કુલે જન્મ પ્રશંસન્તિ વૈદ્યાઃ સાધુ સુનિષ્ઠિતાઃ। બલેન સદૃશં નાસ્તિ વીર્યં તુ મમ રોચતે
વૈદ્યો કુળમાં જન્મને અને સારી રીતે શિક્ષિત હોવાને વખાણે છે, પણ મને તો બળ જ વધારે ગમે છે, કારણ કે એની સરખામણી બીજું કશું કરી શકતું નથી.
કૃતવીર્યકુલે જાતો નિર્વીર્યઃ કિં કરિષ્યતિ। નિર્વીર્યે તુ કુલે જાતો વીર્યવાંસ્તુ વિશિષ્યતે
કૃતવીર્યના કુળમાં જન્મેલો પણ જો બળહીન હોય તો શું કરી શકે? પણ નબળા કુળમાં જન્મેલો પણ જો બળવાન હોય તો એ બધાને પાછળ પાડી શકે છે.
ક્ષત્રિયઃ સર્વશો રાજન્યસ્ય વૃત્તિર્દ્વિષજ્જયે। સર્વૈગુણૈર્વિહીનોઽપિ વીર્યવાન્હિ તરેન્દ્રિપૂન્
ક્ષત્રિય માટે રાજા તરીકેનું મુખ્ય કર્તવ્ય દુશ્મનો પર જીત મેળવવું છે. બધા ગુણોથી વંચિત હોય તો પણ બળવાન માણસ શ્રેષ્ઠ શત્રુઓને પણ હરાવી શકે છે.
સર્વૈરપિ ગુણૈર્યુક્તો નિર્વીર્યઃ કિં કરિષ્યતિ। જયસ્ય હેતુઃ સિદ્ધિર્હિ કર્મ દૈવં ચ સંશ્રિતમ્
બધા ગુણોથી ભરપૂર હોય છતાં જો બળ ન હોય તો શું કરી શકે? જીત માટેનું કારણ તો કર્મ અને ભાગ્ય છે.
સંયુક્તો હિ બલૈઃ કશ્ચિત્પ્રમાદાન્નોપયુજ્યતે
કોઈને બધું બળ મળ્યું હોય છતાં જો બેદરકારી કરે તો એનો લાભ લઈ શકતો નથી.
તેન દ્વારેણ શત્રુભ્યઃ ક્ષીયતે સબલો રિપુઃ
એ જ ખામીથી દુશ્મન અને એની સેના પણ દુશ્મનોના હાથો ઘટી જાય છે.
દૈન્યં યથા બલવતિ તથા મોહો બલાન્વિતે। તાવુભૌ નાશકૌ હેતૂ રાજ્ઞા ત્યાજ્યૌ જયાર્થિના
જેમ બળવાનને નિરાશા ઘેરી લે છે, તેમ શક્તિશાળી માણસને મોહ પણ વશ કરી લે છે. આ બંને વિનાશનું કારણ છે અને જીત ઈચ્છનાર રાજાએ એથી દૂર રહેવું જોઈએ.
જરાસન્ધિવિનાશં ચ રાજ્ઞાં ચ પરિરક્ષણમ્। યદિ કુર્યામ્ યજ્ઞાર્થં કિં તતઃ પરમં ભવેત્
જો આપણે જરાસંધને હરાવીને રાજાઓની રક્ષા યજ્ઞ માટે કરીએ, તો એથી વધારે મહાન કામ બીજું કયું હોઈ શકે?
અનારમ્ભે હિ નિયતો ભવેદગુણનિશ્ચયઃ। ગુણાન્નિઃ સંશયાદ્રાજન્નૈર્ગુણ્યં મન્યસે કથમ્
કોઈ કામ શરૂ ન કરો તો ગુણો કેવા છે એ જાણી શકાય નહીં. રાજા, ગુણોની કસોટી કર્યા વિના તમે અવગુણ કેવી રીતે માનશો?
કાષાયં સુલભં પશ્ચાન્મુનીનાં શમમિચ્છતામ્। સામ્રાજ્યં તુ ભવેચ્છક્યં વયં યોત્સ્યામહે પરાન્
શાંતિ ઈચ્છતા મુનિઓ માટે કાશાય વસ્ત્ર પછી સહેલાઈથી મળી રહે છે. પણ સામ્રાજ્ય તો હવે શક્ય છે—અમે દુશ્મનો સામે લડશું.
જાતસ્ય ભારતે વંશે તથા કુન્ત્યાઃ સુતસ્ય ચ। યા વૈ યુક્તા મતિઃ સેયમર્જુનેન પ્રદર્શિતા
જેવી યુક્તિ ભરેલી બુદ્ધિ ભરત વંશમાં જન્મેલા અને કુંતીપુત્ર અર્જુને બતાવી છે, એ યોગ્ય છે.
ન સ્મ મૃત્યું વયં વિદ્મ રાત્રૌ વા યદિ વા દિવા। ન ચાપિ કઞ્ચિદમરમયુદ્ધેનાનુશુશ્રુમ
મૃત્યુ ક્યારે આવે છે—રાતે કે દિવસે—એ આપણે જાણતા નથી. અને યુદ્ધ ટાળી કોઈ અમર બને છે એવું પણ ક્યારેય સાંભળ્યું નથી.
એતાવદેવ પુરુષૈઃ કાર્યં હૃદયતોષણમ્। નયેન વિધિદૃષ્ટેન યદુપક્રમતે પરાન્
માણસે એજ કામ કરવું જોઈએ, જે દિલથી સંતોષ આપે અને નિયમ પ્રમાણે યોગ્ય રીતથી, જ્યારે બીજાની સામે કોઈ કામ શરૂ કરે.
સુનયસ્યાનપાયસ્ય સંયોગે પરમઃ ક્રમઃ। સઙ્ગત્યા જાયતેઽસામ્યં સામ્યં ચ ન ભવેદ્દ્વયોઃ
સારી અને નિષ્ઠાવાન નીતિથી મળેલી સ્પર્ધામાં સૌથી મોટો પરિણામ અસમાનતા જ આવે છે; સંગથી અસમાનતા ઊભી થાય છે, બે પક્ષ વચ્ચે સમાનતા કદી રહેતી નથી.
અનયસ્યાનુપાયસ્ય સંયુગે પરમઃ ક્ષયટઃ। સંશયો જાયતે સામ્યાજ્જયશ્ચ ન ભવેદ્દ્વયોઃ
ખોટી અને અયોગ્ય નીતિથી જોડાયેલી સ્પર્ધામાં સૌથી મોટો નુકસાન થાય છે; સમાનતા થી સંશય ઊભો થાય છે અને કોઈ પણ પક્ષને જીત મળતી નથી.
તે વયં નયમાસ્થાય શત્રુદેશસમીપગાઃ। કથમન્તં ન ગચ્છેમ વૃક્ષસ્યેવ નદીરયાઃ।। પરરન્ધ્રે પરાક્રાન્તાઃ સ્વરન્ધ્રાવરણે સ્થિતાઃ
અમે નીતિ અપનાવીને દુશ્મનના પ્રદેશની નજીક આવી ગયા છીએ; હવે કેવી રીતે, નદીની ધારા જેમ વૃક્ષ સુધી પહોંચે છે એમ, અમે અંત સુધી ન જઈ શકીએ? દુશ્મનના દુર્બળ સ્થાન પર હુમલો કરીને અને પોતાના દુર્બળ સ્થાનને સુરક્ષિત રાખીને.
વ્યૂઢાનીકૈરતિબલૈર્ન યુદ્વ્યેદરિભિઃ સહ। ઇતિ બુદ્ધિમતાં નીતિસ્તન્મમાપીહ રોચતે
મોટા સેનાદળો કે વિશાળ શક્તિથી ખુલ્લા મેદાનમાં દુશ્મન સામે યુદ્ધ કરવું યોગ્ય નથી; સમજદાર લોકોની નીતિ એવી જ છે અને એજ મને અહીં પસંદ છે.
અનવદ્યા હ્યસમ્બુદ્ધાઃ પ્રવિષ્ટાઃ શત્રુસદ્મ તત્। શત્રુદેશમુપાક્રમ્ય તં કામં પ્રાપ્નુયામહે
કારણ કે, દુશ્મનના ઘરમાં કોઈ જાણે નહીં એ રીતે અને નિર્દોષ રીતે પ્રવેશીને, દુશ્મનના પ્રદેશમાં પહોંચી, આપણે ઇચ્છેલો લાભ મેળવી શકીએ.
એકો હ્યેવ શ્રિયં નિત્યં બિભર્તિ પુરુષર્ષભઃ। અન્તરાત્મેવ ભૂતાનાં તત્ક્ષયં નૈવ લક્ષયે
એકજ પુરુષ, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ, હંમેશા ભાગ્યને ધારણ કરે છે; જેમ દરેક જીવમાં અંતરાત્મા છે, તેમ હું તેના વિનાશને ક્યારેય નથી જોયો.
અથવૈનં નિહત્યાજૌ શેષેણાપિ સમાહતાઃ। પ્રાપ્નુયામ તતઃ સ્વર્ગં જ્ઞાતિત્રાણપરાયણાઃ
અથવા, જો યુદ્ધમાં તેને મારી નાખીએ અને અમારામાંથી થોડા જ બચી રહે, તો પણ, કુટુંબની રક્ષા માટે સમર્પિત રહીને, આપણે સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કરી શકીએ.
કૃષ્ણ કોઽયં જરાસન્ધઃ કિંવીર્યઃ કિમ્પરાક્રમઃ। યસ્ત્વાં સ્પૃષ્ટ્વાઽગ્નિસદૃશં ન દગ્ધઃ શલભો યથા
કૃષ્ણ, આ જરાસંધ કોણ છે? તેની શક્તિ શું છે, તેનો પરાક્રમ કેટલો છે? એ તને સ્પર્શી ગયો, તું તો અગ્નિ સમાન છે, છતાં એ શલભ જેવી બળી કેમ ન ગયો?
શૃણુ રાજઞ્જરાસન્ધો યદ્વીર્યો યત્પરાક્રમઃ। યથા ચોપેક્ષિતોઽસ્માભિર્બહુશઃ કૃતવિપ્રિયઃ
હે રાજા, જરાસંધની શક્તિ અને પરાક્રમ વિશે સાંભળો, અને કેવી રીતે તેણે અમને વારંવાર દુઃખ આપ્યું છતાં અમે તેને લાંબા સમય સુધી અવગણ્યો.
અક્ષૌહિણીનાં તિસૃણાં પતિઃ સમરદર્પિતઃ। રાજા બૃહદ્રથો નામ મગધાધિપતિર્બલી
તે ત્રણ અક્ષૌહિણી સેનાનો માલિક છે, યુદ્ધમાં ગર્વિત છે, અને મગધનો પરાક્રમી રાજા, નામે બૃહદ્રથ.
રૂપવાન્વીર્યસમ્પન્નઃ શ્રીમાનતુલવિક્રમઃ। નિત્યં દીક્ષાઙ્કિતતનુઃ શતક્રતુરિવાપરઃ
તે સુંદર છે, પરાક્રમથી ભરપૂર છે, વૈભવશાળી છે, તેની શક્તિ અદ્વિતીય છે, હંમેશા વ્રતથી ચિહ્નિત શરીર ધરાવે છે, અને તે બીજા ઇન્દ્ર સમાન છે.
તેજસા સૂર્યસઙ્કાશઃ ક્ષમયા પૃથિવીસમઃ। યશ્ચાન્તકસમઃ ક્રોધે શ્રિયા વૈશ્રવણોપમઃ
તે તેજમાં સૂર્ય જેવો છે, ક્ષમામાં પૃથ્વી જેવો છે; ક્રોધમાં યમરાજ જેવો છે અને સંપત્તિમાં કુબેર સમાન છે.
સ્વરાજ્યં કારયામાસ મગધેષુ ગિરિવ્રજે'। તસ્યાભિજનસંયુક્તૈર્ગણૈર્ભરતસત્તમ। વ્યાપ્તેયં પૃથિવી સર્વા સૂર્યસ્યેવ ગભસ્તિભિઃ
તેણે મગધના ગિરિવ્રજમાં પોતાનું સ્વરાજ્ય સ્થાપ્યું; હે ભારત શ્રેષ્ઠ, તેના ઉન્નત કુળના સાથીઓ સાથે, તેણે પોતાની શક્તિ આખી ધરતી પર ફેલાવી, જેમ સૂર્ય પોતાની કિરણો ફેલાવે છે.
સ કાશિરાજસ્ય સુતે યમજે ભરતર્ષભઃ। ઉપયેમે મહાવીર્યો રૂપદ્રવિણસંયુતે। તયોશ્ચકાર સમયં મિથઃ સ પુરુષર્ષભઃ
એ મહાવીર પુરુષે, હે ભારતવંશી, કાશી રાજાની જમણી-ડાબી, રૂપ અને ધનથી સમૃદ્ધ બે દીકરીઓ સાથે લગ્ન કર્યા અને બંને સાથે પરસ્પર કરાર કર્યો.
નાતિવર્તિષ્ય ઇત્યેવં પત્નીભ્યાં સન્નિધૌ તદા। સ તાભ્યાં શુશુભે રાજા પત્નીભ્યાં વસુધાધિપઃ
તેણે પોતાની પત્નીઓની હાજરીમાં એ વચન આપ્યું કે એ કરાર ક્યારેય તોડશે નહીં; અને એ રાજા, ધરતીના સ્વામી, પોતાની બે પત્નીઓ સાથે તેજસ્વી લાગતો હતો.
પ્રિયામ્ભામનુરૂપાભ્યાં કરેણુભ્યામિવ દ્વિપઃ। તયોર્મધ્યગતશ્ચાપિ રરાજ વસુધાધિપઃ
જેમ હાથીને બે પ્રિય અને યોગ્ય સ્ત્રીઓ હોય છે, તેમ એ ધરતીનો રાજા પોતાની બે પત્નીઓની વચ્ચે ઊભો રહીને તેજ પામતો હતો.
ગઙ્ગાયમુનયોર્મધ્યે મૂર્તિમાનિવ સાગરઃ। વિષયેષુ નિમગ્રસ્ય તસ્ય યૌવનમત્યગાત્
ગંગા અને યમુના વચ્ચે જેમ સાગર સ્વરૂપે છે, તેમ પોતાના રાજ્યમાં તલીન રહીને, એ રાજાનું યુવાનપણ પસાર થઈ ગયું.