ધર્મચક્રં તથા ચાપિ નિત્યમાસ્તે યુધિષ્ઠિર। અદિતિર્દિતિર્દનુશ્ચૈવ સુરસા વિનતા ઇરા
ધર્મચક્ર પણ હંમેશાં ત્યાં છે, હે યુધિષ્ઠિર; અદિતિ, દિતિ, દનુ, સુરસા, વિનતા અને ઇરા પણ હાજર છે.
કાલિકા સુરભી દેવી સરમા ચાથ ગૌતમી
કાલિકા, સુરભી દેવી, સરમા અને ગૌતમીએ પણ ત્યાં સ્થાન લીધું છે.
પ્રભા કદ્રૂશ્ચ વૈ દેવ્યૌ દેવતાનાં ચ માતરઃ। રુદ્રાણી શ્રીશ્ચ લક્ષ્મીશ્ચ ભદ્રા ષષ્ઠી તથાઽપરા
પ્રભા અને કદ્રૂ, બે દેવીઓ, દેવતાઓની માતાઓ; રુદ્રાણી, શ્રી, લક્ષ્મી, ભદ્રા અને બીજી એક, શષ્ટી નામે, ત્યાં છે.
પૃથિવી ગાં ગતા દેવી હ્રીઃ સ્વાહા કીર્તિરેવ ચ। સુરા દેવી શચી ચૈવ તથા પુષ્ટિરરુન્ધતી
પૃથ્વી, ગાય રૂપે, દેવી; લાજ, સ્વાહા, કીર્તિ, સુરાદેવી, શચી, પુષ્ટિ અને અરુંધતી પણ ત્યાં છે.
સંવૃત્તિરાશા નિયતિઃ સૃષ્ટિર્દેવી રતિસ્તથા। એતાશ્ચાન્યાશ્ચવૈ દેવ્ય ઉપતસ્થુઃ પ્રજાપતિમ્
સંવૃતિ, આશા, નિયતિ, સર્જન અને રતિ દેવી—આ અને બીજી અનેક દેવીઓ પણ પ્રજાપતિની સેવા કરે છે.
આદિત્યા વસવો રુદ્રા મરુતશ્ચાસ્વિનાવપિ। વિશ્વેદેવાશ્ચ સાધ્યાશ્ચ પિતરશ્ચ મનોજવાઃ
આદિત્યો, વસુઓ, રુદ્રો, મરુતો, અશ્વિનીકુમારો, વિશ્વદેવો, સાધ્યો અને ઝડપથી ચાલતા પિતૃઓ પણ ત્યાં છે.
પિતૃણાં ચ ગણાન્વિદ્ધિ સપ્તૈવ પુરુષર્ષભ। મૂર્તિમન્તો વૈ ચત્વારસ્ત્રયશ્ચાપિ શરીરિણઃ
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, જાણ કે પિતૃઓના સાત પ્રકાર છે—ચારે સ્વરૂપ ધરાવનારા છે અને ત્રણ શરીરવાળા છે.
વૈરાજશ્ચ મહાભાગા અગ્નિષ્વાત્તાશ્ચ ભારત। ગાર્હપત્યા નાકચરાઃ પિતરો લોકવિશ્રુતાઃ
હે ભારત, વૈરાજ, અગ્નિષ્વાત્ત, ગારહપત્ય અને નાકચર—આ પિતૃઓ જગતમાં બહુ પ્રસિદ્ધ છે.
સોમપા એકશૃઙ્ગાશ્ચ ચતુર્વેદાઃ કલાસ્તથા। એતે ચતુર્ષુ વર્ણેષુ પૂજ્યન્તે પિતરો નૃપ
સોમપા, એકશૃંગ, ચતુર્વેદ અને કલાઓ—આ પિતૃઓ ચારેય વર્ણોમાં માન પામે છે, હે રાજા.
એતૈરાપ્યાયિતૈઃ પુર્વં સોમશ્ચાપ્યાય્યતે પુનઃ। ત એતે પિતરઃ સર્વે પ્રજાપતિમુપસ્થિતાઃ
આ પિતૃઓ દ્વારા પહેલાં સોમનો પોષણ થયો હતો અને ફરીથી થાય છે; એ બધા પિતૃઓ પ્રજાપતિ પાસે ગયા છે.
ઉપાસતે ચ સંહૃષ્ટા બ્રહ્માણમમિતૌજસમ્। રાક્ષસાશ્ચ પિશાચાશ્ચ દાનવા ગુહ્યકાસ્તથા
એ બધા આનંદપૂર્વક અમિત તેજવાળા બ્રહ્માને પૂજે છે; રાક્ષસ, પિશાચ, દાનવ અને ગુહ્યક પણ એમ જ કરે છે.
નાગાઃ સુપર્ણાઃ પશવઃ પિતામહમુપાસતે। સ્થાવરા જઙ્ગમાશ્ચૈવ મહાભૂતાસ્તથાઽપરે
નાગ, સુપર્ણ, પશુઓ અને પિતામહની પણ પૂજા થાય છે; સ્થાવર અને જંગમ જીવ, તેમજ અન્ય મહાભૂતો પણ.
પુરન્દરશ્ચ દેવેન્દ્રો વરુણો ધનદો યમઃ। મહાદેવઃ સહોમોઽત્ર સદા ગચ્છતિ સર્વશઃ
પુરંદર દેવોનો રાજા, વરુણ, ધનદ, યમ અને મહાદેવ હોમ સાથે હંમેશા ત્યાં જાય છે.
મહાસેનશ્ચ રાજેન્દ્ર સદોપાસ્તે પિતામહમ્। દેવો નારાયણસ્તસ્યાં તથા દેવર્ષયશ્ચ યે
મહાસેન હંમેશા પિતામહની પૂજા કરે છે, હે રાજેન્દ્ર; ત્યાં દેવ નારાયણ અને દેવર્ષિઓ પણ છે.
ઋષયો વાલખિલ્યાશ્ચ યોનિજાયોનિજાસ્તથા। યચ્ચ કિઞ્ચિત્રિલોકેઽસ્મિન્દૃશ્યતે સ્થાણુ જઙ્ગમમ્। સર્વં તસ્યાં મયા દૃષ્ટમિતિ વિદ્ધિ નરાધિપ
વાલખિલ્ય ઋષિઓ, યોનિથી અને યોનિ વિના જન્મેલા, અને ત્રણેય લોકમાં જે કંઈ સ્થાવર કે જંગમ દેખાય છે—આ બધું મેં ત્યાં જોયું છે, એ જાણો, હે રાજાધિરાજ.
અષ્ટાશીતિસહસ્રાણિ ઋષીણામૂર્ધ્વરેતસામ્। પ્રજાવતાં ચ પઞ્ચાશદૃષીણામપિ પાણ્ડવ
અઠ્ઠાશી હજાર ઊર્ધ્વરેતસ ઋષિઓ છે અને પચાસ ઋષિઓ સંતાનવાળા છે, હે પાંડવ.
તે સ્મ તત્ર યથાકામં દૃષ્ટ્વા સર્વે દિવૌકસઃ। પ્રણમ્ય શિરસા તસ્મૈ સર્વે યાન્તિ યથાગમમ્
ત્યાંના બધા દેવતાઓ, જેમને ઈચ્છા હોય તેમ જોઈ, એના શિરો નમાવીને યોગ્ય રીતે વિદાય લે છે.
અતિથીનાગતાન્દેવાન્દૈત્યાન્નાગાંસ્તથા દ્વિજાન્। યક્ષાન્મુપર્ણાન્કાલેયાન્ગન્ધર્વાપ્સરસસ્તથા
દેવો, દૈત્ય, નાગ, દ્વિજ, યક્ષ, સુપર્ણ, કાલેય, ગંધર્વ અને અપ્સરાઓ જે અતિથિરૂપે આવે છે—
મહાભાગાનમિતધીર્બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ। દયાવાન્સર્વભૂતેષુ યથાર્હં પ્રતિપદ્યતે
એ મહાભાગ્યશાળી અને સ્થિરબુદ્ધિ વાનાઓને, લોકપિતામહ બ્રહ્મા, જે સર્વજીવો પર દયાળુ છે, યોગ્ય રીતે આપે છે.
પ્રતિગૃહ્ય તુ વિશ્વાત્મા સ્વયં સ્વયમ્ભૂરમિતદ્યુતિઃ। સાન્ત્વમાનાર્થસમ્ભોગૈર્યુનક્તિ મનુજાધિપ
બધાને સ્વીકારીને, સર્વવ્યાપી, સ્વયંભૂ અને અજસ્ર તેજવાળા, પોતે જ મૃદુ વાણી, દાન અને ભોગથી જોડે છે, હે રાજા.
તથા તૈરુપયાતૈશ્ચ પ્રતિયદ્ભિશ્ચ ભારત। આકુલા સા સભાતાત ભવતિ સ્મ સુખપ્રદા
આ રીતે, જે આવ્યા છે અને જે જઈ રહ્યા છે, હે ભારત, એ સભા ઘણી ભરી જાય છે અને બધાને આનંદ આપે છે, હે પિતા.
સર્વતેજોમયી દિવ્યા બ્રહ્મર્ષિગણસેવિતા। બ્રાહયા શ્રિયા દીપ્યમાના શુશુભે વિગતક્લમા
સર્વ તેજથી ભરેલી, બ્રહ્મર્ષિગણોથી સેવિત, વૈભવથી ચમકતી અને થાક વિનાની એ દિવ્ય સભા ખૂબ જ સુંદર લાગી.
સા સભા તાદૃશી દૃષ્ટા મયા લોકેષુ દુર્લભા। સભેયં રાજશાર્દૂલ મનુષ્યેષુ યથા તવ
એવી સભા મેં જોઈ છે, જે લોકોમાં પણ દુર્લભ છે; હે રાજશાર્દૂલ, માનવોમાં તમારી સભા એવી જ છે.
એતા મયા દૃષ્ટપૂર્વાઃ સભા દેવેષુ ભારત। સભેયં માનુષે લોકે સર્વશ્રેષ્ઠતમા તવ
હે ભારત, આવી સભાઓ મેં દેવોમાં જોઈ છે; પણ માનવલોકમાં તમારી સભા સર્વોત્તમ છે.
પ્રાયશો રાજલોકસ્તે કથિતો વદતાં વર। વૈવસ્વતસભાયાં તુ યથા વદસિ મે પ્રભો
હે શ્રેષ્ઠ વક્તા, તમે મોટાભાગે વૈવસ્વતની સભામાં રાજાઓના સેવકોનું વર્ણન કર્યું છે; હવે, પ્રભુ, તમે જે જાણો છો તે મને કહો.
વરુણસ્ય સભાયાં તુ નાગાસ્તે કથિતા વિભો। દૈત્યેન્દ્રાશ્ચાપિ ભૂયિષ્ઠાઃ સરિતઃ સાગરાસ્તથા
હે મહાન, તમે વરુણની સભામાં નાગો, મહાન દૈત્યરાજાઓ, નદીઓ અને સમુદ્રોનું પણ વર્ણન કર્યું છે.
તથા ધનપતેર્યક્ષા ગુહ્યકા રાક્ષસાસ્તથા। ગન્ધર્વાપ્સરસશ્ચૈવ ભગવાંશ્ચ વૃષધ્વજઃ
તે જ રીતે, ધનની દેવતા યક્ષ, ગુહ્યક, રાક્ષસ, ગંધર્વ, અપ્સરા અને વૃષધ્વજ ભગવાનનું પણ વર્ણન કર્યું છે.
પિતામહસભાયાં તુ કથિતાસ્તે મહર્ષભઃ। સર્વે દેવનિકાયાશ્ચ સર્વશાસ્ત્રાણિ વૈવ હ
પિતામહની સભામાં, હે મહર્ષિ, તમે બધા દેવતાઓના સમૂહ અને બધા શાસ્ત્રોનું વર્ણન કર્યું છે.
શક્રસ્ય તુ સભાયાં તુ દેવાઃ સઙ્કીર્તિતા મુને। ઉદ્દેશતશ્ચ ગન્ધર્વા વિવિધાશ્ચ મહર્ષયઃ
હે મુનિ, શક્રની સભામાં તમે દેવતાઓનું અને સંક્ષેપમાં ગંધર્વો તથા વિવિધ મહર્ષિઓનું વર્ણન કર્યું છે.
એક એવ તુ રાજર્ષિર્હરિશ્ચન્દ્રો મહામુને। કથિતસ્તે સભાયાં વૈ દેવેન્દ્રસ્ય મહાત્મનઃ
પણ મહાન આત્માવાળા દેવેન્દ્રની સભામાં, હે મહામુનિ, તમે માત્ર એક રાજર્ષિ હરિશ્ચંદ્રનું જ નામ લીધું.