నాలుగవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఆపై పరమార్థాన్ని వివరించటం మొదలైంది. ఇది ఆకాశం లాంటిది—ఎటువంటి ఉన్నతమైనదీ, తక్కువదీ కాదు; ఇక్కడ నిత్యమైన అక్షరాన్ని పలకడం ఎలా సాధ్యం, ఎందుకంటే అన్ని లీలలు, లీలలేని స్థితులు కూడా లయమయ్యాయి. ‘తత్త్వమసి’ వంటి ఉపదేశాల ద్వారా, నిజమైన సత్యం ఆత్మలో స్థాపించబడింది: నీవే అది, నీకు ఎటువంటి పరిమితులు లేవు, అందరితో సమంగా ఉన్నావు. ఓ మనసా, నువ్వు సర్వసమంగా ఉన్నప్పుడు ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? పైకి, క్రిందకి లేని స్థితిలో, అందరితో సమానంగా ఉన్నావు; లోపల, బయట అనే భేదం లేదు, ఒక్కటే సమత; ఏకత్వాన్ని దాటి ఉన్నావు, మరి మనసా, ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? కల్పిత భావనలపై విచారణ లేదు, కారణ–ఫలితాలపై విచారణ లేదు; మాటల ముడిపడటానికి అతీతమైన సమతలో ఉన్నావు. ఓ మనసా, సమతలో ఉన్నప్పుడు ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? అక్కడ జ్ఞాన సమాధి లేదా అజ్ఞాన సమాధి లేదు; స్థలం లేదా స్థలరహిత సమాధి లేదు; కాలం లేదా కాలరహిత సమాధి లేదు. ఓ మనసా, సమతలో ఉన్నప్పుడు ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? ఇక్కడ గడప–ఆకాశం లేదు, గడప లేదు; దేహధారి లేదా ఆత్మ లేదు; కారణ–ఫలితాల విభాగం లేదు. ఓ మనసా, సమతలో ఉన్నప్పుడు ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? ఇక్కడ విముక్తి స్థితి ఎప్పుడూ ఉంది, చిన్నదీ, పెద్దదీ అనే భేదాలు లేవు; వృత్తం, కోణం అనే విభాగాలు లేవు. ఓ మనసా, సమతలో ఉన్నప్పుడు ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? ఇక్కడ శూన్యత లేదా అశూన్యత లేదు; పవిత్రత లేదా అపవిత్రత లేదు; మొత్తం లేదా మిగిలినదేమీ లేదు. సమతే ఉన్నప్పుడు మనసా, ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? ఇక్కడ భేదం లేదా అభేదం అనే పరిశీలన లేదు; లోపలి, బయట అనుసంధానాలపై విచారణ లేదు; శత్రువు, మిత్రుడు అనే భావం లేదు; సమతే ఉంది. ఓ మనసా, ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? ఇక్కడ శిష్యుడు, గురువు అనే తత్వం లేదు; చలనం, అచలనం అనే విచారణ లేదు; విముక్తి ఎల్లప్పుడూ, అన్ని చోట్లా నిరంతరంగా ఉంది. సమతలో ఉన్నప్పుడు మనసా, ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? ఇక్కడ రూపం లేదా అరూపం లేదు; భేదం లేదా అభేదం లేదు; సృష్టి లేదా లయ లేదు. సమతలో ఉన్నప్పుడు మనసా, ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? ధర్మం, పాపం అనే బంధనం లేదు; ప్రాణి, మృతుడు అనే కర్మలు చేయడం ఎలా? శుద్ధమైన, నిష్కళంకమైన సమతలో ఉన్నప్పుడు మనసా, ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? ఇక్కడ స్థితి లేదా అస్థితి లేదు; కోరిక లేదా కోరికలేమి లేదు; చైతన్యం, అజ్ఞానం కూడా విముక్తితో సమం. సమతలో ఉన్నప్పుడు మనసా, ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? ఇక్కడ తత్వం ఎల్లప్పుడూ తత్వమే; అనుసంధానం లేదా విఛేదం లేవు. అన్నీ స్వేచ్ఛగా, సమంగా ఉన్నప్పుడు మనసా, ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? ఇల్లు లేకపోయినా, గుడిసె అయినా, అందరూ సమాన సహచరులు; ఇక్కడ పరమార్థం ఆసక్తి, అనాసక్తి లేనిది; జ్ఞానం, అజ్ఞానం అతీతం. సమతలో ఉన్నప్పుడు మనసా, ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? ఇక్కడ మార్పు లేదా అమార్పు అనే అసత్యం లేదు; భేదం లేదా అభేదం అనే అసత్యం లేదు. నిజం ఆత్మలో మాత్రమే ఉంటే, సమతలో ఉన్నప్పుడు మనసా, ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? ఇక్కడ అన్ని భూతాలు నిజంగా సమానంగా ఉన్నాయి; అవన్నీ నిరంతరంగా ఉన్నాయి; అవన్నీ అచలంగా ఉన్నాయి. సమతలో ఉన్నప్పుడు మనసా, ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? ఇక్కడ వివేచన లేదా అవివేచన అనే అజ్ఞానం లేదు; కల్పన లేదా అకాల్పన అనే అజ్ఞానం లేదు. నిరంతర జ్ఞానం మాత్రమే ఉన్నప్పుడు, సమతలో ఉన్నప్పుడు మనసా, ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? ఇక్కడ విముక్తి స్థితి లేదు, బంధన స్థితి లేదు, పుణ్య స్థితి లేదు, పాప స్థితి లేదు; సంపూర్ణత లేదా శూన్యత లేదు. సమతలో ఉన్నప్పుడు మనసా, ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? రంగు, అరంగు లేని సమత, కారణ–ఫలిత భేదం లేని సమత, భేదం–అభేదం లేని సమత ఉన్నప్పుడు మనసా, ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? ఇక్కడ చైతన్యం అన్ని చోట్లా నిరంతరం ఉంది; అది ఎక్కడైనా అచలంగా ఉంది; ద్వంద్వాది లేని చైతన్యం మాత్రమే ఉంది. సమతలో ఉన్నప్పుడు మనసా, ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? అది పూర్తిగా నిరంతరం, సర్వవ్యాపి; పూర్తిగా శుద్ధమైనది, అచలమైనది, సర్వవ్యాపి; పగలు, రాత్రి లేని సర్వవ్యాపి. సమతలో ఉన్నప్పుడు మనసా, ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? ఇక్కడ బంధన–మోక్షం కలిసే స్థితి లేదు; ఐక్యం–విభాగం కలిసే స్థితి లేదు; తర్కం–అతర్కం కలిసే స్థితి లేదు. సమతలో ఉన్నప్పుడు మనసా, ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? ఇక్కడ కాలం, అకాలం లయమయ్యాయి; అణువు, సూక్ష్మమైనదీ లయమయ్యాయి; కేవలం శుద్ధసత్యమే మిగిలింది. సమతలో ఉన్నప్పుడు మనసా, ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? ఇక్కడ దేహం లేదా దేహరహితత్వం లేదు; పరమార్థం స్వప్నం, సుషుప్తికి అతీతం; పరమార్థం వ్యక్తీకరణ, అవ్యక్తీకరణకు అతీతం. సమతలో ఉన్నప్పుడు మనసా, ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? ఆకాశంలా — శుద్ధమైనది, విశాలమైనది, అందరితో సమంగా, అన్ని భేదాలకు అతీతమైనది, అందరిలో ఒకటే; తత్వం, వ్యాప్తి, మార్పు లేవు. సమతలో ఉన్నప్పుడు మనసా, ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? ఇక్కడ ధర్మం, అధర్మం అతీతం; పదార్థం, అపదార్థం దాటి పోయాయి; కోరిక, కోరికలేమి దాటి పోయాయి. సమతలో ఉన్నప్పుడు మనసా, ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? ఇక్కడ సుఖం, దుఃఖం లేవు, సమతే ఉంది; శోకం, అశోకం దాటి పోయాయి; గురువు, శిష్యుడు దాటి పోయారు, సత్యమే పరమార్థం. సమతలో ఉన్నప్పుడు మనసా, ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? ఇక్కడ మొక్క, తత్వం, వ్యాప్తి లేవు; చలనం, నిశ్చలత, సమత్వం, భేదం లేవు; విచారణ, అవిచారణ లేవు. సమతలో ఉన్నప్పుడు మనసా, ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? ఇక్కడ తత్వమే అన్ని తత్వాల సమాహారం; అది తన స్వభావ భేదంగా చెప్పబడుతుంది; ఇంద్రియాల క్రియలు వస్తువులపై అసత్యం. సమతలో ఉన్నప్పుడు మనసా, ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? శాస్త్రాలు అనేక విధాలుగా చెబుతున్నాయి—ఈ జగత్, ఆకాశం మొదలుకొని, మాయామృగత్రిష్ణిక వలె అని; కానీ అన్నీ ఒకటే, నిరంతరంగా, సమంగా ఉన్నప్పుడు మనసా, ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? అతడు పొందుతాడు, పొందడు—అక్కడ ఎటువంటి గుర్తు, చిహ్నం లేదు; సమత్వరసంలో లీనమై, ధ్యానశుద్ధిగా, పరమ అవధూతుడు సత్యాన్ని ప్రకటించెను. ఇలా అయిదవ అధ్యాయం ముగిసింది. శాస్త్రాలు అనేక విధాలుగా చెబుతున్నాయి—మనం, ఈ జగత్, ఆకాశం మొదలుకొని, మాయామృగత్రిష్ణిక వలె అని; కానీ అన్నీ ఒకటే, నిరంతరమైనది, అత్యంత మంగళకరమైనది, అసమానమైనది అయితే, అక్కడ ఎటువంటి పోలిక ఉండగలదు? పరమార్థం భేదం, అభేదం దాటి, కర్మ, అకర్మ దాటి ఉంటే, అన్నీ ఒకటే, నిరంతరం, మంగళకరం అయితే, అక్కడ పూజ లేదా తపస్సు ఎలా ఉంటుంది? మనసే నిరంతరమైనది, సర్వవ్యాపి, పరిమితి, విశాలతలకు అతీతం; మనసే నిరంతరమైనది, మంగళకరమైనది. దాన్ని మనస్సు లేదా వాక్కుతో ఎలా పట్టుకోగలరు? పగలు–రాత్రి అనే భేదం లయమైతే, ఉద్భవించినదీ, ఉద్భవించనిదీ లయమైతే, అన్నీ ఒకటే, నిరంతరమైనవి, మంగళకరమైనవి అయితే, అక్కడ సూర్యుడు, చంద్రుడు, అగ్ని ఎలా ఉంటాయి? కోరిక, కోరికలేమి అనే భేదం లయమైతే, కర్మ, అకర్మ అనే భేదం లయమైతే, అన్నీ ఒకటే, నిరంతరమైనవి, మంగళకరమైనవి అయితే, మనస్సులో లోపలి, బయట అనే భేదం ఎలా ఉంటుంది? ఇక్కడ తత్వం లేదా అతత్వం లేదు; శూన్యత లేదా అశూన్యత లేదు; అన్నీ ఒకటే, నిరంతరమైనవి, మంగళకరమైనవి అయితే, మొదటి, చివరి అనే భావన ఎలా ఉంటుంది?