તત્ર દિવ્યં ધનુર્દૃષ્ટ્વા નરસ્ય ભગવાનપિ। ચિન્તયામાસ તચ્ચક્રં વિષ્ણુર્દાનવસૂદનમ્
ત્યાં નરનું દિવ્ય ધનુષ્ય જોઈને ભગવાન વિષ્ણુ, દાનવોના સંહારક, પોતાના ચક્ર વિશે વિચાર કરવા લાગ્યા.
તતોઽમ્બરાચ્ચિન્તિતમાત્રમાગતં મહાપ્રભં ચક્રમમિત્રતાપનમ્। વિભાવસોસ્તુલ્યમકુણ્ઠમણ્ડલં સુદર્શનં સંયતિ ભીમદર્શનમ્
પછી, વિચારતા જ આકાશમાંથી તેજસ્વી, દુશ્મનોને દહાડનાર, સૂર્ય જેવું પૂર્ણવૃત્ત અને ભયાનક સુદર્શન ચક્ર પ્રગટ થયું.
તદાગતં જ્વલિતહુતાશનપ્રભં ભયંકરં કરિકરબાહુરચ્યુતઃ। મુમોચ વૈ પ્રબલવદુગ્રવેગવા- ન્મહાપ્રભં પરનગરાવદારણમ્
તે યજ્ઞાગ્નિ જેવું તેજ ધરાવતું, ભયાનક, ભુજાબળવાળા અચ્યુતએ ભારે જોરથી અને ભયાનક ઝડપથી દુશ્મનના શહેરો નાશ કરવા માટે ફેંક્યું.
તદન્તકજ્વલનસમાનવર્ચસં પુનઃપુનર્ન્યપતત વેગવત્તદા। વિદારયદ્દિતિદનુજાન્સહસ્રશઃ કરેરિતં પુરુષવરેણ સંયુગે
પ્રલયાગ્નિ સમાન તેજ ધરાવતું તે ચક્ર, યુદ્ધમાં પુરૂષોત્તમ દ્વારા વારંવાર ઝડપથી ફેંકાઈ, દિતિના હજારો દાનવોને ચીરી નાખતું હતું.
દહત્ક્વચિજ્જ્વલન ઇવાવલેલિહ- ત્પ્રસહ્ય તાનસુરગણાન્ન્યકૃન્તત। પ્રવેરિતં વિયતિ મુહુઃ ક્ષિતૌ તથા પપૌ રણે રુધિરમથો પિશાચવત્
ક્યારેક તો એ જ્વલંત અગ્નિ જેવો બધાને ભસ્મ કરી નાખે એવો બની, અસુરોના ટોળાંને ભયાનક રીતે મારતો હતો; તેમને વારંવાર આકાશમાં ફેંકી અને પૃથ્વી પર પછાડી દેતો, અને પછી યુદ્ધભૂમિમાં પિશાચની જેમ લોહી પી જતો.
તથાઽસુરા ગિરિભિરદીનચેતસો મુહુર્મુહુઃ સુરગણમાર્દયંસ્તદા। મહાબલા વિગલિતમેઘવર્ચસઃ સહસ્રશો ગગનમભિપ્રપદ્યહ
એ રીતે અસુરો, મનથી હારી ગયેલા, વારંવાર પર્વતો ઉઠાવી દેવતાઓના દળો પર ફેંકતા; તેમનું મહાન બળ અને તેજ વિખૂટા પડેલા વાદળ જેવું ફિકું પડી ગયું હતું, અને તેઓ હજારોની સંખ્યામાં આકાશમાં દોડતા.
અથામ્બરાદ્ભયજનનાઃ પ્રપેદિરે સપાદપા બહુવિધમેઘરૂપિણઃ। મહાદ્રયઃ પરિગલિતાગ્રસાનવઃ પરસ્પરં દ્રુતમભિહત્ય સસ્વનાઃ
પછી, આકાશમાંથી અનેક પ્રકારના, વૃક્ષો સાથે અને વાદળના સમૂહ જેવા દેખાતા ભયાનક પર્વતો પડવા લાગ્યા; તેમના શિખરો તૂટી ગયા, અને તેઓ એકબીજાને જોરથી અથડાતા, ભયાનક ગર્જના કરતા.
તતો મહી પ્રવિચલિતા સકાનના મહાદ્રિપાતાભિહતા સમન્તતઃ। પરસ્પરં ભૃશમભિગર્જતાં મુહૂ રણાજિરે ભૃશમભિસંપ્રવર્તિતે
પછી, ચારેય બાજુ પડતા પર્વતોના ઘા થી પૃથ્વી અને તેના જંગલો ધ્રુજી ઉઠ્યા; યુદ્ધભૂમિમાં ભયાનક યુદ્ધ ચાલતું હતું, અને પર્વતો વારંવાર એકબીજાને ગર્જના કરતા.
નરસ્તતો વરકનકાગ્રભૂષણૈ- ર્મહેષુભિર્ગગનપથં સમાવૃણોત્। વિદારયન્ગિરિશિખરાણિ પત્રિભિ- ર્મહાભયેઽસુરગણવિગ્રહે તદા
પછી, શ્રેષ્ઠ સોનાના શિખર જેવા આભૂષણોથી શોભતા એક પુરુષે, મહાન તીરો વડે આખું આકાશ ઢાંકી દીધું; એના બાણોથી પર્વતોના શિખરો ફાટી ગયા, અને એ યુદ્ધમાં અસુરોના ટોળાંમાં ભય ફેલાઈ ગયો.
તતો મહીં લવણજલં ચ સાગરં મહાસુરાઃ પ્રવિવિશુરર્દિતાઃ સુરૈઃ। વિયદ્ગતં જ્વલિતહુતાશનપ્રભં સુદર્શનં પરિકુપિતં નિશામ્ય તે
પછી મહાન અસુરો, દેવતાઓથી પીડાઈને, પૃથ્વી અને ખારા દરિયામાં છુપાઈ ગયા; અને જ્યારે તેમણે આકાશમાં જ્વલંત અગ્નિ જેવું તેજસ્વી અને ક્રોધિત સુદર્શન ચક્ર જોયું, ત્યારે તેઓ ડરી ગયા.
તતઃ સુરૈર્વિજયમવાપ્ય મન્દરઃ સ્વમેવ દેશં ગમિતઃ સુપૂજિતઃ। વિનાદ્ય ખં દિવમપિ ચૈવ સર્વશ- સ્તતો ગતાઃ સલિલધરા યથાગતમ્
પછી, દેવતાઓએ વિજય મેળવ્યા પછી, મંદર પર્વતને ખૂબ આદરપૂર્વક તેના સ્થાન પર પાછો મૂક્યો; અને આખા આકાશ અને સ્વર્ગમાં ધ્વનિ થવા લાગી, ત્યારબાદ બધા વાદળો જેમ આવ્યા હતા તેમ પાછા ગયા.
તતોઽમૃતં સુનિહિતમેવ ચક્રિરે સુરાઃ પુરાં મુદમભિગમ્ય પુષ્કલામ્। દદો ચ તં નિધિમમૃતસ્ય રક્ષિતું કિરીટિને બલભિદથામરૈઃ સહ
પછી દેવતાઓએ ખૂબ આનંદથી અમૃતને સારી રીતે સુરક્ષિત કર્યું; અને એ અમૃતના ખજાનાને રક્ષા કરવા માટે, મકૂટધારી બલવિદ અને અમરદેવતાઓ સાથે મળીને તેની જવાબદારી આપી.
એતત્તે કથિતં સર્વમમૃતં મથિતં યથા। યત્ર સોઽશ્વઃ સમુત્પન્નઃ શ્રીમાનતુલવિક્રમઃ
હું તને બધું કહી દીધું — કેવી રીતે અમૃતનું મથન થયું અને ત્યાં એ અતુલ્ય પરાક્રમી, તેજસ્વી ઘોડો જન્મ્યો.
તં નિશામ્ય તદા કદ્રૂર્વિનતામિદમબ્રવીત્। ઉચ્ચૈઃશ્રવા હિ કિંવર્ણો ભદ્રે પ્રબ્રૂહિ મા ચિરમ્
પછી કદ્રુએ એ જોઈને વિનતાને કહ્યું: 'પ્રિયે, ઉચ્છૈઃશ્રવાસનો રંગ શું છે, જલદી કહો.'
શ્વેત એવાશ્વરાજોઽયં કિં વા ત્વં મન્યસે શુભે। બ્રૂહિ વર્ણં ત્વમપ્યસ્ય તતોઽત્ર વિપણાવહે
'આ ઘોડાનો રાજા ચોક્કસ સફેદ છે — કે તને શું લાગે છે, સુંદરિ? તું પણ એનો રંગ કહો, પછી આપણે શરત લગાવીએ.'
કૃષ્ણવાલમહં મન્યે હયમેનં શુચિસ્મિતે। એહિ સાર્ધં મયા દીવ્ય દાસીભાવાય ભામિનિ
'હું માનું છું કે આ ઘોડાની કાળી વાળ છે, હસતી સુંદરિ. આવ, આપણે સાથે મળીને શરત લગાવીએ, અને જે હારે એ બીજાની દાસી બનશે.'
એવં તે સમયં કૃત્વા દાસીભાવાય વૈ મિથઃ। જગ્મતુઃ સ્વગૃહાનેવ શ્વો દ્રક્ષ્યાવ ઇતિ સ્મ હ
આ રીતે બંનેએ એકબીજાની દાસી બનવાની શરત રાખી, પછી પોતપોતાના ઘરે ગયા અને કહ્યું, 'કાલે આપણે જોઈશું.'
તતઃ પુત્રસહસ્રં તુ કદ્રૂર્જિહ્યં ચિકીર્ષતી। આજ્ઞાપયામાસ તદા વાલા ભૂત્વાઽઞ્જનપ્રભાઃ
પછી કદ્રુએ જીતવાની ઈચ્છાથી પોતાના હજાર પુત્રો, એટલે કે સાપોને આજ્ઞા આપી: 'તમે બધા કાળી વાળ બની જાવ.'
આવિશધ્વં હયં ક્ષિપ્રં દાસી ન સ્યામહં યથા। નાવપદ્યન્ત યે વાક્યં તાઞ્શશાપ ભુજંગમાન્
'ઝલદી ઘોડામાં પ્રવેશો, જેથી હું દાસી ન બનો.' જેમણે એની વાત ન માની, એ સાપોને તેણે શાપ આપ્યો.
સર્પસત્રે વર્તમાને પાવકો વઃ પ્રધક્ષ્યતિ। જનમેજયસ્ય રાજર્ષેઃ પાણ્ડવેયસ્ય ધીમતઃ
'જ્યારે સર્પયજ્ઞ થશે, ત્યારે પાંડવ વંશના વિદ્વાન રાજા જનમેજયની યજ્ઞમાં અગ્નિ તમને બધાને ભસ્મ કરી નાખશે.'
શાપમેનં તુ શુશ્રાવ સ્વયમેવ પિતામહઃ। અતિક્રૂરં સમુત્સૃષ્ટં કદ્ર્વા દૈવાદતીવ હિ
પણ એ કઠોર શાપ બ્રહ્માજીએ પોતે સાંભળ્યો, અને સમજ્યો કે કદ્રુએ જે કહ્યું એ દૈવી ઇચ્છાથી થયું છે.
સાર્ધં દેવગણૈઃ સર્વૈર્વાચં તામન્વમોદત। બહુત્વં પ્રેક્ષ્ય સર્પાણાં પ્રજાનાં હિતકામ્યયા
બધા દેવતાઓ સાથે મળીને, બ્રહ્માજીએ એ વાતને મંજૂરી આપી, કારણ કે અનેક સાપો જોઈને, પ્રજાઓના કલ્યાણ માટે એ યોગ્ય માન્યું.
તિગ્મવીર્યવિષા હ્યેતે દન્દશૂકા મહાબલાઃ। તેષાં તીક્ષ્ણવિષત્વાદ્ધિ પ્રજાનાં ચ હિતાય ચ
આ સાપો બહુ જ તીવ્ર અને જહેરી છે, એમની શક્તિ પણ ભારે છે; એમના તીખા ઝેરને કારણે અને જીવજંતુઓના કલ્યાણ માટે,
યુક્તં માત્રા કૃતં તેષાં પરપીડોપસર્પિણામ્। અન્યેષામપિ સત્ત્વાનાં નિત્યં દોષપરાસ્તુ યે
જે લોકો બીજાને દુઃખ આપવા માટે આગળ આવે છે, એમના માટે અને જે હંમેશા ખોટું કરે છે એવા અન્ય પ્રાણીઓ માટે પણ, યોગ્ય મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી હતી.
તેષાં પ્રાણાન્તિકો દણ્ડો દૈવેન વિનિપાત્યતે। એવં સંભાષ્ય દેવસ્તુ પૂજ્ય કદ્રૂં ચ તાં તદા
એમના માટે ભગવાને મૃત્યુનો દંડ નક્કી કર્યો છે; આમ કહીને દેવએ કદરૂનું સન્માન કર્યું.
આહૂય કશ્યપં દેવ ઇદં વચનમબ્રવીત્। યદેતે દન્દશૂકાશ્ચ સર્પા જાતાસ્ત્વયાનઘ
પછી દેવએ કશ્યપને બોલાવીને કહ્યું: 'હે નિર્દોષ, આ બધા સાપો અને દંડશૂક તારા દ્વારા જન્મ્યા છે.
વિષોલ્બણા મહાભોગા માત્રા શપ્તાઃ પરંતપ। તત્ર મન્યુસ્ત્વયા તાત ન કર્તવ્યઃ કથંચન
એમને ઝેરથી ભરેલા, ભારે શક્તિશાળી અને એમની માતાએ શાપ આપેલા છે; હે દુશ્મનોને હરાવનાર, તું આ વાતમાં ક્યારેય ગુસ્સો ન રાખે.
દૃષ્ટં પુરાતનં હ્યેતદ્યજ્ઞે સર્પવિનાશનમ્। ઇત્યુક્ત્વા સૃષ્ટિકૃદ્દેવસ્તં પ્રસાદ્ય પ્રજાપતિમ્। પ્રાદાદ્વિષહરીં વિદ્યાં કશ્યપાય મહાત્મને
આ યજ્ઞમાં સાપોનો વિનાશ પહેલેથી જ જાણીતા છે; આવું કહીને સૃષ્ટિના સર્જનહાર દેવએ પ્રસન્ન થઈને કશ્યપ મહાત્માને ઝેર દૂર કરવાની વિદ્યા આપી.
એવં શપ્તેષુ નાગેષુ કદ્ર્વાતુ દ્વિજસત્તમ। અદ્વિગ્નઃ શાપતસ્તસ્યાઃ કદ્રૂં કર્કોટકોઽબ્રવીત્
જ્યારે નાગો શાપગ્રસ્ત થયા, ત્યારે શ્રેષ્ઠ નાગ કર્કોટકે એ શાપથી અચળ રહીને પોતાની માતા કદરૂને કહ્યું.
માતરં પરમપ્રીતસ્તથા ભુજગસત્તમઃ। આવિશ્ય વાજિનં મુખ્યં બાલો ભૂત્વાઞ્જનપ્રભઃ
નાગોમાં શ્રેષ્ઠ, ખૂબ ખુશ થઈને પોતાની માતાને સંબોધી; મુખ્ય ઘોડામાં પ્રવેશી, એ અજવાળાં જેવી કાળી કાયાવાળો બાળક બની ગયો.