જાતસ્ય ભારતે વંશે તથા કુન્ત્યાઃ સુતસ્ય ચ। યા વૈ યુક્તા મતિઃ સેયમર્જુનેન પ્રદર્શિતા
જેવી યુક્તિ ભરેલી બુદ્ધિ ભરત વંશમાં જન્મેલા અને કુંતીપુત્ર અર્જુને બતાવી છે, એ યોગ્ય છે.
ન સ્મ મૃત્યું વયં વિદ્મ રાત્રૌ વા યદિ વા દિવા। ન ચાપિ કઞ્ચિદમરમયુદ્ધેનાનુશુશ્રુમ
મૃત્યુ ક્યારે આવે છે—રાતે કે દિવસે—એ આપણે જાણતા નથી. અને યુદ્ધ ટાળી કોઈ અમર બને છે એવું પણ ક્યારેય સાંભળ્યું નથી.
એતાવદેવ પુરુષૈઃ કાર્યં હૃદયતોષણમ્। નયેન વિધિદૃષ્ટેન યદુપક્રમતે પરાન્
માણસે એજ કામ કરવું જોઈએ, જે દિલથી સંતોષ આપે અને નિયમ પ્રમાણે યોગ્ય રીતથી, જ્યારે બીજાની સામે કોઈ કામ શરૂ કરે.
સુનયસ્યાનપાયસ્ય સંયોગે પરમઃ ક્રમઃ। સઙ્ગત્યા જાયતેઽસામ્યં સામ્યં ચ ન ભવેદ્દ્વયોઃ
સારી અને નિષ્ઠાવાન નીતિથી મળેલી સ્પર્ધામાં સૌથી મોટો પરિણામ અસમાનતા જ આવે છે; સંગથી અસમાનતા ઊભી થાય છે, બે પક્ષ વચ્ચે સમાનતા કદી રહેતી નથી.
અનયસ્યાનુપાયસ્ય સંયુગે પરમઃ ક્ષયટઃ। સંશયો જાયતે સામ્યાજ્જયશ્ચ ન ભવેદ્દ્વયોઃ
ખોટી અને અયોગ્ય નીતિથી જોડાયેલી સ્પર્ધામાં સૌથી મોટો નુકસાન થાય છે; સમાનતા થી સંશય ઊભો થાય છે અને કોઈ પણ પક્ષને જીત મળતી નથી.
તે વયં નયમાસ્થાય શત્રુદેશસમીપગાઃ। કથમન્તં ન ગચ્છેમ વૃક્ષસ્યેવ નદીરયાઃ।। પરરન્ધ્રે પરાક્રાન્તાઃ સ્વરન્ધ્રાવરણે સ્થિતાઃ
અમે નીતિ અપનાવીને દુશ્મનના પ્રદેશની નજીક આવી ગયા છીએ; હવે કેવી રીતે, નદીની ધારા જેમ વૃક્ષ સુધી પહોંચે છે એમ, અમે અંત સુધી ન જઈ શકીએ? દુશ્મનના દુર્બળ સ્થાન પર હુમલો કરીને અને પોતાના દુર્બળ સ્થાનને સુરક્ષિત રાખીને.
વ્યૂઢાનીકૈરતિબલૈર્ન યુદ્વ્યેદરિભિઃ સહ। ઇતિ બુદ્ધિમતાં નીતિસ્તન્મમાપીહ રોચતે
મોટા સેનાદળો કે વિશાળ શક્તિથી ખુલ્લા મેદાનમાં દુશ્મન સામે યુદ્ધ કરવું યોગ્ય નથી; સમજદાર લોકોની નીતિ એવી જ છે અને એજ મને અહીં પસંદ છે.
અનવદ્યા હ્યસમ્બુદ્ધાઃ પ્રવિષ્ટાઃ શત્રુસદ્મ તત્। શત્રુદેશમુપાક્રમ્ય તં કામં પ્રાપ્નુયામહે
કારણ કે, દુશ્મનના ઘરમાં કોઈ જાણે નહીં એ રીતે અને નિર્દોષ રીતે પ્રવેશીને, દુશ્મનના પ્રદેશમાં પહોંચી, આપણે ઇચ્છેલો લાભ મેળવી શકીએ.
એકો હ્યેવ શ્રિયં નિત્યં બિભર્તિ પુરુષર્ષભઃ। અન્તરાત્મેવ ભૂતાનાં તત્ક્ષયં નૈવ લક્ષયે
એકજ પુરુષ, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, હંમેશા ભાગ્યને ધારણ કરે છે; જેમ દરેક જીવમાં અંતરાત્મા છે, તેમ હું તેના વિનાશને ક્યારેય નથી જોયો.
અથવૈનં નિહત્યાજૌ શેષેણાપિ સમાહતાઃ। પ્રાપ્નુયામ તતઃ સ્વર્ગં જ્ઞાતિત્રાણપરાયણાઃ
અથવા, જો યુદ્ધમાં તેને મારી નાખીએ અને અમારામાંથી થોડા જ બચી રહે, તો પણ, કુટુંબની રક્ષા માટે સમર્પિત રહીને, આપણે સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરી શકીએ.
કૃષ્ણ કોઽયં જરાસન્ધઃ કિંવીર્યઃ કિમ્પરાક્રમઃ। યસ્ત્વાં સ્પૃષ્ટ્વાઽગ્નિસદૃશં ન દગ્ધઃ શલભો યથા
કૃષ્ણ, આ જરાસંધ કોણ છે? તેની શક્તિ શું છે, તેનો પરાક્રમ કેટલો છે? એ તને સ્પર્શી ગયો, તું તો અગ્નિ સમાન છે, છતાં એ શલભ જેવી બળી કેમ ન ગયો?
શૃણુ રાજઞ્જરાસન્ધો યદ્વીર્યો યત્પરાક્રમઃ। યથા ચોપેક્ષિતોઽસ્માભિર્બહુશઃ કૃતવિપ્રિયઃ
હે રાજા, જરાસંધની શક્તિ અને પરાક્રમ વિશે સાંભળો, અને કેવી રીતે તેણે અમને વારંવાર દુઃખ આપ્યું છતાં અમે તેને લાંબા સમય સુધી અવગણ્યો.
અક્ષૌહિણીનાં તિસૃણાં પતિઃ સમરદર્પિતઃ। રાજા બૃહદ્રથો નામ મગધાધિપતિર્બલી
તે ત્રણ અક્ષૌહિણી સેનાનો માલિક છે, યુદ્ધમાં ગર્વિત છે, અને મગધનો પરાક્રમી રાજા, નામે બૃહદ્રથ.
રૂપવાન્વીર્યસમ્પન્નઃ શ્રીમાનતુલવિક્રમઃ। નિત્યં દીક્ષાઙ્કિતતનુઃ શતક્રતુરિવાપરઃ
તે સુંદર છે, પરાક્રમથી ભરપૂર છે, વૈભવશાળી છે, તેની શક્તિ અદ્વિતીય છે, હંમેશા વ્રતથી ચિહ્નિત શરીર ધરાવે છે, અને તે બીજા ઇન્દ્ર સમાન છે.
તેજસા સૂર્યસઙ્કાશઃ ક્ષમયા પૃથિવીસમઃ। યશ્ચાન્તકસમઃ ક્રોધે શ્રિયા વૈશ્રવણોપમઃ
તે તેજમાં સૂર્ય જેવો છે, ક્ષમામાં પૃથ્વી જેવો છે; ક્રોધમાં યમરાજ જેવો છે અને સંપત્તિમાં કુબેર સમાન છે.
સ્વરાજ્યં કારયામાસ મગધેષુ ગિરિવ્રજે'। તસ્યાભિજનસંયુક્તૈર્ગણૈર્ભરતસત્તમ। વ્યાપ્તેયં પૃથિવી સર્વા સૂર્યસ્યેવ ગભસ્તિભિઃ
તેણે મગધના ગિરિવ્રજમાં પોતાનું સ્વરાજ્ય સ્થાપ્યું; હે ભારત શ્રેષ્ઠ, તેના ઉન્નત કુળના સાથીઓ સાથે, તેણે પોતાની શક્તિ આખી ધરતી પર ફેલાવી, જેમ સૂર્ય પોતાની કિરણો ફેલાવે છે.
સ કાશિરાજસ્ય સુતે યમજે ભરતર્ષભઃ। ઉપયેમે મહાવીર્યો રૂપદ્રવિણસંયુતે। તયોશ્ચકાર સમયં મિથઃ સ પુરુષર્ષભઃ
એ મહાવીર પુરુષે, હે ભારતવંશી, કાશી રાજાની જમણી-ડાબી, રૂપ અને ધનથી સમૃદ્ધ બે દીકરીઓ સાથે લગ્ન કર્યા અને બંને સાથે પરસ્પર કરાર કર્યો.
નાતિવર્તિષ્ય ઇત્યેવં પત્નીભ્યાં સન્નિધૌ તદા। સ તાભ્યાં શુશુભે રાજા પત્નીભ્યાં વસુધાધિપઃ
તેણે પોતાની પત્નીઓની હાજરીમાં એ વચન આપ્યું કે એ કરાર ક્યારેય તોડશે નહીં; અને એ રાજા, ધરતીના સ્વામી, પોતાની બે પત્નીઓ સાથે તેજસ્વી લાગતો હતો.
પ્રિયામ્ભામનુરૂપાભ્યાં કરેણુભ્યામિવ દ્વિપઃ। તયોર્મધ્યગતશ્ચાપિ રરાજ વસુધાધિપઃ
જેમ હાથીને બે પ્રિય અને યોગ્ય સ્ત્રીઓ હોય છે, તેમ એ ધરતીનો રાજા પોતાની બે પત્નીઓની વચ્ચે ઊભો રહીને તેજ પામતો હતો.
ગઙ્ગાયમુનયોર્મધ્યે મૂર્તિમાનિવ સાગરઃ। વિષયેષુ નિમગ્રસ્ય તસ્ય યૌવનમત્યગાત્
ગંગા અને યમુના વચ્ચે જેમ સાગર સ્વરૂપે છે, તેમ પોતાના રાજ્યમાં તલીન રહીને, એ રાજાનું યુવાનપણ પસાર થઈ ગયું.
ન ચ વંશકરઃ પુત્રસ્તસ્યાજાયત કશ્ચન। મઙ્ગલૈર્બભિર્હોમૈઃ પુત્રકામાભિરિષ્ટિભિઃ
છતાં, અનેક શુભ વિધિઓ, યજ્ઞો અને પુત્ર પ્રાપ્તિ માટેના હોમ કર્યા છતાં, તેમને વંશ ચલાવનાર કોઈ પુત્ર થયો નહીં.
નાસસાદ નૃપશ્રેષ્ઠઃ પુત્રં કુલવિવર્ધનમ્। સ ભાર્યાભ્યાં ચ સહિતો નિર્વેદમગમદ્ધૃશમ્
રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજાને કુળ વધારનાર પુત્ર મળ્યો નહીં; પત્નીઓ સાથે તેઓ ખૂબ જ નિરાશ થઈ ગયા.
રાજ્યં ચાપિ પરિત્યજ્ય તપોવનમથાશ્રયત્। ' વાર્યમાણઃ પ્રકૃતિભિર્નૃપભક્ત્યા વિશામ્પતે
પછી રાજાએ પોતાનું રાજ્ય છોડી દીધી અને તપોવનમાં જવા નીકળી પડ્યા, ભક્તિપૂર્વક પ્રજાજનો રોકતા હતા છતાં.
અથ કાક્ષીવતઃ પુત્રં ગૌતમસ્ય મહાત્મનઃ।। શુશ્રાવ તપસિ શ્રેષ્ઠમુદારં ચણ્ડકૌશિકમ્
પછી તેમને કાક્ષીવત અને ગૌતમના મહાન પુત્ર, ઉત્તમ તપસ્વી અને ઉદાર ચંડકૌશિકના સમાચાર મળ્યા.
યદૃચ્છયાઽઽગતં તં તુ વૃક્ષમૂલમુપાશ્રિતમ્। પત્નીભ્યાં સહિતો રાજા સર્વયત્નૈરતોષયત્
એ તપસ્વી, જે યથાસંભવ ત્યાં આવી વૃક્ષની છાંયામાં બેઠા હતા, તેમને રાજાએ પત્નીઓ સાથે મળીને સર્વ રીતે પ્રસન્ન કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો.
બૃહદ્રથં ચ સ ઋષિર્યથાવચ્ચાભ્યનન્દત। ' ઉપવિષ્ટઃ સ તેનાથ અનુજ્ઞાતો મહાત્મના
એ ઋષીએ બૃહદ્રથનું યથાવિધિ સ્વાગત કર્યું; પછી મહાન આત્માએ તેમની સાથે બેઠા રહીને અનુમતિ આપી.
તમપૃચ્છત્તદા વિપ્રઃ કિમાગમનમિત્યથ। વિપ્રૈરનુગતસ્યૈવ પત્નીભ્યાં સહિતસ્ય ચ
પછી ઋષીએ પુછ્યું: 'તમે અહીં કેમ આવ્યા છો?' ત્યારે રાજા, પત્નીઓ અને બ્રાહ્મણો સાથે તેમના સમક્ષ બેઠા હતા.
સ ઉવાચ મુનિં રાજા ભગવન્નાસ્તિ મે સુતઃ। અપુત્રસ્ય તુ રાજ્યેન વૃદ્ધત્વે કિં પ્રયોજનમ્
રાજાએ ઋષિને કહ્યું: 'ભગવાન, મને પુત્ર નથી; પુત્ર વિના વૃદ્ધાવસ્થામાં રાજ્યનો શું લાભ?'
સોઽહં તપશ્ચરિષ્યામિ પત્નીભ્યાં સહિતો વને। નાપ્રજસ્ય મુને કિર્તિઃ સ્વધા ચૈવાક્ષયા ભવેત્। એવમુક્તઃ સ રાજ્ઞા તુ મુનિઃ કારુણ્યમાગતઃ
'માટે હું પત્નીઓ સાથે વનમાં તપ કરવાનું નક્કી કર્યું છે; હે મુનિ, પુત્ર વિના માણસને ન તો કીર્તિ રહે છે, ન તો શ્રાદ્ધાદિ ફળ મળે છે.' રાજાના આ શબ્દો સાંભળી મુનિ દયાથી પગલાઈ ગયા.
તમબ્રવીત્સત્યધૃતિઃ સત્યવાગૃષિસત્તમઃ। પરિતુષ્ટોઽસ્મિ રાજેન્દ્ર વરં વરય સુવ્રત
સત્યવચન અને ધીરજવાળા શ્રેષ્ઠ ઋષિએ કહ્યું: 'હું તારી પર પ્રસન્ન છું, હે રાજાધિરાજ, તું ઇચ્છિત વર માગ.'