તત્રાહં તત્કરિષ્યામિ યદર્થમિદમાવૃતમ્। ફલમેતસ્ય તપસઃ કથયધ્વં દિવૌકસઃ
હું ત્યાં એ કામ કરીશ, જેના માટે આ બધું છુપાવાયું છે. દેવો, કહો તો, આ તપશ્ચર્યાનો શું ફળ છે?
ઋણિનો માનવા બ્રહ્મઞ્જાયન્તે યેન તચ્છૃણુ। ક્રિયાભિર્બ્રહ્મચર્યેણ પ્રજયા ચ ન સંશયઃ
હે બ્રહ્મા, સાંભળો, માણસો કઈ રીતે ઋણમાં જન્મે છે. તે તો વિધિઓ, બ્રહ્મચર્ય અને સંતાનથી થાય છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
તદપાક્રિયતે સર્વં યજ્ઞેન તપસા સુતૈઃ। તપસ્વી યજ્ઞકૃચ્ચાસિ ન ચ તે વિદ્યતે પ્રજા
યજ્ઞ, તપ અને સંતાનથી એ બધું દૂર થઈ જાય છે. તું તો તપસ્વી અને યજ્ઞકર્તા છે, પણ તને સંતાન નથી.
ત ઇમે પ્રસવસ્યાર્થે તવ લોકાઃ સમાવૃતાઃ। પ્રજાયસ્વ તતો લોકાનુપભોક્ષ્યસિ પુષ્કલાન્
આ બધા લોક તારા સંતાન માટે અટકાવાયા છે. તું સંતાન ઉત્પન્ન કર, પછી તું અનેક લોકોએ આનંદથી ભોગવી શકીશ.
પુન્નામ્નો નરકાત્પુત્રસ્ત્રાયતે પિતરં શ્રુતિઃ। તસ્માદપત્યસન્તાને યતસ્વ બ્રહ્મસત્તમ
શાસ્ત્ર કહે છે કે પુત્ર પોતાના પિતાને પુન્ નામના નરકમાંથી બચાવે છે. એટલે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ, તું સંતાનની વૃદ્ધિ માટે પ્રયત્ન કર.
તચ્છ્રુત્વા મન્દપાલસ્તુ વચસ્તેષાં દિવૌકસામ્। ક્વ નુ શીઘ્રમપત્યં સ્યાદ્બહુલં ચેત્યચિન્તયત્
દેવતાઓના એ વચન સાંભળીને મંડપાલાને વિચાર આવ્યો—'હું કઈ રીતે અને ક્યાં ઝડપથી ઘણાં સંતાન મેળવી શકું?'
સ ચિન્તયન્નભ્યગચ્છત્સુબહુપ્રસવાન્ખગાન્। શાર્ઙ્ગિકાં શાર્ઙ્ગકો ભૂત્વા જરિતાં સમુપેયિવાન્
એ રીતે વિચારતો, તે બહુ સંતાન આપતી પક્ષીઓ પાસે ગયો. શાર્ણિક પક્ષી બનીને તે જરિતા પાસે પહોંચ્યો.
તસ્યાં પુત્રાનજનયચ્ચતુરો બ્રહ્મવાદિનઃ। તાનપાસ્ય સ તત્રૈવ જગામ લપિતાં પ્રતિ
તે જરિતામાં તેણે ચાર બ્રહ્મજ્ઞાની પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા. તેમને ત્યાં જ મૂકી, પછી તે લપિતા પાસે ગયો.
બાલાન્સ તાનણ્ડગતાન્સહ માત્રા મુનિર્વને। તસ્મિન્ગતે મહાભાગે લપિતાં પ્રતિ ભારત
એ બાળકો, માતા સાથે અંડામાં જ, વનમાં રહી ગયા. એ મહાન આત્માએ, હે ભરત, લપિતા પાસે જતા, તેમને ત્યાં જ છોડ્યા.
અપત્યસ્નેહસંયુક્તા જરિતા બહ્વચિન્તયત્। તેન ત્યક્તાનસંત્યાજ્યાનૃષીનણ્ડગતાન્વને
સંતાનના પ્રેમથી ભરેલી જરિતા ખૂબ ચિંતામાં પડી. વનમાં અંડામાં રહેલા, પિતા દ્વારા છોડી દેવાયેલા પણ છોડી ન શકાય એવા ઋષિ પુત્રોને લઈ તે સતત વિચારે છે.
ન જહૌ પુત્રશોકાર્તા જરિતા ખાણ્ડવે સુતાન્। બભાર ચૈતાન્સંજાતાન્સ્વવૃત્ત્યા સ્નેહવિક્લવા
પુત્રશોકથી વ્યાકુળ જરિતાએ ખાંડવ વનમાં પોતાના પુત્રોને ક્યારેય છોડી દીધા નહીં. પ્રેમથી ભીની, તે તેમને જન્મ્યા પછી પોતાની રીતે ઉછેરતી રહી.
તતોઽગ્નિં ખાણ્ડવં દગ્ધુમાયાન્તં દૃષ્ટવાનૃષિઃ। મન્દપાલશ્ચરંસ્તસ્મિન્વને લપિતયા સહ
પછી મંડપાલ ઋષિ લપિતા સાથે વનમાં ફરતો હતો, ત્યારે તેણે ખાંડવ વન દહન કરવા આવતો અગ્નિને જોયો.
તં સંકલ્પં વિદિત્વાગ્નેર્જ્ઞાત્વા પુત્રાંશ્ચ બાલકાન્। સોઽભિતુષ્ટાવ વિપ્રર્ષિબ્રાર્હ્મણો જાતવેદસમ્
અગ્નિનો ઈરાદો જાણીને અને પોતાના નાના પુત્રોને યાદ કરીને, એ બ્રાહ્મણ ઋષિએ જાતવેદાને સ્તુતિ કરી.
ત્વમગ્ને સર્વલોકાનાં મુખં ત્વમસિ હવ્યવાટ્
હે અગ્નિ, તું બધા લોકોએ માટે મોઢું છે; તું હવનનો વહન કરનાર છે.
ત્વમન્તઃ સર્વભૂતાનાં ગૂઢશ્ચરસિ પાવક। ત્વામેકમાહુઃ કવયસ્ત્વામાહુસ્ત્રિવિધં પુનઃ
હે પાવક, તું બધા જીવોમાં અંદર છુપાઈને ફરે છે. જ્ઞાની લોકો તને એક પણ કહે છે અને ત્રણ રૂપે પણ ઓળખે છે.
ત્વામષ્ટધા કલ્પયિત્વા યજ્ઞવાહમકલ્પયન્। ત્વયા વિશ્વમિદં સૃષ્ટં વદન્તિ પરમર્ષયઃ
તને આઠ રૂપે માનીને, યજ્ઞ વહન કરનાર બનાવ્યા. મહાન ઋષિઓ કહે છે કે આ આખું જગત તારા દ્વારા સર્જાયું છે.
ત્વદૃતે હિ જગત્કૃત્સ્નં સદ્યો નશ્યેદ્ધુતાશન। તુભ્યં કૃત્વા નમો વિપ્રાઃ સ્વકર્મવિજિતાં ગતિમ્
હે હવ્યાસન, તારા વિના આખું જગત તરત નાશ પામે. બ્રાહ્મણો તને નમન કરીને પોતાના કર્મફળથી પ્રાપ્ત થતી સ્થિતિ મેળવે છે.
ગચ્છન્તિ સહ પત્નીભિઃ સુતૈરપિ ચ શાશ્વતીમ્। ત્વામગ્ને જલદાનાહુઃ ખેવિષક્તાન્સવિદ્યુતઃ
તેઓ પત્ની અને પુત્રો સાથે શાશ્વત સ્થિતિમાં પહોંચે છે. હે અગ્નિ, તને દેવોમાં મેઘ કહેવાય છે, તું વીજળી સાથે આકાશમાં ફરે છે.
દહન્તિ સર્વભૂતાનિ ત્વત્તો નિષ્ક્રમ્ય હેતયઃ। જાતવેદસ્ત્વયૈવેદં વિશ્વં સૃષ્ટં મહાદ્યુતે
તમારી પાસેથી નીકળેલી શક્તિઓ બધાં જીવોને ભસ્મ કરી નાખે છે; હે જાતવેદ, તમારી મહાન તેજસ્વિતાથી આ આખું વિશ્વ તમારાથી જ સર્જાયું છે.
તવૈવ કર્મવિહિતં ભૂતં સર્વં ચરાચરમ્। ત્વયાપો વિહિતાઃ પૂર્વં ત્વયિ સર્વમિદં જગત્
આ જગતમાં જે કાંઈ છે, ચલાયમાન કે અચલ, બધું તમારાં કર્મોથી જ સ્થિર થયું છે; પાણી પણ પહેલા તમે જ રચ્યાં અને આ આખું જગત તમામાં જ ટકી રહ્યું છે.
ત્વયિ હવ્યં ચ કવ્યં ચ યથાવત્સંપ્રતિષ્ઠિતમ્। ત્વમેવ દહનો દેવ ત્વં ધાતા ત્વં બૃહસ્પતિઃ
દેવતાઓને અને પિતૃઓને અર્પણ થતું હવન પણ યોગ્ય રીતે તમામાં જ સ્થિત છે; તમે જ અગ્નિદેવ, તમે જ સર્જનહાર અને તમે જ બૃહસ્પતિ છો.
ત્વમશ્વિનૌ યમૌ મિત્રઃ સોમસ્ત્વમસિ ચાનિલઃ
તમે જ અશ્વિનીકુમાર, યમદ્વય, મિત્ર, સોમ અને પવન પણ છો.
તુતોષ તસ્ય નૃપતે મુનેરમિતતેજસઃ। ઉવાચ ચૈનં પ્રીતાત્મા કિમિષ્ટં કરવાણિ તે
અતિ તેજસ્વી ઋષિથી પ્રસન્ન થઈ, દેવતાએ આનંદિત હૃદયથી કહ્યું: 'તને શું જોઈએ છે? હું તારા માટે શું કરું?'
તમબ્રવીન્મન્દપાલઃ પ્રાઞ્જલિર્હવ્યવાહનમ્। પ્રદહન્ખાણ્ડવં દાવં મમ પુત્રાન્વિસર્જય
મંડપાલાએ હાથ જોડીને અગ્નિદેવને કહ્યું: 'જ્યારે તમે ખાંડવવન સળગાવો, ત્યારે મારા પુત્રોને આગથી બચાવજો.'
તથેતિ તત્પ્રતિશ્રુત્ય ભગવાન્હવ્યવાહનઃ। ખાણ્ડવે તેન કાલે ન પ્રજજ્વાલ દિદક્ષયા
હવ્યવાહન દેવતાએ 'તેથી' કહી વચન આપ્યું અને એ સમયે ખાંડવવન સળગાવવાનું મનમાં રાખીને આગ લગાવી નહીં.
તતઃ પ્રજ્વલિતે વહ્નૌ શાર્ઙ્ગકાસ્તે સુદુઃખિતાઃ। વ્યથિતાઃ પરમોદ્વિગ્ના નાધિજગ્મુઃ પરાયણમ્
પછી જ્યારે અગ્નિ પ્રજ્વલિત થયો, ત્યારે શાર્ણગક પક્ષીઓ ખૂબ દુઃખી અને ગભરાઈ ગયા, અને તેમને ક્યાંય આશરો મળતો ન હતો.
નિશામ્ય પુત્રકાન્બાલાન્માતા તેષાં તપસ્વિની। જરિતા શોકદુઃખાર્તા વિલલાપ સુદુઃખિતા
પોતાના નાના પુત્રોના રડવાનું સાંભળીને, તેમની તપસ્વિ માતા જરિતા ભારે શોક અને દુઃખથી વ્યાકુળ થઈને રડવા લાગી.
અયમગ્નિર્દહન્કક્ષમિત આયાતિ ભીષણઃ। જગત્સંદીપયન્ભીમો મમ દુઃખવિવર્ધનઃ
આ અગ્નિ, જે બધું સળગાવી નાખે છે, ભયાનક રૂપે આવી રહ્યો છે; આખું જગત દહન કરે છે અને મારું દુઃખ વધારી રહ્યો છે.
ઇમે ચ માં કર્ષયન્તિ શિશવો મન્દચેતસઃ। અબર્હાશ્ચરણૈર્હીનાઃ પૂર્વેષાં નઃ પરાયણાઃ
આ નાના બાળકો, જેઓ બળહીન અને મૂર્ખ છે, મને બહુ પીડા આપે છે; એ બેચારા પગમાં તાકાત વગર છે અને પૂર્વજોની જેમ કોઈ આશરો પણ નથી.
ત્રાસયંશ્ચાયમાયાતિ લેલિહાનો મહીરુહાન્। અજાતપક્ષાશ્ચ સુતા ન શક્તાઃ સરણે મમ
આ અગ્નિ ડરાવતો અને વૃક્ષોને ચાટતો આવી રહ્યો છે; મારા પુત્રો હજી પાંખવાળા નથી, એટલે મારા સાથે ભાગી શકે તેમ નથી.