ન જહૌ પુત્રશોકાર્તા જરિતા ખાણ્ડવે સુતાન્। બભાર ચૈતાન્સંજાતાન્સ્વવૃત્ત્યા સ્નેહવિક્લવા
પુત્રશોકથી વ્યાકુળ જરિતાએ ખાંડવ વનમાં પોતાના પુત્રોને ક્યારેય છોડી દીધા નહીં. પ્રેમથી ભીની, તે તેમને જન્મ્યા પછી પોતાની રીતે ઉછેરતી રહી.
તતોઽગ્નિં ખાણ્ડવં દગ્ધુમાયાન્તં દૃષ્ટવાનૃષિઃ। મન્દપાલશ્ચરંસ્તસ્મિન્વને લપિતયા સહ
પછી મંડપાલ ઋષિ લપિતા સાથે વનમાં ફરતો હતો, ત્યારે તેણે ખાંડવ વન દહન કરવા આવતો અગ્નિને જોયો.
તં સંકલ્પં વિદિત્વાગ્નેર્જ્ઞાત્વા પુત્રાંશ્ચ બાલકાન્। સોઽભિતુષ્ટાવ વિપ્રર્ષિબ્રાર્હ્મણો જાતવેદસમ્
અગ્નિનો ઈરાદો જાણીને અને પોતાના નાના પુત્રોને યાદ કરીને, એ બ્રાહ્મણ ઋષિએ જાતવેદાને સ્તુતિ કરી.
ત્વમગ્ને સર્વલોકાનાં મુખં ત્વમસિ હવ્યવાટ્
હે અગ્નિ, તું બધા લોકોએ માટે મોઢું છે; તું હવનનો વહન કરનાર છે.
ત્વમન્તઃ સર્વભૂતાનાં ગૂઢશ્ચરસિ પાવક। ત્વામેકમાહુઃ કવયસ્ત્વામાહુસ્ત્રિવિધં પુનઃ
હે પાવક, તું બધા જીવોમાં અંદર છુપાઈને ફરે છે. જ્ઞાની લોકો તને એક પણ કહે છે અને ત્રણ રૂપે પણ ઓળખે છે.
ત્વામષ્ટધા કલ્પયિત્વા યજ્ઞવાહમકલ્પયન્। ત્વયા વિશ્વમિદં સૃષ્ટં વદન્તિ પરમર્ષયઃ
તને આઠ રૂપે માનીને, યજ્ઞ વહન કરનાર બનાવ્યા. મહાન ઋષિઓ કહે છે કે આ આખું જગત તારા દ્વારા સર્જાયું છે.
ત્વદૃતે હિ જગત્કૃત્સ્નં સદ્યો નશ્યેદ્ધુતાશન। તુભ્યં કૃત્વા નમો વિપ્રાઃ સ્વકર્મવિજિતાં ગતિમ્
હે હવ્યાસન, તારા વિના આખું જગત તરત નાશ પામે. બ્રાહ્મણો તને નમન કરીને પોતાના કર્મફળથી પ્રાપ્ત થતી સ્થિતિ મેળવે છે.
ગચ્છન્તિ સહ પત્નીભિઃ સુતૈરપિ ચ શાશ્વતીમ્। ત્વામગ્ને જલદાનાહુઃ ખેવિષક્તાન્સવિદ્યુતઃ
તેઓ પત્ની અને પુત્રો સાથે શાશ્વત સ્થિતિમાં પહોંચે છે. હે અગ્નિ, તને દેવોમાં મેઘ કહેવાય છે, તું વીજળી સાથે આકાશમાં ફરે છે.
દહન્તિ સર્વભૂતાનિ ત્વત્તો નિષ્ક્રમ્ય હેતયઃ। જાતવેદસ્ત્વયૈવેદં વિશ્વં સૃષ્ટં મહાદ્યુતે
તમારી પાસેથી નીકળેલી શક્તિઓ બધાં જીવોને ભસ્મ કરી નાખે છે; હે જાતવેદ, તમારી મહાન તેજસ્વિતાથી આ આખું વિશ્વ તમારાથી જ સર્જાયું છે.
તવૈવ કર્મવિહિતં ભૂતં સર્વં ચરાચરમ્। ત્વયાપો વિહિતાઃ પૂર્વં ત્વયિ સર્વમિદં જગત્
આ જગતમાં જે કાંઈ છે, ચલાયમાન કે અચલ, બધું તમારાં કર્મોથી જ સ્થિર થયું છે; પાણી પણ પહેલા તમે જ રચ્યાં અને આ આખું જગત તમામાં જ ટકી રહ્યું છે.
ત્વયિ હવ્યં ચ કવ્યં ચ યથાવત્સંપ્રતિષ્ઠિતમ્। ત્વમેવ દહનો દેવ ત્વં ધાતા ત્વં બૃહસ્પતિઃ
દેવતાઓને અને પિતૃઓને અર્પણ થતું હવન પણ યોગ્ય રીતે તમામાં જ સ્થિત છે; તમે જ અગ્નિદેવ, તમે જ સર્જનહાર અને તમે જ બૃહસ્પતિ છો.
ત્વમશ્વિનૌ યમૌ મિત્રઃ સોમસ્ત્વમસિ ચાનિલઃ
તમે જ અશ્વિનીકુમાર, યમદ્વય, મિત્ર, સોમ અને પવન પણ છો.
તુતોષ તસ્ય નૃપતે મુનેરમિતતેજસઃ। ઉવાચ ચૈનં પ્રીતાત્મા કિમિષ્ટં કરવાણિ તે
અતિ તેજસ્વી ઋષિથી પ્રસન્ન થઈ, દેવતાએ આનંદિત હૃદયથી કહ્યું: 'તને શું જોઈએ છે? હું તારા માટે શું કરું?'
તમબ્રવીન્મન્દપાલઃ પ્રાઞ્જલિર્હવ્યવાહનમ્। પ્રદહન્ખાણ્ડવં દાવં મમ પુત્રાન્વિસર્જય
મંડપાલાએ હાથ જોડીને અગ્નિદેવને કહ્યું: 'જ્યારે તમે ખાંડવવન સળગાવો, ત્યારે મારા પુત્રોને આગથી બચાવજો.'
તથેતિ તત્પ્રતિશ્રુત્ય ભગવાન્હવ્યવાહનઃ। ખાણ્ડવે તેન કાલે ન પ્રજજ્વાલ દિદક્ષયા
હવ્યવાહન દેવતાએ 'તેથી' કહી વચન આપ્યું અને એ સમયે ખાંડવવન સળગાવવાનું મનમાં રાખીને આગ લગાવી નહીં.
તતઃ પ્રજ્વલિતે વહ્નૌ શાર્ઙ્ગકાસ્તે સુદુઃખિતાઃ। વ્યથિતાઃ પરમોદ્વિગ્ના નાધિજગ્મુઃ પરાયણમ્
પછી જ્યારે અગ્નિ પ્રજ્વલિત થયો, ત્યારે શાર્ણગક પક્ષીઓ ખૂબ દુઃખી અને ગભરાઈ ગયા, અને તેમને ક્યાંય આશરો મળતો ન હતો.
નિશામ્ય પુત્રકાન્બાલાન્માતા તેષાં તપસ્વિની। જરિતા શોકદુઃખાર્તા વિલલાપ સુદુઃખિતા
પોતાના નાના પુત્રોના રડવાનું સાંભળીને, તેમની તપસ્વિ માતા જરિતા ભારે શોક અને દુઃખથી વ્યાકુળ થઈને રડવા લાગી.
અયમગ્નિર્દહન્કક્ષમિત આયાતિ ભીષણઃ। જગત્સંદીપયન્ભીમો મમ દુઃખવિવર્ધનઃ
આ અગ્નિ, જે બધું સળગાવી નાખે છે, ભયાનક રૂપે આવી રહ્યો છે; આખું જગત દહન કરે છે અને મારું દુઃખ વધારી રહ્યો છે.
ઇમે ચ માં કર્ષયન્તિ શિશવો મન્દચેતસઃ। અબર્હાશ્ચરણૈર્હીનાઃ પૂર્વેષાં નઃ પરાયણાઃ
આ નાના બાળકો, જેઓ બળહીન અને મૂર્ખ છે, મને બહુ પીડા આપે છે; એ બેચારા પગમાં તાકાત વગર છે અને પૂર્વજોની જેમ કોઈ આશરો પણ નથી.
ત્રાસયંશ્ચાયમાયાતિ લેલિહાનો મહીરુહાન્। અજાતપક્ષાશ્ચ સુતા ન શક્તાઃ સરણે મમ
આ અગ્નિ ડરાવતો અને વૃક્ષોને ચાટતો આવી રહ્યો છે; મારા પુત્રો હજી પાંખવાળા નથી, એટલે મારા સાથે ભાગી શકે તેમ નથી.
આદાય ચ ન શક્નોમિ પુત્રાંસ્તરિતુમાત્મના। ન ચ ત્યક્તુમહં શક્તા હૃદયં દૂયતીવ મે
હું મારા પુત્રોને લઈને પોતાને બચાવી શકતી નથી; અને તેમને છોડી જવાનો પણ મારા માટે શક્ય નથી—મારું હૃદય ફાટી જાય છે.
કં તુ જહ્યામહં પુત્રં કમાદાય વ્રજામ્યહમ્। કિંનુ મે સ્યાત્કૃતં કૃત્વા મન્યધ્વં પુત્રકાઃ કથમ્
હું કયા પુત્રને છોડી દઉં અને કયા પુત્રને લઈને જાઉં? આવું કરીને શું સારું થશે? મને કહો, પુત્રો, હવે હું શું કરું?
ચિન્તયાના વિમોક્ષં વો નાધિગચ્છામિ કિંચન। છાદયિષ્યામિ વો ગાત્રૈઃ કરિષ્યે મરણં સહ
તમને કેવી રીતે બચાવું એ વિચારું છું તો પણ કોઈ ઉપાય દેખાતો નથી; હવે હું મારા શરીરથી તમને ઢાંકી દઈશ અને તમારી સાથે મરી જઈશ.
જરિતારૌ કુલં હ્યેતજ્જ્યેષ્ઠત્વેન પ્રતિષ્ઠિતમ્। સારિસૃક્કઃ પ્રજાયેત પિતૄણાં કુલવર્ધનઃ
જરિતાના કુળમાં જ્યેષ્ઠ તરીકે સ્થાન મળ્યું છે; સારિસૃક્ક પૂર્વજોના કુળને વધારવા માટે જન્મ્યો છે.
સ્તમ્બમિત્રસ્તપઃ કુર્યાદ્દ્રોણો બ્રહ્મવિદાં વરઃ। ઇત્યેવમુક્ત્વા પ્રયયૌ પિતા વો નિર્ઘૃણઃ પુરા
સ્તંભમિત્રે તપ કરવું જોઈએ અને દ્રોણ તો બ્રહ્મવિદ્યોમાં શ્રેષ્ઠ છે; આમ કહી, તમારાં પિતા કઠોર હૃદયથી કદીકાળે ચાલ્યા ગયા.
કમુપાદાય શક્યેયં ગન્તું કષ્ટાઽઽપદુત્તમા। કિં નુ કૃત્વા કૃતં કાર્યં ભવેદિતિ ચ વિહ્વલા। નાપશ્યત્સ્વધિયા મોક્ષં સ્વસુતાનાં તદાનલાત્
એકને લઈને હું આ મોટી મુશ્કેલીમાંથી બચી શકું, પણ એમાં શું સારું થશે? એમ વિચારીને, દુઃખથી વ્યાકુળ થઈ, એ સમયે પોતાના પુત્રોને આગમાંથી બચાવવાનો કોઈ ઉપાય જરિતાને દેખાયો નહીં.
એવં બ્રુવાણાં શાર્ઙ્ગાસ્તે પ્રત્યૂચુરથ માતરમ્। સ્નેહમુત્સૃજ્ય માતસ્ત્વં પત યત્ર ન હવ્યવાટ્
આવું કહેતાં શાર્ણ્ગાઓએ પોતાની માતાને જવાબ આપ્યો: 'માતા, હવે પ્રેમ છોડો અને ત્યાં જાઓ જ્યાં અગ્નિ ન પહોંચે.'
અસ્માસ્વિહ વિનષ્ટેષુ ભવિતારઃ સુતાસ્તવ। ત્વયિ માતર્વિનષ્ટાયાં ન નઃ સ્યાત્કુલસન્તતિઃ
અહીં અમે નાશ પામીએ તો પણ તમને પુત્રો મળશે; પણ માતા, તમે જ નાશ પામો તો અમારા કુટુંબની વંશ પરંપરા ટકી શકશે નહીં.
અન્વવેક્ષ્યૈતદુભયં ક્ષેમં સ્યાદ્યત્કુલસ્ય નઃ। તદ્વૈ કર્તું પરઃ કાલો માતરેષ ભવેત્તવ
આ બંને વાતો વિચારીએ તો અમારા કુટુંબનું કલ્યાણ એમાં છે કે, માતા, તમે બચો; હવે એ પ્રમાણે પગલું ભરવાનો સમય આવ્યો છે.
મા ત્વં સર્વવિનાશાય સ્નેહં કાર્ષીઃ સુતેષુ નઃ। ન હીદં કર્મ મોઘં સ્યાલ્લોકકામસ્ય નઃ પિતુઃ
માતા, અમારે માટેના પ્રેમમાં બધાનો નાશ ન થવા દો; પિતાજીએ લોકહિત માટે જે કાર્ય કર્યું છે, તે વ્યર્થ ન જવું જોઈએ.