણ જીત્યા.
તાંસ્તાનાટવિકાન્સર્વાનજયત્પાણ્ડુનન્દનઃ। નાતાધિપં ચ નૃપતિં વશે ચક્રે મહાબલઃ
પાંડુપુત્રે તે બધા જંગલવાસી રાજાઓને હરાવ્યા અને નાટાના રાજાને પણ પોતાના વશમાં કર્યો.
પુલિન્દાંશ્ચ રણે જિત્વા યયૌ દક્ષિણતઃ પુરઃ। યુયુધે પાણ્ડ્યરાજેન દિવસં નકુલાનુજઃ
પછી તેણે પુલિંદોને યુદ્ધમાં હરાવ્યા અને દક્ષિણ તરફ આગળ વધ્યો. ત્યાં, નકુલના નાના ભાઈએ પાંડ્યરાજા સાથે એક દિવસ યુદ્ધ કર્યું.
તં જિત્વા સ મહાબાહુઃ પ્રયયૌ દક્ષિણાપથમ્। ગુહામાસાદયામાસ કિષ્કિન્ધાં લોકવિશ્રુતામ્
તેને હરાવી, મહાબલી સહદેવ દક્ષિણ પંથેથી આગળ વધ્યો અને પ્રસિદ્ધ કિષ્કિંધાની ગુફા સુધી પહોંચ્યો.
પુરા વાનરરાજેન વાલિના ચાભિરક્ષિતામ્। તતઃ કોસલરાજસ્ય રામસ્યૈવાનુગેન ચ। સુગ્રીવેણાભિગુપ્તાં તાં પ્રવિષ્ટસ્તમથાહ્વયત્
આ સ્થાન પહેલાં વાનરરાજા વાલી દ્વારા અને પછી કોશલના રાજા રામના અનુયાયી સુગ્રીવ દ્વારા રક્ષાયું હતું. ત્યાં સહદેવે પ્રવેશ કર્યો અને તેને લલકાર્યો.
તત્ર વાનરરાજાભ્યાં મૈન્દેન દ્વિવિદેન ચ। યુયુધે દિવસાન્સપ્ત ન ચ તૌ વિકૃતિં ગતૌ
ત્યાં તેણે વાનરરાજા મેઇંદ અને દ્વિવિદ સાથે સાત દિવસ સુધી યુદ્ધ કર્યું, પણ બંનેમાંથી કોઈ પણ હાર્યો નહીં.
તતસ્તુષ્ટૌ મહાત્માનૌ સહદેવાય વાનરૌ। ઊચતુશ્ચૈવ સંહૃષ્ટૌ પ્રીતિપૂર્વમિદં વચઃ
પછી એ બે મહાન આત્માવાળા વાનરે આનંદપૂર્વક સહદેવને ખુશીથી કહ્યું:
ગચ્છ પાણ્ડવશાર્દૂલ રત્નાન્યાદાય સર્વશઃ। અવિઘ્નમસ્ત કાર્યાય ધર્મરાજાય ધીમતે
'પાંડવોમાં શ્રેષ્ઠ, બધા રત્નો લઈને જા. તારા કામ ધર્મરાજ માટે નિર્વિઘ્ને પૂર્ણ થાય એવી શુભેચ્છા.'
તતો રત્નાન્યુપાદાય પુરીં માહિષ્મતીં યયૌ।। તત્ર નીલેન રાજ્ઞા સ ચક્રે યુદ્ધં નરર્ષભઃ
પછી રત્નો લઈને તે માહિષ્મતી નગરીમાં ગયો. ત્યાં, પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ સહદેવે નિલ રાજા સાથે યુદ્ધ કર્યું.
પાણ્ડવઃ પરવીરઘ્નઃ સહદેવઃ પ્રતાપવાન્।। તતોઽસ્ય સુમહદ્યુદ્ધમાસીદ્ભીરુભયઙ્કરમ્
પાંડવોમાં શૂરવીર અને શત્રુવિનાશક સહદેવે પછી તેની સામે ભયાનક અને ડરપોકોને પણ ડરાવનારું મહાન યુદ્ધ કર્યું.
સૈન્યક્ષયકરં ચૈવ પ્રાણાનાં સંશયાવહમ્। ચક્રે તસ્ય હિ સાહાય્યં ભગવાન્હવ્યવાહનઃ
તે સમયે દેવરૂપ અગ્નિદેવે તેની મદદ કરી, જેના કારણે સેના નાશ પામી અને અનેક લોકોના જીવને જોખમ ઊભું થયું.
તતો રથા હયા નાગાઃ પુરુષાઃ કવચાનિ ચ। પ્રતીપ્તાનિ વ્યદૃશ્યન્ત સહદેવબલે તદા
પછી, રાજા, સહદેવની સેનામાં રથ, ઘોડા, હાથી, માણસો અને તેમનાં કવચો આગમાં બળી રહ્યા છે એવું દેખાયું.
તતઃ સુસંભ્રાન્તમના બભૂવ કુરુનન્દનઃ। નોત્તરં પ્રતિવક્તું ચ શક્તોઽભૂજ્જનમેજય
આ પછી, કુરુવંશના વંશજ, તેની મન:સ્થિતિ ખૂબ ગભરાઈ ગઈ અને જનમેજય કોઈ જવાબ આપી શક્યા નહીં.
કિમર્થં ભગવાન્વહ્નિઃ પ્રત્યમિત્રોઽભવદ્યુધિ। સહદેવસ્ય યજ્ઞાર્થં ઘટમાનસ્ય વૈ દ્વિજ
હે બ્રાહ્મણ, સહદેવ યજ્ઞ માટે પ્રયત્ન કરી રહ્યો હતો ત્યારે અગ્નિદેવ યુદ્ધમાં શા માટે વિરોધી બન્યા?
તત્ર માહિષ્મતીવાસી ભગવાન્હવ્યવાહનઃ। શ્રૂયતે હિ ગૃહીતો વૈ પુરસ્તાત્પારદારિકઃ
માહિષ્મતી શહેરમાં, કહેવાય છે કે અગ્નિદેવ પહેલાં પરપુરુષના રૂપમાં પકડાયા હતા.
નીલસ્ય રાજ્ઞો દુહિતા બભૂવતાતીવ શોભના। સાઽગ્નિહોત્રમુપાતિષ્ઠદ્બોધનાય પિતુઃ સદા
રાજા નીલાની પુત્રી ખૂબ જ સુંદર હતી; તે હંમેશા પોતાના પિતાને જાગૃત કરવા માટે અગ્નિહોત્ર કરતી.
વ્યજનૈર્ધૂયમાનોઽપિ તાવત્પ્રજ્વલતે ન સઃ।। યાવચ્ચારુપુટૌષ્ઠેન વાયુના ન વિધૂયતે
પંખાથી ફૂંકવામાં આવતાં પણ તે અગ્નિ તેટલી પ્રજ્વલિત થતી નહીં, જ્યા સુધી કે તેની સુંદર કપાળવાળી છોકરીના મીઠા શ્વાસથી વાયુ ન મળે.
તતઃ સ ભગવાનગ્નિશ્ચકમે તાં સુદર્શનામ્। નીલસ્ય રાજ્ઞઃ સર્વેષામુપનીતશ્ચ સોઽભવત્
પછી દેવરૂપ અગ્નિદેવે તે સુંદર કન્યાને ઇચ્છી અને રાજા નીલાએ તેને સૌની સામે લાવી.
તતો બ્રહ્મણરૂપેણ રમમાણો યદૃચ્છયા।। ચકમે તાં વરારોહાં કન્યામુત્પલલોચનામ્।। તં તુ રાજા યથાશાસ્ત્રમશાસદ્ધાર્મિકસ્તદા
પછી અગ્નિદેવ બ્રાહ્મણના રૂપમાં આવી, સંજોગવશાત્, કમરસૂકડી અને કમળની આંખવાળી કન્યાની સાથે રહ્યા; પણ ધર્મનિષ્ઠ રાજાએ શાસ્ત્ર મુજબ તેને રોકી દીધા.
પ્રજજ્વાલ તતઃ કોપાદ્ભગવાન્હવ્યવાહનઃ। તં દૃષ્ટ્વા વિસ્મિતો રાજા જગામ શિરસાઽવનિમ્
આથી અગ્નિદેવ ગુસ્સે થઈને જ્વલંત થયા; આ જોઈ રાજા આશ્ચર્યચકિત થઈને માથું ઝુકાવી જમીન પર નમ્યા.
તતઃ કાલેન તાં કન્યાં તથૈવ હિ તદા નૃપઃ। પ્રદદૌ વિપ્રરૂપાય વહ્રયે શિરસા નતઃ
થોડા સમય પછી, રાજાએ માથું ઝુકાવી, એ જ રીતે, બ્રાહ્મણરૂપે આવેલા અગ્નિદેવને તે કન્યા આપી.
પ્રતિગૃહ્ય ચ તાં સુભ્રું નીલરાજ્ઞઃ સુતાં તદા। ચક્રે પ્રસાદં ભગવાંસ્તસ્ય રાજ્ઞો વિભાવસુઃ
રાજા નીલાની સુંદર ભ્રૂવાળી પુત્રીને પામી, અગ્નિદેવ રાજા પર પ્રસન્ન થયા.
વરેણ ચ્છન્દયામાસ તં નૃપં સ્વિષ્ટકૃત્તમઃ। અભયં ચ સ જગ્રાહ સ્વસૈન્યે વૈ મહીપતિઃ
પછી અગ્નિદેવે રાજાને મનગમતો વરદાન આપ્યો; અને રાજાએ પોતાની સેના માટે સુરક્ષા મેળવેલી.
તતઃ પ્રભૃતિ યે કેચિદજ્ઞાનાત્તાં પુરીં નૃપાઃ। જિગીષન્તિ બલાદ્રાજંસ્તે દહ્યન્તે સ્મ વહ્નિના
ત્યાંથી પછી, રાજા, જે કોઈ અજ્ઞાનતાથી એ શહેરને બળજબરીથી જીતવા જતો, તે અગ્નિદ્વારા ભસ્મ થઈ જતો.
સ્યાં પુર્યાં તદા ચૈવ માહિષ્મત્યાં કુરૂદ્વહ। બભૂવુરનતિગ્રાહ્ય યોષિતશ્છન્દતઃ કિલ
માહિષ્મતી શહેરમાં, હે કુરુશ્રેષ્ઠ, સ્ત્રીઓની મરજી વિના તેમને બળજબરીથી લઈ જવું શક્ય નહોતું; માત્ર તેમની સંમતિથી જ શક્ય હતું.
એવમગ્નિર્વરં પ્રાદાત્સ્ત્રીણામપ્રતિવારણે। રિણ્યસ્તત્ર ચ રાજાનસ્તત્પુરં ભરતર્ષભ
આ રીતે અગ્નિદેવે વરદાન આપ્યું કે ત્યાંની સ્ત્રીઓને તેમની ઇચ્છા વિના કોઈ લઈ જઈ શકતું નહીં, અને એ શહેરના રાજાઓ એ ઋણમાંથી મુક્ત થયા, હે ભરતવંશી.
ર્જયન્તિ ચ રાજાનસ્તત્પુરં ભરતર્ષભ। ભયાદગ્નેર્મહારાજ તદાપ્રભૃતિ સર્વદા
અને, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, રાજાઓએ અગ્નિદેવના ભયથી એ શહેર હંમેશા સંભાળ્યું.
સહદેવસ્તુ ધર્માત્મા સૈન્યં દૃષ્ટ્વા ભયાર્દિતમ્। પરીતમગ્નિના રાજન્નાકમ્પત યથાઽચલઃ। ઉપસ્પૃશ્ય શુચિર્ભૂત્વા સોઽબ્રવીત્પાવકં તતઃ
પણ ધર્મનિષ્ઠ સહદેવે, પોતાની સેના ડરીને અગ્નિથી ઘેરાઈ ગઈ જોઈ, રાજા, અડગ રહ્યો; પાણીથી શુદ્ધ થઈ, પછી તેણે અગ્નિદેવને કહ્યું.