મહાભારતમ્

नारायणं सुरगुरुं जगदेकनाथं' भक्तप्रियं सकललोकनमस्कृतं च। त्रैगुण्यवर्जितमजं विभुमाद्यमीशं वन्दे भवघ्नममरासुरसिद्धवन्द्यम्

હું નારાયણને વંદન કરું છું, જે દેવતાઓના ગુરુ છે, સમગ્ર જગતના એકમાત્ર સ્વામી છે, ભક્તોને પ્રિય છે, બધા લોકોએ વંદિત છે, ત્રણ ગુણોથી રહિત છે, અજન્મા છે, સર્વવ્યાપી છે, પ્રથમ અને સર્વશક્તિમાન છે, સંસારના વિનાશક છે, દેવ, અસુર અને સિદ્ધો દ્વારા પૂજિત છે.

नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे। ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान्

મહાન ધર્મને નમસ્કાર, સર્જનહાર કૃષ્ણને નમસ્કાર; બ્રાહ્મણોને વંદન કરીને, હવે હું શાશ્વત ધર્મો કહું છું.

ॐ नमो भगवते वासुदेवाय। ॐ नमः पितामहाय। ॐ नमः प्रजापतिभ्यः। ॐ नमः कृष्णद्वैपायनाय। ॐ नमः सर्वविघ्नविनायकेभ्यः

ૐ, ભગવાન વાસુદેવને નમસ્કાર; ૐ, પિતામહને નમસ્કાર; ૐ, સર્વ પ્રજાપતિઓને નમસ્કાર; ૐ, કૃષ્ણદ્વૈપાયનને નમસ્કાર; ૐ, સર્વ વિઘ્નો દૂર કરનારને નમસ્કાર.

रोमहर्षणपुत्र उग्रश्रवाः सौतिः पौराणिको नैमिशारण्ये शौनकस्य कुलपतेर्द्वादशवार्षिके सत्रे

રોમહર્ષણપુત્ર ઉગ્રશ્રવાઃ, જે સૌતિ અને પુરાણજ્ઞાની હતા, તેઓ નૈમિષારણ્યમાં શૌનક કુળપતિના બાર વર્ષના યજ્ઞમાં આવ્યા.

सुखासीनानभ्यगच्छद्ब्रह्मर्षीन्संशितव्रतान्। विनयावनतो भूत्वा कदाचित्सूतनन्दनः

ક્યારેક સૌતપુત્ર વિનયપૂર્વક, કઠોર વ્રત ધારણ કરનાર બ્રહ્મર્ષિઓ પાસે, જે આરામથી બેઠા હતા, પહોંચ્યા.

तमाश्रममनुप्राप्य नैमिशारण्यवासिनः। `उवाच तानृषीन्सर्वान्धन्यो वोऽस्म्यद्यदर्शनात्

તે આશ્રમમાં પહોંચીને, નૈમિષારણ્યના રહેવાસી બધા ઋષિઓને કહ્યું: 'આજે તમારો દર્શન મળ્યો એટલે હું ધન્ય થયો.'

वेद वैयासिकीः सर्वाः कथा धर्मार्यैसंहिताः। वक्ष्यामि वो द्विजश्रेष्ठाः शृण्वन्त्वद्य तपोधनाः

હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજગણો, હું આજે તમને વ્યાસજી દ્વારા રચાયેલી સર્વ ધર્મમય અને પવિત્ર કથાઓ કહું છું; હે તપસ્વીઓ, ધ્યાનથી સાંભળો.

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नैमिशारण्यवासिनः। चित्रा श्रोतुं कथास्तत्र परिव्रुस्तपस्विनः

તેના આ વચનો સાંભળીને, નૈમિષારણ્યના તપસ્વી ઋષિઓ, અદ્ભુત કથાઓ સાંભળવા ઉત્સુક થઈને ત્યાં એકત્રિત થયા.

अभिवाद्य मुनींस्तांस्तु सर्वानेव कुताञ्जलिः। अपृच्छत्स तपोवृद्धिं सद्भिश्चैवाभिपूजितः

બધા ઋષિઓને જોડેલા હાથથી વંદન કરીને, અને સજ્જનો દ્વારા સન્માન પામીને, તેણે તેમની તપસ્યા કેવી ચાલી રહી છે તે પૂછ્યું.

अथ तेषूपविष्टेषु सर्वेष्वेव तपस्विषु। निर्दिष्टमासनं भेजे विनयाद्रौमहर्षणिः

પછી, બધા તપસ્વીઓ બેઠા ત્યારે, રોમહર્ષણપુત્ર વિનયપૂર્વક પોતાને નિર્ધારિત આસન પર બેઠા.

सुखासीनं ततस्तं तु विश्रान्तमुपलक्ष्य च। अथापृच्छदृषिस्तत्र कश्चित्प्रस्तावयन्कथाः

પછી, જ્યારે તે આરામથી બેઠા અને વિશ્રાંતિ પામ્યા, ત્યારે ત્યાંના એક ઋષિએ કથા શરૂ કરતાં પ્રશ્ન પૂછ્યા.

कुत आगम्यते सौते क्वचायं विहृतस्त्वया। कालः कमलपत्राक्ष शंसैतत्पृच्छतो मम

હે સૌતિ, તું ક્યાંથી આવ્યો છે? તું ક્યાં ફર્યો છે? હે કમળની આંખવાળા, હું પૂછું છું, મને સમય પણ કહો.

एवं पृष्टोऽब्रवीत्सम्यग्यथावद्रौमहर्षणिः। वाक्यं वचनसंपन्नस्तेषां च चरिताश्रयम्

આ રીતે પૂછવામાં આવતા, રોમહર્ષણપુત્રે યોગ્ય રીતે અને યોગ્ય શબ્દોમાં, તેમના કાર્યોને આધારે જવાબ આપ્યો.

तस्मिन्सदसि विस्तीर्णे मुनीनां भावितात्मनाम्

તે વિશાળ સભામાં, શુદ્ધ મનવાળા ઋષિઓ વચ્ચે,

समीपे पार्थिवेन्द्रस्य सम्यक्पारिक्षितस्य च। कृष्णद्वैपायनप्रोक्ताः सुपुण्या विविधाः कथाः

પારિક્ષિત રાજા, જે યોગ્ય રીતે પરીક્ષિત હતા, તેમના નજીક, કૃષ્ણદ્વૈપાયન દ્વારા કહેલી પવિત્ર અને વિવિધ કથાઓ સંભળાવવામાં આવી.

कथिताश्चापि विधिवद्या वैशंपायनेन वै। श्रुत्वाऽहं ता विचित्रार्था महाभारतसंश्रिताः

અને વૈશંપાયન દ્વારા પણ, મહાભારતથી સંકળાયેલી, અદ્ભુત અર્થવાળી કથાઓ યોગ્ય રીતે કહવામાં આવી, જે મેં સાંભળી.

बहूनि संपरिक्रम्य तीर्थान्यायतनानि च। समन्तपञ्चकं नाम पुण्यं द्विजनिषेवितम्

ઘણા તીર્થો અને પવિત્ર સ્થાનોની યાત્રા કરીને, હું દ્વિજગણો દ્વારા સેવિત એવા પવિત્ર સમંતપંચક ખાતે પહોંચ્યો.

गतवानस्मि तं देशं युद्धं यत्राभवत्पुरा। कुरूणां पाण्डवानां च सर्वेषां च महीक्षिताम्

હું એ સ્થાન પર ગયો હતો, જ્યાં પ્રાચીન સમયમાં કુરુઓ, પાંડવો અને ધરતીના બધા રાજાઓ વચ્ચે યુદ્ધ થયું હતું.

दिदृक्षुंरागतस्तस्मात्समीपं भावतामिह। आयुष्मन्तः सर्व एव ब्रह्मभाता हि मे मताः।। अस्मिन्यज्ञे महाभङ्गाः सूर्यपावकवर्चसः

એ બધું જોવા માટે હું તમારી પાસે આવ્યો છું; તમે બધા દીર્ઘાયુ છો અને મને તો તમે બ્રહ્મરૂપ જ દેખાઓ છો. આ યજ્ઞમાં, સૂર્ય અને અગ્નિ જેવી તેજસ્વી મહાન ઋષિઓ અહીં એકત્ર થયા છે.

कृताभिषेकाः शुचयः कृतजप्या हुताग्नयः। भवन्त आसते स्वस्था ब्रवीमि किमहं द्विजाः

અભિષેક કરીને, શુદ્ધ થઈ, જપ પૂરા કરીને અને અગ્નિમાં હવન કરીને, તમે બધા શાંતિથી અહીં બેઠા છો; હે દ્વિજો, હવે હું શું કહું?

पुराणसंहिताः पुण्याः कथा धर्मार्थसंश्रिताः। इतिवृत्तं नरेन्द्राणामृषीणां च महात्मनाम्

પવિત્ર અને ધર્મ-અર્થથી ભરપૂર પ્રાચીન વાર્તાઓમાં, મહાન રાજાઓ અને ઋષિઓના કાર્યો વર્ણવાયા છે.

द्वैपायनेन यत्प्रोक्तं पुराणं परमर्षिणा। सुरैर्ब्रह्मर्षिभिश्चैव श्रुत्वा यदभिपूजितम्

દ્વૈપાયન નામના મહાન ઋષિએ જે પુરાણ કહેલું, અને દેવો તથા બ્રહ્મર્ષિઓએ શ્રવણ કરીને જેનું સન્માન કર્યું હતું—

तस्याख्यानवरिष्ठस्य विचित्रपदपर्वणः। सूक्ष्मार्थन्याययुक्तस्य वेदार्थैर्भूषितस्य च

તે શ્રેષ્ઠ કથા, જેમાં વિવિધ અને રસપ્રદ અધ્યાયો છે, સૂક્ષ્મ અર્થ અને તર્કથી યુક્ત છે, અને જે વેદોના તત્ત્વોથી શોભાયમાન છે—

भारतस्येतिहासस्य पुण्यां ग्रन्थार्थसंयुताम्। संस्कारोपगतां ब्राह्मीं नानाशास्त्रोपबृंहिताम्

તે મહાભારતનું પવિત્ર ઇતિહાસ, જે ગ્રંથના અર્થથી ભરેલું, સુંદર રીતે રચાયેલું, બ્રાહ્મી ભાષામાં વ્યક્ત થયેલું અને અનેક શાસ્ત્રોથી સમૃદ્ધ છે—

जनमेजयस्य यां राज्ञो वैशंपायन उक्तवान्। यथावत्स ऋषिः पृष्टः सत्रे द्वैपायनाज्ञया

જે ઋષિ વૈશંપાયનેએ રાજા જનમેજયને, દ્વૈપાયનના આદેશથી, જેમ પ્રશ્ન પૂછાયો તેમ સાચું-સાચું સંભળાવ્યું હતું—

वेदैश्चतुर्भिः सयुक्तां व्यासस्याद्भुतकर्मणः। संहितां श्रोतुमिच्छामः पुण्यां पापभयापहाम्

જે સંહિતા ચારેય વેદ સાથે સંકળાયેલી છે, વ્યાસના અદ્ભુત કાર્યોનું ફળ છે, પવિત્ર છે અને પાપના ભયને દૂર કરે છે—એ સાંભળવાની અમારી ઇચ્છા છે.

आद्यं पुरुषमीशानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम्। ऋतमेकाक्षरं ब्रह्म व्यक्ताव्यक्तं सनातनम्

પ્રથમ પુરુષ, સર્વશક્તિમાન, બહુવાર પૂજાયેલો અને બધા માનવોમાં શ્રેષ્ઠ, એક અક્ષર સત્ય, બ્રહ્મ, પ્રગટ અને અપ્રગટ, અને સદાય અવિનાશી—

असच्च सच्चैव च यद्विश्वं सदसतः परम् परावराणां स्रष्टारं पुराणं परमव्ययम्

જે અસત્ અને સત્, સમગ્ર જગત અને સત્-અસત્ કરતાં પણ પર છે; જે સર્વોચ્ચ અને નીચા બધાનું સર્જન કરે છે, પ્રાચીન, સર્વોપરી અને અવિનાશી છે—

मङ्गल्यं मङ्गलं विष्णुं वरेण्यमनघं शुचिम्। नमस्कृत्य हृषीकेशं चराचरगुरुं हरिम्

મંગલમય, સર્વમંગલ, વિશ્નુ, શ્રેષ્ઠ, નિર્દોષ, શુદ્ધ, હૃષીકેશ, જડ-ચેતન બધાના ગુરુ અને હરિને વંદન કરીને—