పరమార్థ తత్వం ఆనంద స్వరూపమా? ఆనంద స్వరూపం కాదా? జ్ఞాన స్వరూపమా? ఈ ప్రశ్నలు తలెత్తవచ్చు. కానీ, పరమ ‘నేను’ మాత్రమే ఉన్నప్పుడు, అది ఆకాశ స్వరూపంగా ఉన్నప్పుడు, దానికి ఈ భేదాలు ఎలా వర్తిస్తాయి? జ్ఞానం అగ్ని, వాయువు లేనిది; భూమి, నీరు లేనిది; అది వచ్చే పోయే స్వభావం కానిది; ఆకాశంలా విస్తృతమైనది. నేను శూన్య రూపం కాదు, అశూన్య రూపం కాదు; పవిత్రమైన రూపం కాదు, అపవిత్రమైన రూపం కాదు; రూపమూ కాదు, అరూపమూ కాదు. నా స్వరూపమే పరమార్థం. కాబట్టి, ఈ లోకాన్ని వదిలేయాలి, త్యాగాన్ని కూడా పూర్తిగా వదిలేయాలి. త్యాగం, అత్యాగం అనే విషం సహజమైనది, అమరమైనది, స్వభావంగా ఎప్పుడూ ఉండే శాశ్వతమైనది. ఇక్కడ మూడవ అధ్యాయం ముగుస్తుంది. ఇక్కడ neither ఆహ్వానం ఉంది, nor నిష్క్రమణ ఉంది; మరి పువ్వులు, ఆకులు ఎలా ఉంటాయి? ధ్యానమూ, మంత్రమూ, శివారాధన ఏ విధంగా ఉండగలదు? నాకు బంధమూ లేదు, మోక్షమూ లేదు; పవిత్రత, అపవిత్రత నాకు వర్తించదు; యోగంలో ఏకత్వమూ, వియోగమూ నాకు ఉండవు; నేను నిజంగా విముక్తుడిని, ఆకాశంలా విస్తృతుడిని. ఈ సమస్తం నిజంగా ఉద్భవిస్తుంది, ఇదంతా అబద్ధంగా ఉద్భవిస్తుంది; కానీ నాకు ఈ ద్వంద్వం ఎప్పుడూ కలగలేదు—నేను నా స్వరూపంలో లీనమై, దుఃఖరహితుడిని. నాకు రంగుతోనూ, రంగులేకుండా కానూ ఏదీ లేదు; లోపల, బయట అనే భావన లేదు; లోపల ఏ విభాగమూ ప్రకాశించదు—నేను నా స్వరూపంలో లీనమై, దుఃఖరహితుడిని. నాకు అజ్ఞానమూ లేదు, జ్ఞానమూ లేదు; నా స్వభావమైన జ్ఞానం కూడా కలగలేదు. జ్ఞానం, అజ్ఞానం గురించి ఎలా చెప్పగలను? నేను నా స్వరూపంలో లీనమై, దుఃఖరహితుడిని. నేను పుణ్యంతోనూ, పాపంతోనూ సంబంధం లేను; బంధమూ, మోక్షమూ నాకు వర్తించదు; ఏకత్వమూ, వియోగమూ నాకు కనబడవు—నేను నా స్వరూపంలో లీనమై, దుఃఖరహితుడిని. ఎప్పుడూ నాకు ఉన్నతమూ, తక్కువదూ లేదు; మధ్యస్థత కూడా లేదు; స్నేహితుడూ, శత్రువూ లేరు. లాభ, నష్టాల గురించి ఎలా చెప్పగలను? నేను నా స్వరూపంలో లీనమై, దుఃఖరహితుడిని. నేను ఆరాధకుడిని కాదు, ఆరాధ్యుడిని కాదు; నాకు ఉపదేశమూ లేదు, కార్యమూ లేదు. చైతన్య స్వరూపం గురించి ఎలా చెప్పగలను? నేను నా స్వరూపంలో లీనమై, దుఃఖరహితుడిని. ఇక్కడ వ్యాపకుడు, వ్యాపితుడు లేరు; నివాసమూ, అనివాసమూ లేవు. శూన్యమూ, అశూన్యమూ గురించి ఎలా చెప్పగలను? నేను నా స్వరూపంలో లీనమై, దుఃఖరహితుడిని. నాకు గ్రహీత, గ్రాహ్యం లేవు; కారణం, ఫలం లేవు. ఊహించదగినదీ, ఊహించనిదీ గురించి ఎలా చెప్పగలను? నేను నా స్వరూపంలో లీనమై, దుఃఖరహితుడిని. నాకు విభజన చేసేవాడు, విభజితుడు లేరు; జ్ఞాత, జ్ఞేయం లేరు. రాకపోకల గురించి ఎలా చెప్పగలను, ప్రియమైనవాడా? నేను నా స్వరూపంలో లీనమై, దుఃఖరహితుడిని. నాకు శరీరమూ లేదు, శరీరరహితుడిని కూడా కాదు; బుద్ధి, మనస్సు, ఇంద్రియాలు లేవు. రాగద్వేషాల గురించి ఎలా చెప్పగలను? నేను నా స్వరూపంలో లీనమై, దుఃఖరహితుడిని. ఇక్కడ స్పష్టంగా వేరు కనిపించే రూపం లేదు, దాచిన రూపం కూడా లేదు. ఏకత్వం, విభాగం గురించి ఎలా చెప్పగలను, మిత్రమా? నేను నా స్వరూపంలో లీనమై, దుఃఖరహితుడిని. నేను ఇంద్రియనిగ్రహి కాదు, అనిగ్రహి కాదు; నాకు నియమం, నియమరాహిత్యం ఎప్పుడూ కలగలేదు. విజయ, పరాజయాల గురించి ఎలా చెప్పగలను? నేను నా స్వరూపంలో లీనమై, దుఃఖరహితుడిని. నేను రూపమూ, అరూపమూ కాదు; ఆది, అంత్యం, మధ్యం నాకు లేవు. బలహీనత, బలవంతత గురించి ఎలా చెప్పగలను? నేను నా స్వరూపంలో లీనమై, దుఃఖరహితుడిని. మరణమా, అమృతమా, విషమా, అమృతమా, ప్రియమైనవాడా, నాకు ఎప్పుడూ కలగవు; పవిత్రత, అపవిత్రత గురించి ఎలా చెప్పగలను, నేను ముక్తిస్వరూపుడిని, వ్యాధిరహితుడిని. నాకు స్వప్నమూ లేదు, జాగరణమూ లేదు; యోగాసనం లేదు; రాత్రీ, పగలు లేవు. నాల్గవ స్థితి, అనర్థ స్థితి గురించి ఎలా చెప్పగలను, నేను ముక్తిస్వరూపుడిని, వ్యాధిరహితుడిని. నన్ను చైతన్యంగా తెలుసుకో, సమస్తాన్ని దాటి ఉన్నవాడిని; మాయ, అమాయ నాకు ఎప్పుడూ రాదు. సంధ్యాదికర్మలు గురించి ఎలా చెప్పగలను, నేను ముక్తిస్వరూపుడిని, వ్యాధిరహితుడిని. నన్ను చైతన్యంగా తెలుసుకో, సమస్త సమాధులతో ఏకీకృతుడిని; లింగరహితుడిని; ఏకత్వం, వియోగం గురించి ఎలా చెప్పగలను, నేను ముక్తిస్వరూపుడిని, వ్యాధిరహితుడిని. నేను మూర్ఖుడిని కాదు, పండితుడిని కాదు; మౌనం, అమౌనం నాకు వర్తించవు. తర్కం, వాదం గురించి ఎలా చెప్పగలను, నేను ముక్తిస్వరూపుడిని, వ్యాధిరహితుడిని. నాకు తండ్రి, తల్లి, కుటుంబం, కులం లేదు; జననం, మరణం ఎప్పుడూ లేదు. మోహం, మాయ గురించి ఎలా చెప్పగలను, నేను ముక్తిస్వరూపుడిని, వ్యాధిరహితుడిని. నాకు అస్తమయం లేదు, ఉదయం ఎప్పుడూ లేదు; ప్రకాశం, అప్రమేయం నాకు వర్తించదు. సంధ్యాదికర్మలు గురించి ఎలా చెప్పగలను, నేను ముక్తిస్వరూపుడిని, వ్యాధిరహితుడిని. నన్ను సందేహం లేకుండా, కలత లేకుండా, నిరంతరంగా, మలినం లేకుండా తెలుసుకో; నేను ముక్తిస్వరూపుడిని, వ్యాధిరహితుడిని. జ్ఞానులు అన్ని ధ్యానాలను, సకల కర్మలను వదిలేస్తారు; త్యాగామృతాన్ని పానం చేస్తారు, ప్రియమైనవాడా, ఎందుకంటే నేను ముక్తిస్వరూపుడిని, వ్యాధిరహితుడిని. అక్కడ, అక్కడే, కోరికల సంకేతం లేని చోట, సమత్వంలో లీనమై, విచారణ ద్వారా శుద్ధుడై, పరమ అవధూతుడు సత్యాన్ని పలుకుతాడు. ఇక్కడ నాల్గవ అధ్యాయం ముగుస్తుంది. ఓం. ఇక్కడ ఆకాశంలా ఉన్న, ఉన్నతత, నీచత అనే విచారణకు అతీతమైన తత్వం చెప్పబడింది. అక్షరం అనశ్వరం గురించి ఎలా పలకగలం, ఎందుకంటే అన్ని లీల, అలీలలు నశించిపోయాయి. ‘తత్ త్వం అస్తి’ వంటి ఉపదేశాల ద్వారా సత్యం ఆత్మలో స్థాపించబడింది: నువ్వే ఆ పరమాత్మవు, అన్ని పరిమితులనుంచి విముక్తుడవు, సమంగా ఉన్నావు; మరి ఓ మనసా, సమత్వాన్ని కలిగి ఉండగా ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? పైన, కింద అనే భేదం లేకుండా, లోపల, బయట అనే భేదం లేకుండా, ఏకత్వంలో ఉన్నావు; ఒక్కటే అనే భావన లేకుండా ఉన్నావు, మనసా, సమత్వంలో ఉండగా ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? కల్పిత భావనల గురించి విచారణ లేదు, కారణ–ఫల సంబంధం గురించి విచారణ లేదు; పదాల కలయికల నుండి విముక్తుడవు, సమత్వంలో ఉన్నావు—మనసా, ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? జ్ఞాన, అజ్ఞాన సమాధి లేదు; స్థలం, ఆస్థానం సమాధి లేదు; కాల, అకాల సమాధి లేదు; మనసా, సమత్వంలో ఉన్నప్పుడు ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? పాత్రాకాశం లేదు, పాత్ర లేదు; జీవుడు లేదు, ఆత్మ లేదు; కారణ–ఫల విభాగం లేదు; మనసా, సమత్వంలో ఉన్నప్పుడు ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? ఇక్కడ ముక్తి స్థితి ఎప్పుడూ ఉంది; దీర్ఘ, హ్రస్వ అనే భేదాలు లేవు; వృత్త, కోణ విభాగం లేదు; మనసా, సమత్వంలో ఉన్నప్పుడు ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? ఇక్కడ శూన్యమూ, అశూన్యమూ లేదు; పవిత్రత, అపవిత్రత లేదు; సమస్తమూ, అసమస్తమూ లేదు; మనసా, సమత్వంలో ఉన్నప్పుడు ఎందుకు విచారిస్తున్నావు? ఇక్కడ భేద, అభేద విచారణ లేదు; అంతర్గత, బాహ్య సంబంధాల గురించి విచారణ లేదు; శత్రువు, మిత్రుడు అనే భావన లేదు; సమత్వంలో ఉన్నప్పుడు మనసా, ఎందుకు విచారిస్తున్నావు?