શાપમેનં તુ શુશ્રાવ સ્વયમેવ પિતામહઃ। અતિક્રૂરં સમુત્સૃષ્ટં કદ્ર્વા દૈવાદતીવ હિ
પણ એ કઠોર શાપ બ્રહ્માજીએ પોતે સાંભળ્યો, અને સમજ્યો કે કદ્રુએ જે કહ્યું એ દૈવી ઇચ્છાથી થયું છે.
સાર્ધં દેવગણૈઃ સર્વૈર્વાચં તામન્વમોદત। બહુત્વં પ્રેક્ષ્ય સર્પાણાં પ્રજાનાં હિતકામ્યયા
બધા દેવતાઓ સાથે મળીને, બ્રહ્માજીએ એ વાતને મંજૂરી આપી, કારણ કે અનેક સાપો જોઈને, પ્રજાઓના કલ્યાણ માટે એ યોગ્ય માન્યું.
તિગ્મવીર્યવિષા હ્યેતે દન્દશૂકા મહાબલાઃ। તેષાં તીક્ષ્ણવિષત્વાદ્ધિ પ્રજાનાં ચ હિતાય ચ
આ સાપો બહુ જ તીવ્ર અને જહેરી છે, એમની શક્તિ પણ ભારે છે; એમના તીખા ઝેરને કારણે અને જીવજંતુઓના કલ્યાણ માટે,
યુક્તં માત્રા કૃતં તેષાં પરપીડોપસર્પિણામ્। અન્યેષામપિ સત્ત્વાનાં નિત્યં દોષપરાસ્તુ યે
જે લોકો બીજાને દુઃખ આપવા માટે આગળ આવે છે, એમના માટે અને જે હંમેશા ખોટું કરે છે એવા અન્ય પ્રાણીઓ માટે પણ, યોગ્ય મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી હતી.
તેષાં પ્રાણાન્તિકો દણ્ડો દૈવેન વિનિપાત્યતે। એવં સંભાષ્ય દેવસ્તુ પૂજ્ય કદ્રૂં ચ તાં તદા
એમના માટે ભગવાને મૃત્યુનો દંડ નક્કી કર્યો છે; આમ કહીને દેવએ કદરૂનું સન્માન કર્યું.
આહૂય કશ્યપં દેવ ઇદં વચનમબ્રવીત્। યદેતે દન્દશૂકાશ્ચ સર્પા જાતાસ્ત્વયાનઘ
પછી દેવએ કશ્યપને બોલાવીને કહ્યું: 'હે નિર્દોષ, આ બધા સાપો અને દંડશૂક તારા દ્વારા જન્મ્યા છે.
વિષોલ્બણા મહાભોગા માત્રા શપ્તાઃ પરંતપ। તત્ર મન્યુસ્ત્વયા તાત ન કર્તવ્યઃ કથંચન
એમને ઝેરથી ભરેલા, ભારે શક્તિશાળી અને એમની માતાએ શાપ આપેલા છે; હે દુશ્મનોને હરાવનાર, તું આ વાતમાં ક્યારેય ગુસ્સો ન રાખે.
દૃષ્ટં પુરાતનં હ્યેતદ્યજ્ઞે સર્પવિનાશનમ્। ઇત્યુક્ત્વા સૃષ્ટિકૃદ્દેવસ્તં પ્રસાદ્ય પ્રજાપતિમ્। પ્રાદાદ્વિષહરીં વિદ્યાં કશ્યપાય મહાત્મને
આ યજ્ઞમાં સાપોનો વિનાશ પહેલેથી જ જાણીતા છે; આવું કહીને સૃષ્ટિના સર્જનહાર દેવએ પ્રસન્ન થઈને કશ્યપ મહાત્માને ઝેર દૂર કરવાની વિદ્યા આપી.
એવં શપ્તેષુ નાગેષુ કદ્ર્વાતુ દ્વિજસત્તમ। અદ્વિગ્નઃ શાપતસ્તસ્યાઃ કદ્રૂં કર્કોટકોઽબ્રવીત્
જ્યારે નાગો શાપગ્રસ્ત થયા, ત્યારે શ્રેષ્ઠ નાગ કર્કોટકે એ શાપથી અચળ રહીને પોતાની માતા કદરૂને કહ્યું.
માતરં પરમપ્રીતસ્તથા ભુજગસત્તમઃ। આવિશ્ય વાજિનં મુખ્યં બાલો ભૂત્વાઞ્જનપ્રભઃ
નાગોમાં શ્રેષ્ઠ, ખૂબ ખુશ થઈને પોતાની માતાને સંબોધી; મુખ્ય ઘોડામાં પ્રવેશી, એ અજવાળાં જેવી કાળી કાયાવાળો બાળક બની ગયો.
દર્શયિષ્યામિ તત્રાહમાત્માનં કામમાશ્વસ। એવમસ્ત્વિતિ સા પુત્રં પ્રત્યુવાચ યશસ્વિની
'હું ત્યાં મારી ઈચ્છા પ્રમાણે પોતાને દેખાડિશ, તું નિશ્ચિંત રહે,' એમ યશસ્વિએ પોતાના પુત્રને કહ્યું.
તતો રજન્યાં વ્યુષ્ટાયાં પ્રભાતેઽભ્યુદિતે રવૌ। કદ્રૂશ્ચ વિનતા ચૈવ ભગિન્યૌ તે તપોધન
પછી રાત પૂરી થઈ અને સવારે સુર્ય ઉગ્યો ત્યારે, હે તપસ્વી, કદરૂ અને વિનતા એ બે બહેનો ત્યાં પહોંચી.
અમર્ષિતે સુસંરબ્ધે દાસ્યે કૃતપણે તદા। `સ્મગરસ્ય પરં પારં વેલાવનવિભૂષિતમ્।' જગ્મતુસ્તુરગં દ્રષ્ટુમુચ્ચૈઃશ્રવસમન્તિકાત્
બંને બહેનો ગુસ્સામાં અને દુઃખી થઈ, દાસી બનવાની શરત લગાવી, રેતીના કિનારા સુધી શોભાયમાન એવા ઊચ્ચૈઃશ્રવસ ઘોડાને જોવા ગઈ.
દદૃશાતેઽથ તે તત્ર સમુદ્રં નિધિમમ્ભસામ્। મહાન્તમુદકાગાધં ક્ષોભ્યમાણં મહાસ્વનમ્
ત્યાં એમણે મહાસાગર જોયો, જે પાણીનો ખજાનો છે, વિશાળ, ઊંડો, ઉથલપાથલ અને ગર્જનારો છે.
તિમિંગિલઝષાકીર્ણં મકરૈરાવૃતં તથા। સત્વૈશ્ચ બહુસાહસ્રૈર્નાનારૂપૈઃ સમાવૃતમ્
એમાં ટિમિ, મકર અને વિશાળ માછલીઓ ભરેલી હતી, અને અનેક પ્રકારના હજારો પ્રાણીઓથી પણ ભરપૂર હતી.
ભીષણૈર્વિકૃતૈરન્યૈર્ઘોરૈર્જલચરૈસ્તથા। ઉગ્રૈર્નિત્યમનાધૃષ્યં કૂર્મગ્રાહસમાકુલમ્
બીજા ભયાનક, વિકૃત અને ભયજનક જલચરોથી, ભયાનક અને હંમેશા અપરાજિત એવા કાચબા અને ઘોડાપછાડથી ભરેલો હતો.
આકરં સર્વરત્નાનામાલયં વરુણસ્ય ચ। નાગાનામાલયં રમ્યમુત્તમં સરિતાં પતિમ્
એ સર્વ રત્નોનું ખાણ, વરુણનું નિવાસસ્થાન, નાગોનું મનમોહક ઘર અને નદીઓનો શ્રેષ્ઠ સ્વામી છે.
પાતાલજ્વલનાવાસમસુરાણાં ચ બાન્ધવમ્। ભયંકરં ચ સત્ત્વાનાં પયસાં નિધિમર્ણવમ્
પાતાળના અગ્નિનું નિવાસ, અસુરોનું સગપણ, જીવજંતુઓ માટે ભયજનક અને પાણીનો ખજાનો એવા મહાસાગર છે.
શુભં દિવ્યમમર્ત્યાનામમૃતસ્યાકરં પરમ્। અપ્રમેયમચિન્ત્યં ચ સુપુણ્યજલમદ્ભુતમ્
એ અમર લોકો માટે પવિત્ર અને દિવ્ય સ્થાન, અમૃતનું શ્રેષ્ઠ સ્ત્રોત, અપરિમિત, વિચિત્ર અને પવિત્ર જળથી ભરેલું છે.
ઘોરં જલચરારાવરૌદ્રં ભૈરવનિઃસ્વનમ્। ગમ્ભીરાવર્તકલિલં સર્વભૂતભયંકરમ્
એ જલચર પ્રાણીઓના ભયાનક રડકા અવાજોથી ભરેલું, ભયાનક, ઊંડા ઘૂમટાવાળા અને સર્વ પ્રાણીઓ માટે ડરાવનારો છે.
વેલાદોલાનિલચલં ક્ષોભોદ્વેગસમુચ્છ્રિતમ્। વીચીહસ્તૈઃ પ્રચલિતૈર્નૃત્યન્તમિવ સર્વતઃ
તટના પવનથી ડોલતું, ઝૂલાની જેમ હલતું, ઉથલપાથલ અને ઉંચા ઉછાળે ભરેલું, તેની તરંગો ચારે બાજુ હલનચલન કરતી જાણે નૃત્ય કરે છે એમ લાગતું.
ચન્દ્રવૃદ્ધિક્ષયવશાદુદ્વૃત્તોર્મિસમાકુલમ્। પાઞ્ચજન્યસ્ય જનનં રત્નાકરમનુત્તમમ્
ચંદ્રના વધઘટના કારણે, ઉગ્ર તરંગોથી ભરેલું, તે અનન્ય સાગર પાંચજન્યનું જન્મસ્થાન બન્યું.
ગાં વિન્દતા ભગવતા ગોવિન્દેનામિતૌજસા। વરાહરૂપિણા ચાન્તર્વિક્ષોભિતજલાવિલમ્
અપરંપાર શક્તિવાળા ભગવાન ગોવિંદે, વારાહ રૂપે, પૃથ્વી શોધી ત્યારે અંદરના પાણી ઉથલપાથલ અને કાદવયુક્ત થઈ ગયા.
બ્રહ્મર્ષિણા વ્રતવતા વર્ષાણાં શતમત્રિણા। અનાસાદિતગાધં ચ પાતાલતલમવ્યયમ્
વ્રતધારી મહર્ષિ અત્રીએ સો વર્ષ સુધી પ્રયત્ન કર્યો, છતાં તે ગાઢ અને અવિનાશી પાતાળ લોક સુધી પહોંચી શક્યા નહીં.
અધ્યાત્મયોગનિદ્રાં ચ પદ્મનાભસ્ય સેવતઃ। યુગાદિકાલશયનં વિષ્ણોરમિતતેજસઃ
પદ્મનાભની આધ્યાત્મિક યોગનિદ્રાની સેવા કરતા, યુગના આરંભે શયન કરતા, અનંત તેજવાળા વિષ્ણુ હતા.
વજ્રપાતનસંત્રસ્તમૈનાકસ્યાભયપ્રદમ્। ડિમ્બાહવાર્દિતાનાં ચ અસુરાણાં પરાયણમ્
વજ્રના પડવાથી ડરેલા મૈનાકને આશ્વાસન આપનાર અને ડિમ્બાહના હાથે પીડાયેલા અસુરોનું આશ્રયસ્થાન.
બડવામુખદીપ્તાગ્નેસ્તોયહવ્યપ્રદં શિવમ્। અગાધપારં વિસ્તીર્ણમપ્રમેયં સરિત્પતિમ્
બડવા મુખની જ્વાળામાં અર્પણ થતું પવિત્ર પાણી, અપરંપાર, વિશાળ, અપરિમિત અને નદીઓના સ્વામી એવા સાગરનું વર્ણન છે.
મહાનદીભિર્બહ્વીભિઃ સ્પર્ધયેવ સહસ્રશઃ। અભિસાર્યમાણમનિશં દદૃશાતે મહાર્ણવમ્। આપૂર્યમાણમત્યર્થં નૃત્યમાનમિવોર્મિભિઃ
મહાનદીઓ હજારોની સંખ્યામાં જાણે સ્પર્ધા કરે તેમ સતત ભરી રહી છે, અને તરંગો સાથે તે મહાસાગર અત્યંત ઉલ્લાસપૂર્વક નૃત્ય કરે છે એમ દેખાતું.
ગમ્ભીરં તિમિમકરોગ્રસંકુલં તં ગર્જન્તં જલચરરાવરૌદ્રનાદૈઃ। વિસ્તીર્ણં દદૃશતુરમ્બરપ્રકાશં તેઽગાધં નિધિમુરુમમ્ભસામનન્તમ્
તે ઊંડા, ગાઢ, અંતહીન સાગરમાં તિમિ અને મકરોથી ભરેલું, જલચરોના ભયાનક ગર્જનાથી ગૂંજી રહેલું, આકાશ જેવું વિશાળ અને તેજસ્વી તે મહાસાગર તેમણે જોયું.
નાગાશ્ચ સંવિદં કૃત્વા કર્તવ્યમિતિ તદ્વચઃ। નિઃસ્નેહા વૈ દહેન્માતા અસંપ્રાપ્તમનોરથા
નાગોએ પરસ્પર ચર્ચા કરી અને કહ્યું: 'માતા જો નિર્વિકાર હોય અને તેની ઈચ્છા પૂર્ણ ન થાય તો એ દુઃખી થાય છે.'