સંશયો વહ્નિરાગચ્છેદ્દૃષ્ટં વાયોર્નિવર્તનમ્। મૃત્યુર્નો બિલવાસિભ્યો બિલે સ્યાન્નાત્ર સંશયઃ
અગ્નિ આવે તો સંશય છે; પણ પવનની દિશા બદલાઈ ગઈ છે એ જોઈ છે. બિલમાં રહેતાં માટે મૃત્યુ નિશ્ચિત છે—આમાં કોઈ શંકા નથી.
નિઃસંશયાત્સંશયિતો મૃત્યુર્માતર્વિશિષ્યતે। ચર ખે ત્વં યથાન્યાયં પુત્રાનાપ્સ્યસિ શોભનાન્
માતા, જ્યારે મૃત્યુ નિશ્ચિત હોય ત્યારે સંશય દૂર થઈ જાય છે; તમે યોગ્ય રીતે બહાર જાવ, અને તમને ઉત્તમ પુત્રો મળશે.
અહં વેગેન તં યાન્તમદ્રાક્ષં પતતાં વરમ્। બિલાદાખું સમાદાય શ્યેનં પુત્રા મહાબલમ્
મારે ઝડપથી જોયું કે, મહાબળવાન ગિધ્ડ, પંખીઓમાં શ્રેષ્ઠ, બિલમાંથી ઉંદરને પકડીને ઉડી ગયો, બચ્ચાઓ.
તં પતન્તં મહાવેગા ત્વરિતા પૃષ્ઠતોઽન્વગામ્। આશિષોઽસ્ય પ્રયુઞ્જાના હરતો મૂષિકં બિલાત્
તે ઝડપથી ઉડી રહ્યું હતું, ત્યારે હું પણ પાછળથી દોડી, આશીર્વાદ આપતો ગયો, જ્યારે તે ઉંદરને બિલમાંથી લઈ જતું હતું.
યો નો દ્વેષ્ટારમાદાય શ્યેનરાજ પ્રધાવસિ। ભવ ત્વં દિવમાસ્થાય નિરમિત્રો હિરણ્મયઃ
હે શ્યેનરાજ, તમે અમારા દુશ્મનને લઈ જાઓ છો અને ઝડપથી દોડો છો; હવે સ્વર્ગમાં જાઓ અને કોઈ પણ વિરોધી વગર સુખી રહો, હે સુવર્ણમય.
સ યદા ભક્ષિતસ્તેન શ્યેનેનાખુઃ પતત્રિણા। તદાહં તમનુજ્ઞાપ્ય પ્રત્યુપાયાં પુનર્ગૃહમ્
જ્યારે પંખાવાળાએ, એટલે કે શ્યેને, ઉંદરને ખાઈ લીધો, ત્યારે મેં તેને મંજૂરી આપી અને પછી ફરીથી મારા ઘરે પાછો ફર્યો.
પ્રવિશધ્વં બિલં પુત્રા વિશ્રબ્ધા નાસ્તિ વો ભયમ્। શ્યેનેન મમ પશ્યન્ત્યા હૃત આખુર્મહાત્મના
બાળકો, નિર્ભય બનીને બિલમાં પ્રવેશો; હવે તમને કોઈ ભય નથી. મેં જોઈ લીધું છે કે મહાન હૃદયવાળા શ્યેને ઉંદરને લઈ ગયો છે.
ન વિદ્મહે હૃતં માતઃ શ્યેનૈનાખું કથંચન। અવિજ્ઞાય ન શક્યામઃ પ્રવેષ્ટં વિવરં ભુવઃ
માતા, અમને ખબર નથી કે શ્યેને ઉંદરને કેવી રીતે લઈ ગયો; જ્યારે સુધી ખાતરી ન થાય, ત્યા સુધી જમીનના છિદ્રમાં જઈ શકાતું નથી.
અહં તમભિજાનામિ હૃતં શ્યેનેન મૂષિકમ્। નાસ્તિ વોઽત્ર ભયં પુત્રાઃ ક્રિયતાં વચનં મમ
હું જાણું છું કે શ્યેને ઉંદરને લઈ ગયો છે; હવે અહીં તમને કોઈ ભય નથી, બાળકો. મારા શબ્દો માનજો.
ન ત્વં મિથ્યોપચારેણ મોક્ષયેથા ભયાદ્ધિ નઃ। સમાકુલેષુ જ્ઞાનેષુ ન બુદ્ધિકૃતમેવ તત્
તમે ખોટા આશ્વાસનથી અમને ભયમાંથી મુક્ત નહીં કરો; જ્યારે સમજણ ગૂંચવાયેલી હોય, ત્યારે એ બુદ્ધિનું કામ નથી.
ન ચોપકૃતમસ્માભિર્ન ચાસ્માન્વેત્થ યે વયમ્। પીડ્યમાના બિભર્ષ્યસ્માન્કા સતી કે વયં તવ
ન તો અમે તમારો કોઈ ઉપકાર કર્યો છે, ન તો તમે જાણો છો કે અમે કોણ છીએ; દુઃખી થઈને તમે અમને સહન કરો છો—અમે તમારા માટે શું કામના, જયારે તમે સારા છો?
તરુણી દર્શીયાઽસિ સમર્થા ભર્તુરેષણે। અનુગચ્છ પતિં માતુઃ પુત્રાનાપ્સ્યસિ શોમનાન્
તમે યુવાન, સુંદર અને પતિ શોધવામાં સક્ષમ છો; માતા, પતિનું અનુસરણ કરો, તમને આનંદ આપનારા પુત્રો મળશે.
વયમસ્નિં સમાવિશ્ય લોકાનાપ્સ્યામ શોભનાન્। અથાસ્માન્ન દહેદગ્નિરાયાસ્ત્વં પુનરેવ નઃ
અમે આ બિલમાં જઈને સુંદર લોક પ્રાપ્ત કરીશું; પછી અગ્નિ અમને નહીં બળાડે, અને તમે ફરી અમને મળી શકો.
એવમુક્તા તતઃ શાર્ઙ્ગી પુત્રાનુત્સૃજ્ય ખાણ્ડવે। જગામ ત્વરિતા દેશં ક્ષેમમગ્નેરનામયમ્
આ રીતે કહેતાં, શારંગી પોતાના બાળકોને ખાંડવ વનમાં છોડી, ઝડપથી અગ્નિની સુરક્ષિત અને નિરોગી જગ્યાએ પહોંચી.
તતસ્તીક્ષ્ણાર્ચિરભ્યાગાત્ત્વરિતો હવ્યવાહનઃ। યત્ર શાર્ઙ્ગા વભૂવુસ્તે મન્દપાલસ્ય પુત્રકાઃ
પછી તીવ્ર જ્વાળાવાળો અગ્નિ ઝડપથી ત્યાં પહોંચ્યો, જ્યાં શારંગા પક્ષીઓ, એટલે કે મંદપાલના પુત્રો, હતા.
તતસ્તં જ્વલિતં દૃષ્ટ્વા જ્વલનં તે વિહઙ્ગમાઃ। `વ્યથિતાઃ કરુણા વાચઃ શ્રાવયામાસુરન્તિકાત્।' જરિતારિસ્તતો વાક્યં શ્રાવયામાસ પાવકમ્
પછી તે જ્વલંત અગ્નિને જોઈને, એ પક્ષીઓ દુઃખી થઈ ગયા અને નજીક જ કરુણ અવાજે બોલ્યા; ત્યારબાદ જરિતારીએ અગ્નિને સંબોધીને કહ્યું.
પુરતઃ કૃચ્છ્રકાલસ્ય ધીમાઞ્જાગર્તિ પુરુષઃ। સ કૃચ્છ્રકાલં સંપ્રાપ્ય વ્યથાં નૈવૈતિ કર્હિચિત્
મુશ્કેલીના સમયે સમજદાર માણસ પહેલેથી જ સાવચેત રહે છે; મુશ્કેલી આવે ત્યારે એ કદી પણ દુઃખી થતો નથી.
યસ્તુ કૃચ્છ્રમનુપ્રાપ્તં વિચેતા નાવબુધ્યતે। સકૃચ્છ્રકાલે વ્યથિતો ન શ્રેયો વિન્દતે મહત્
પણ જે મુશ્કેલી આવે ત્યારે ગૂંચવાઈ જાય છે અને સમજતો નથી, એ મુશ્કેલીના સમયે દુઃખી થાય છે અને ક્યારેય મોટું સારા પ્રાપ્ત કરતો નથી.
ધીરસ્ત્વમસિ મેધાવી પ્રાણકૃચ્છ્રમિદં ચ નઃ। પ્રાજ્ઞઃ શૂરો બહૂનાં હિ ભવત્યેકો ન સંશયઃ
તમે સ્થિર અને બુદ્ધિશાળી છો; આ જીવતરની મુશ્કેલી અમારી છે. અનેકમાં એક જ સાચો સમજદાર અને બહાદુર હોય છે, એમાં શંકા નથી.
જ્યેષ્ઠસ્તાતો ભવતિ વૈ જ્યેષ્ઠો મુઞ્ચતિ કૃચ્છ્રતઃ। જ્યેષ્ઠશ્ચેન્ન પ્રજાનાતિ નીયાન્કિં કરિષ્યતિ
પિતાજી, મોટો પુત્ર ખરેખર મોટો કહેવાય છે; મોટો જ મુશ્કેલીમાંથી છૂટકારો અપાવે છે. જો મોટાએ નહીં જાણ્યું, તો નાના શું કરશે?
હિરણ્યરેતાસ્ત્વરિતો જલન્નાયાતિ નઃ ક્ષયમ્। સપ્તજિહ્વાનનઃ ક્રૂરો લિહાનો વિસર્પતિ
હિરણ્યરેત, તેજસ્વી અને જ્વલંત, ઝડપથી અમારા ઘર તરફ આવી રહ્યો છે; સાત જીભવાળો, ભયાનક, ચાટતો અને ફેલાતો છે.
એવં સંભાષ્ય તેઽન્યોન્યં મન્દપાલસ્ય પુત્રકાઃ। તુષ્ટુવુઃ પ્રયતા ભૂત્વા યથાઽગ્નિં શૃણુ પાર્થિવ
આ રીતે મંદપાલના પુત્રોએ એકબીજાની વચ્ચે વાત કરી અને ભક્તિપૂર્વક અગ્નિની સ્તુતિ કરી; હે રાજા, સાંભળો, તેઓએ અગ્નિને કેવી રીતે સંબોધન કર્યું.
આત્માઽસિ વાયોર્જ્વલન શરીરમસિ વીરુધામ્। યોનિરાપશ્ચ તે શુક્રં યોનિસ્ત્વમસિ ચામ્ભસઃ
હે તેજસ્વી અગ્નિ, તું પવનનો આત્મા છે, તું વનસ્પતિઓનું શરીર છે; પાણી તારો આધાર છે અને તું જ પાણીનું બીજ છે.
ઊર્ધ્વં ચાધશ્ચ સર્પન્તિ પૃષ્ઠતઃ પાર્શ્વતસ્તથા। અર્ચિષસ્તે મહાવીર્ય રશ્યમઃ સવિતુર્યથા
હે મહાવીર્ય અગ્નિ, તારી જ્વાળાઓ ઉપર, નીચે, પાછળ અને બાજુઓમાં ફેલાય છે, જેમ સૂર્યની કિરણો ચારે બાજુ જાય છે.
માતા પ્રણષ્ટા પિતરં ન વિદ્મઃ પક્ષા જાતા નૈ નો ધૂમકેતો। ન નસ્ત્રાતા વિદ્યતે વૈ ત્વદન્ય- સ્તસ્માદસ્માંસ્ત્રાહિ બાલાંસ્ત્વમગ્ને
અમારી માતા ગુમ થઈ ગઈ છે, પિતા કોણ છે એ જાણતા નથી; હે ધૂમ્રકેતુ, અમને પાંખો આવી ગઈ છે પણ તું અમારો વિનાશક નથી. તારા સિવાય અમારો કોઈ રક્ષક નથી, એટલે, હે અગ્નિ, અમ બાળકોની રક્ષા કર.
યદગ્ને તે શિવં રૂપં યે ચ તે સપ્ત હેતયઃ। તેન નઃ પરિપાહિ ત્વમાર્તાન્નઃ શરણૈષિણઃ
હે અગ્નિ, તારો જે શુભ સ્વરૂપ છે અને તારી જે સાત શક્તિઓ છે, એના દ્વારા અમ દુ:ખી અને તારી શરણમાં આવેલા લોકોની તું રક્ષા કર.
ત્વમેવૈકસ્તપસે જપ્તવેદો નાન્યસ્તપ્તા વિદ્યતે ગોષુ દેવ। ઋષીનસ્માન્બાલકાન્પાલયસ્વ પરેણાસ્માન્પ્રેહિ વૈ હવ્યવાહ
હે જપ્તવેદ, તું એકલો જ તપથી પ્રગટ છે, ગાયોમાં બીજો કોઈ તપસ્વી નથી, હે દેવ. અમ ઋષિઓ અને બાળકોની તું રક્ષા કર અને હે હવ્યવાહન, અમને પાર ઉતાર.
સર્વમગ્ને ત્વમેવૈકસ્ત્વયિ સર્વમિદં જગત્। ત્વં ધારયસિ ભૂતાનિ ભુવનં ત્વં બિભર્ષિ ચ
હે અગ્નિ, તું જ બધું છે, આ આખું જગત તારા અંદર છે. તું બધા જીવોને આધાર આપે છે, તું આખું જગત વહન કરે છે.
ત્વમગ્નિર્હવ્યવાહસ્ત્વં ત્વમેવ પરમં હવિઃ। મનીષિણસ્ત્વાં જાનન્તિ બહુધા ચૈકધાપિ ચ
તુજ અગ્નિ, તું હવ્યોને વહન કરનાર છે, તું સર્વોત્તમ હવિષ છે. વિદ્વાનો તને અનેક રૂપે અને એકરૂપે પણ ઓળખે છે.
સૃષ્ટ્વા લોકાંસ્ત્રીનિમાન્હવ્યવાહ કાલે પ્રાપ્તે પચસિ પુનઃ સમિદ્ધઃ। ત્વં સર્વસ્ય ભુવનસ્ય પ્રસૂતિ- સ્ત્વમેવાગ્ને ભવસિ પુનઃ પ્રતિષ્ઠા
હે હવ્યવાહન, તું આ ત્રણેય લોકની રચના કરી છે અને સમય આવે ત્યારે તું ફરી પ્રજ્વલિત થઈને તેમને ભસ્મ કરે છે. તું સર્વજગતની ઉત્પત્તિ છે અને ફરીથી તું જ તેની આધારશીલા છે.