હિરણ્યરેતાસ્ત્વરિતો જલન્નાયાતિ નઃ ક્ષયમ્। સપ્તજિહ્વાનનઃ ક્રૂરો લિહાનો વિસર્પતિ
હિરણ્યરેત, તેજસ્વી અને જ્વલંત, ઝડપથી અમારા ઘર તરફ આવી રહ્યો છે; સાત જીભવાળો, ભયાનક, ચાટતો અને ફેલાતો છે.
એવં સંભાષ્ય તેઽન્યોન્યં મન્દપાલસ્ય પુત્રકાઃ। તુષ્ટુવુઃ પ્રયતા ભૂત્વા યથાઽગ્નિં શૃણુ પાર્થિવ
આ રીતે મંદપાલના પુત્રોએ એકબીજાની વચ્ચે વાત કરી અને ભક્તિપૂર્વક અગ્નિની સ્તુતિ કરી; હે રાજા, સાંભળો, તેઓએ અગ્નિને કેવી રીતે સંબોધન કર્યું.
આત્માઽસિ વાયોર્જ્વલન શરીરમસિ વીરુધામ્। યોનિરાપશ્ચ તે શુક્રં યોનિસ્ત્વમસિ ચામ્ભસઃ
હે તેજસ્વી અગ્નિ, તું પવનનો આત્મા છે, તું વનસ્પતિઓનું શરીર છે; પાણી તારો આધાર છે અને તું જ પાણીનું બીજ છે.
ઊર્ધ્વં ચાધશ્ચ સર્પન્તિ પૃષ્ઠતઃ પાર્શ્વતસ્તથા। અર્ચિષસ્તે મહાવીર્ય રશ્યમઃ સવિતુર્યથા
હે મહાવીર્ય અગ્નિ, તારી જ્વાળાઓ ઉપર, નીચે, પાછળ અને બાજુઓમાં ફેલાય છે, જેમ સૂર્યની કિરણો ચારે બાજુ જાય છે.
માતા પ્રણષ્ટા પિતરં ન વિદ્મઃ પક્ષા જાતા નૈ નો ધૂમકેતો। ન નસ્ત્રાતા વિદ્યતે વૈ ત્વદન્ય- સ્તસ્માદસ્માંસ્ત્રાહિ બાલાંસ્ત્વમગ્ને
અમારી માતા ગુમ થઈ ગઈ છે, પિતા કોણ છે એ જાણતા નથી; હે ધૂમ્રકેતુ, અમને પાંખો આવી ગઈ છે પણ તું અમારો વિનાશક નથી. તારા સિવાય અમારો કોઈ રક્ષક નથી, એટલે, હે અગ્નિ, અમ બાળકોની રક્ષા કર.
યદગ્ને તે શિવં રૂપં યે ચ તે સપ્ત હેતયઃ। તેન નઃ પરિપાહિ ત્વમાર્તાન્નઃ શરણૈષિણઃ
હે અગ્નિ, તારો જે શુભ સ્વરૂપ છે અને તારી જે સાત શક્તિઓ છે, એના દ્વારા અમ દુ:ખી અને તારી શરણમાં આવેલા લોકોની તું રક્ષા કર.
ત્વમેવૈકસ્તપસે જપ્તવેદો નાન્યસ્તપ્તા વિદ્યતે ગોષુ દેવ। ઋષીનસ્માન્બાલકાન્પાલયસ્વ પરેણાસ્માન્પ્રેહિ વૈ હવ્યવાહ
હે જપ્તવેદ, તું એકલો જ તપથી પ્રગટ છે, ગાયોમાં બીજો કોઈ તપસ્વી નથી, હે દેવ. અમ ઋષિઓ અને બાળકોની તું રક્ષા કર અને હે હવ્યવાહન, અમને પાર ઉતાર.
સર્વમગ્ને ત્વમેવૈકસ્ત્વયિ સર્વમિદં જગત્। ત્વં ધારયસિ ભૂતાનિ ભુવનં ત્વં બિભર્ષિ ચ
હે અગ્નિ, તું જ બધું છે, આ આખું જગત તારા અંદર છે. તું બધા જીવોને આધાર આપે છે, તું આખું જગત વહન કરે છે.
ત્વમગ્નિર્હવ્યવાહસ્ત્વં ત્વમેવ પરમં હવિઃ। મનીષિણસ્ત્વાં જાનન્તિ બહુધા ચૈકધાપિ ચ
તુજ અગ્નિ, તું હવ્યોને વહન કરનાર છે, તું સર્વોત્તમ હવિષ છે. વિદ્વાનો તને અનેક રૂપે અને એકરૂપે પણ ઓળખે છે.
સૃષ્ટ્વા લોકાંસ્ત્રીનિમાન્હવ્યવાહ કાલે પ્રાપ્તે પચસિ પુનઃ સમિદ્ધઃ। ત્વં સર્વસ્ય ભુવનસ્ય પ્રસૂતિ- સ્ત્વમેવાગ્ને ભવસિ પુનઃ પ્રતિષ્ઠા
હે હવ્યવાહન, તું આ ત્રણેય લોકની રચના કરી છે અને સમય આવે ત્યારે તું ફરી પ્રજ્વલિત થઈને તેમને ભસ્મ કરે છે. તું સર્વજગતની ઉત્પત્તિ છે અને ફરીથી તું જ તેની આધારશીલા છે.
ત્વમન્નં પ્રાણિભિર્ભુક્તમન્તર્ભૂતો જગત્પતે। નિત્યપ્રવૃદ્ધઃ પચસિ ત્વયિ સર્વં પ્રતિષ્ઠિતમ્
હે જગતના સ્વામી, તું એ અન્ન છે જે પ્રાણીઓ ખાય છે અને અંદર પ્રવેશ કરે છે. તું સદા વધતો રહે છે અને બધું પકાવે છે; બધું તારા પર આધાર રાખે છે.
સૂર્યો ભૂત્વા રશ્મિભિર્જાતવેદો ભૂમેરમ્ભો ભૂમિજાતાન્રસાંશ્ચ। વિશ્વાનાદાય પુનરુત્સૃજ્ય કાલે દૃષ્ટ્વા વૃષ્ટ્યા ભાવયસીહ શુક્ર
હે જાતવેદ, તું સૂર્ય બનીને પોતાની કિરણોથી ધરતીનું પાણી અને ધરતીમાંથી ઉત્પન્ન રસો ખેંચે છે; બધું ખેંચીને સમય આવે ત્યારે ફરી છોડે છે અને વરસાદથી બધાને પોષે છે, હે તેજસ્વી.
ત્વત્ત એતાઃ પુનઃ શુક્ર વીરુધો હરિતચ્છદાઃ। જાયન્તે પુષ્કરિણ્યશ્ચ સુભદ્રશ્ચ મહોદધિઃ
હે તેજસ્વી, તારા દ્વારા ફરીથી આ લીલાછમ વનસ્પતિઓ, કમળવાળી તળાવો અને શુભ મહાસાગર જન્મે છે.
ઇદં વૈ સદ્મ તિગ્માંશો વરુણસ્ય પરાયણમ્। શિવસ્ત્રાતા ભવાસ્માકં માઽસ્માનદ્ય વિનાશય
હે તીક્ષ્ણ કિરણાવાળા, આ ઘર વરુણનું આશ્રયસ્થાન છે. તું અમારો શુભ રક્ષક બન અને આજે અમને વિનાશ ન કર.
પિઙ્ગાક્ષ લોહિતગ્રીવ કૃષ્ણવર્ત્મન્હુતાશન। પરેણ પ્રેહિ મુઞ્ચાસ્માન્સાગરસ્ય ગૃહાનિવ
હે પીળા નેત્રવાળા, લાલ ગળાવાળા, કાળી પંથવાળા, હવ્યોને ભોજન કરનાર, તું પાર જઈ અમને મુક્ત કર, જેમ સાગરના ઘરોમાંથી બહાર કાઢે છે.
એવમુક્તો જાતવેદા દ્રોણેન બ્રહ્મવાદિના। દ્રોણમાહ પ્રતીતાત્મા મન્દપાલપ્રતિજ્ઞયા
આ રીતે, હે જાતવેદ, બ્રહ્મવેદી દ્રોણે તને સંબોધન કર્યું. મંડપાલની પ્રતિજ્ઞાથી પ્રસન્ન થઈ, અગ્નિએ દ્રોણને ઉત્તર આપ્યો.
ઋષિર્દ્રોણસ્ત્વમસિ વૈ બ્રહ્મૈતદ્વ્યાહૃતં ઈપ્સિતં તે કરિષ્યામિ ન ચ તે
તુજ દ્રોણ, તું ખરેખર ઋષિ છે; આ બ્રહ્મવાક્ય બોલાયું છે. હું તારી ઇચ્છા પૂર્ણ કરીશ અને—
મન્દપાલેન વૈ યૂયં મમ પૂર્વં નિવેદિતાઃ। વર્જયેઃ પુત્રકાન્મહ્યં દહન્દાવમિતિ સ્મ હ
મંડપાલે અગાઉ મને કહેલું કે, 'જ્યારે તું વન દહન કરે ત્યારે મારા પુત્રોને બચાવ.' તેમ કહીને તારે મને ઓળખાવ્યા હતા.
તસ્ય તદ્વચનં દ્રોણ ત્વયા યચ્ચેહ ભાષિતમ્। ઉભયં મે ગરીયસ્તુ બ્રૂહિ કિં કરવાણિ તે। ભૃશં પ્રીતોઽસ્મિ ભદ્રં તે બ્રહ્મંસ્તોત્રેણ સત્તમ
હે દ્રોણ, મંડપાલનું એ વચન અને તું અહીં જે બોલ્યો છે, એ બંને મારા માટે મહત્વપૂર્ણ છે. મને કહો, હું તારા માટે શું કરું? હું ખુબ જ પ્રસન્ન છું; હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તારા સ્તોત્ર માટે આશીર્વાદ.
ઇમે માર્જારકાઃ શુક્ર નિત્યમુદ્વેજયન્તિ નઃ। એતાન્કુરુષ્વ દગ્ધાંસ્ત્વં હુતાશન સબાન્ધવાન્
હે તેજસ્વી, આ બિલાડીઓ અમને હંમેશા તકલીફ આપે છે; હે હવ્યવાહન, તું તેમને અને તેમના સંબંધીઓને દહન કરી નાખ.
તથા તત્કૃતવાનગ્નિરભ્યનુજ્ઞાય શાર્ઙ્ગકાન્। દદાહ ખાણ્ડવં દાવં સમિદ્ધો જનમેજય
શાર્ણ્ગકોએ મંજૂરી આપ્યા પછી અગ્નિએ તેમ જ કર્યું અને પ્રજ્વલિત થઈને ખાંડવ વનને બળી નાખ્યું, હે જનમેજય.
મન્દપાલોઽઞપિ કૌરવ્યં ચિન્તયામાસ પુત્રકાન્। ઉક્ત્વાઽપિ ચ સ તિગ્માંશું નૈવ શર્માધિગચ્છતિ
મંડપાલ પણ, હે કૌરવ, પોતાના પુત્રોની ચિંતા કરવા લાગ્યો; તેજસ્વી દેવતાને કહ્યા પછી પણ તેને મનની શાંતિ મળી નહીં.
સ તપ્યમાનઃ પુત્રાર્થે લપિતામિદમબ્રવીત્। કથં નુ શક્તાઃ શરણે લપિતે મમ પુત્રકાઃ
પુત્રોની ચિંથામાં તપતા મંડપાલે લપિતાને પૂછ્યું: 'મારા પુત્રો, જે હવે તારી શરણમાં છે, તેઓ કેવી રીતે બચી શકશે?'
વર્ધમાને હુતવહે વાતે ચાશુ પ્રવાયતિ। અસમર્થા વિમોક્ષાય ભવિષ્યન્તિ મમાત્મજાઃ
જ્યારે અગ્નિ વધે છે અને પવન જોરથી ફૂંકાય છે, ત્યારે મારા પુત્રો બચી શકશે નહીં અને મુક્તિ મેળવવામાં અસમર્થ રહેશે.
કથં ત્વશક્તા ત્રાણાય માતા તેષાં તપસ્વિની। ભવિષ્યતિ હિ શોકાર્તા પુત્રત્રાણમપશ્યતી
તપસ્વિ તેમની માતા, દુઃખી થઈને અને પુત્રોને બચાવવાનો કોઈ ઉપાય ન દેખાઈ, કેવી રીતે નિષ્ફળ રહેશે?
કથમુડ્ડીયનેઽશક્તાન્પતને ચ મમાત્મજાન્। સન્તપ્યમાના બહુધા વાશમાના પ્રધાવતી
ઉડતી કે પડતી વખતે, મારી સંતાનો અનેક રીતે પીડાઈ રહ્યા છે, ત્યારે તેમની માતા રડતી અને દોડી રહી છે, તો તેઓ કેવી રીતે બચશે?
જરિતારિઃ કથં પુત્રઃ સારિસૃક્કઃ કથં ચ મે। સ્તમ્બમિત્રઃ કથં દ્રોણઃ કથં સા ચ તપસ્વિની
મારો પુત્ર જરિતારી કેવી રીતે બચશે? સારિસૃક્કો, સ્તંભમિત્ર, દ્રોણ અને તેમની તપસ્વિ માતા કેવી રીતે બચશે?
લાલપ્યમાનં તમૃષઇં મન્દપાલં તથા વને। લપિતા પ્રત્યુવાચેદં સાસૂયમિવ ભારત
જ્યારે મંડપાલ વનમાં આ રીતે દુઃખ વ્યક્ત કરી રહ્યો હતો, ત્યારે લપિતાએ થોડું ગુસ્સાથી તેને જવાબ આપ્યો, હે ભારત.
ન તે પુત્રેષ્વવેક્ષાઽસ્તિ યાનૃષીનુક્તવાનસિ। તેજસ્વિનો વીર્યવન્તો ન તેષાં જ્વલનાદ્ભયમ્
તમે તમારા પુત્રોની ચિંતા જ નથી કરતા, જ્યારે તમે ઋષિઓને કહ્યું છે; તેઓ શક્તિશાળી અને પરાક્રમી છે, તેમને અગ્નિથી કોઈ ડર નથી.
ત્વયાઽગ્નૌ તે પરીતાશ્ચ સ્વયં હિ મમ સન્નિધૌ। શ્રુતં તથા ચેતિ જ્વલનેન મહાત્મના
તમે તેમને અગ્નિમાં રક્ષણ આપ્યું છે અને હું પણ તેમની સાથે હાજર છું; મહાન આત્મા, તેજસ્વી દેવતાથી પણ આવું સાંભળ્યું છે.