ఈ జగత్తులో చలించునవి, అచలములు అన్నీ కూడా, వాటి స్వభావం నుండి ఉద్భవించి, స్థిరంగా ఉండి, చివరికి లయమవుతాయి. నీటిలో నుండి బుడగలు, నురుగు పుట్టి, చివరికి మళ్లీ నీటిలో కలిసిపోవడంలా, ఈ సర్వ సృష్టి కూడా పరమాత్మ స్వరూపంలో నుండే ఉద్భవించి, స్థితి చెంది, చివరికి లయమవుతుంది. అటువంటి స్థితిలో, నిత్యమైన స్వరూపాన్ని, పరమేశ్వరుని, మనిషి సాక్షాత్కరించగలడు. అక్కడ శ్వాస నియంత్రణ లేదు, దృష్టి నియంత్రణ లేదు, ఆసనమూ లేదు; జ్ఞానం లేదు, అజ్ఞానం లేదు, నాడుల కదలిక కూడా లేదు. అటువంటి స్థితిలోనే నిత్య స్వరూపమైన పరమేశ్వరుని సాక్షాత్కరించవచ్చు. అక్కడ భిన్నత లేదు, ఏకత్వం లేదు, రెండింటి కలయిక లేదు, వేరుదనం లేదు; సూక్ష్మత, పొడవు, విశాలత, శూన్యత, కొలత, వస్తువు, సమత్వం ఏదీ ఉండదు. అటువంటి స్థితిలోనే పరమాత్మను పొందవచ్చు. విధిగా ఉండటం, అవిధిగా ఉండటం, చిత్తాన్ని సరిగ్గా స్థిరపరచడం లేదా అలా చేయకపోవడం, క్రియ కలిగి ఉండటం లేదా లేకపోవడం—ఇవి ఏవీ అక్కడ ప్రభావితం చేయవు. అటువంటి స్థితిలో పరమాత్మను తెలుసుకోవచ్చు. అక్కడ మనస్సు లేదు, బుద్ధి లేదు, శరీరం లేదు, ఇంద్రియాలు లేవు; సూక్ష్మభూతాలు, స్థూలభూతాలు, అహంకారం, ఆకాశ స్వభావం కూడా లేవు. అటువంటి స్థితిలో పరమాత్మను తెలుసుకోవచ్చు. సృష్టి, లయ సమయంలో, యోగి పరమాత్మను పొందినప్పుడు, అతని మనస్సు విభజనలేనిదిగా మారిపోతుంది. అప్పుడు శుద్ధి, అశుద్ధి, లక్షణాల భావన, నియమాలు, నిషేధాలు అన్నీ కూడా అతనికి సమానంగా ఉంటాయి. అక్కడ మనస్సు, వాక్కు కూడా వివరించలేకపోతే, గురువు బోధ ఎలా సాధ్యమవుతుంది? అయినా, గురువు ఈ ఉపదేశాన్ని చెప్పినప్పుడు, దాని సత్యం సమంగా వెలుగుచేస్తుంది. ఇలా రెండవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇక్కడ గుణాలు, నిర్గుణాలు అనే విభజన లేదు; ఏమి లేదు; ఆకర్షణ, ద్వేషం లేని, నిర్మలమైన, వివరాల లేని, గుణ, నిర్గుణ లేని, వ్యాపకమైన, విశ్వరూపుడైన పరమశివుని, ఆకాశ స్వరూపుడైన శివుని నేను ఎలా పూజించగలను? వర్ణభేదాలు లేని, ఎప్పుడూ శివుడే; ఈ కారణ-కార్య రూపమే పరమశివుడు. భేదాలు లేని నేను స్వచ్ఛమైన శివుడిని; నా స్వంత ఆత్మను నా లోపలే ఎలా పూజించగలను, సుమిత్రా? వేరే మూలం లేక, మూలరహితుడిగా నేను ఎప్పుడూ ఉనికిలో ఉన్నాను; పొగ లేక, పొగ లక్షణం లేక, దీపం లేక, దీప లక్షణం లేక, నేను ఎప్పుడూ ఉనికిలో ఉన్నాను; నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు స్వరూపాన్ని కలిగి ఉన్నాను. ఇక్కడ ఆకాంక్ష లేని ఆకాంక్షను ఎలా చెప్పగలను? అనాసక్తి అయిన ఆసక్తిని ఎలా వివరించగలను? సారరహితమైన సారాన్ని ఎలా వర్ణించగలను? నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు స్వరూపాన్ని కలిగి ఉన్నాను. సర్వమునకు అద్వైత రూపాన్ని ఎలా చెప్పగలను? ద్వైత రూపాన్ని ఎలా వివరించగలను? శాశ్వతత, అశాశ్వతతను ఎలా చెప్పగలను? నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు స్వరూపాన్ని కలిగి ఉన్నాను. నేను స్థూలమూ కాదు, సూక్ష్మమూ కాదు, రావడం, పోవడం లేవు; ఆది, మధ్య, అంతం లేనిది; ఎత్తు, తక్కువ కూడా కాదు. నిజంగా చెప్పగలను—నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు స్వరూపాన్ని కలిగి ఉన్నాను. చైతన్యం అన్నీ ఇంద్రియాలు, ఆకాశంలా; చైతన్యం అన్నీ వస్తువులు, ఆకాశంలా; చైతన్యం ఏకరూపమైనది, నిర్మలమైనది, బంధనమూ లేదు, మోక్షమూ లేదు. నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు స్వరూపాన్ని కలిగి ఉన్నాను. నన్ను గ్రహించటం కష్టం, సులభం అనే భేదం లేదు, ప్రియమైనవాడా; నన్ను చూడటం కష్టం, సులభం అనే భేదం లేదు; నా రూపానికి దగ్గరగా ఉండటం అనే భేదం లేదు. నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు స్వరూపాన్ని కలిగి ఉన్నాను. నిష్క్రియను కాల్చే అగ్ని నేను; దుఃఖాన్ని, దుఃఖాభావాన్ని కాల్చే అగ్ని నేను; శరీరముతో, శరీరములేనిదిగా ఉండటాన్ని కాల్చే అగ్ని నేను. నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు విశాలతను కలిగి ఉన్నాను. పాపరహితత్వాన్ని, పాపాన్ని కాల్చే అగ్ని నిజంగా నేను; ధర్మాన్ని, అధర్మాన్ని కాల్చే అగ్ని నిజంగా నేను; బంధాన్ని, మోక్షాన్ని కాల్చే అగ్ని నిజంగా నేను. నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు విశాలతను కలిగి ఉన్నాను. ఉనికీ, అనునికీ, ఏకత్వమూ నాకు లేదు, బిడ్డా; యోగమూ, అయోగమూ నాకు లేదు; మనసు, మనస్సు లేనిది నాకు లేదు. నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు విశాలతను కలిగి ఉన్నాను. మాయా, మాయా రహిత భావన నాకు లేదు; దుఃఖం, దుఃఖ రహిత భావన నాకు లేదు; లోభం, లోభ రహిత భావన నాకు లేదు. నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు విశాలతను కలిగి ఉన్నాను. ఈ సంసార సూత్రం నాకు ఎప్పుడూ లేదు; తృప్తి సుఖం నాకు ఎప్పుడూ లేదు; అజ్ఞాన బంధం నాకు ఎప్పుడూ లేదు. నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు విశాలతను కలిగి ఉన్నాను. సంసారపు ధూళి వల్ల నాకు మార్పు లేదు; దుఃఖపు చీకటి వల్ల నాకు మార్పు లేదు; స్వభావాన్ని కలిగించే గుణం వల్ల నాకు మార్పు లేదు. నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు విశాలతను కలిగి ఉన్నాను. నాకు బాధను కలిగించే నియమం లేదు; బాధతో కలిసిన మనస్సు నాకు లేదు; ఈ ‘నేను’ అనే భావన నాకు లేదు. నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు విశాలతను కలిగి ఉన్నాను. నాకు కదలిక ఆగిపోవడం, అచలంగా ఉండటం, ఊహించిన సృష్టి ఏదీ లేదు; కల, జాగరణ అంతం లేదు; మేలు, చెడు లేదు; సారము, సార రహితము, చలనం, అచలనం ఏదీ లేదు. నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు విశాలతను కలిగి ఉన్నాను. ఇది తెలిసినది కాదు, తెలిసినవాడు కాదు, కారణంతో తర్కించదగినది కాదు; ఇది వాక్కు అందని, మనస్సు, బుద్ధి అందని స్థితి. కాబట్టి నిజాన్ని నేను ఎలా చెప్పగలను? నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు విశాలతను కలిగి ఉన్నాను. పరమార్థం విభజన లేనిది, అవిభజన లేనిది; లోపల, బయట కూడా కాదు—దాన్ని ఎలా వర్ణించగలం? అది సృష్టికి ముందుంది, అనాసక్తమైంది; నిజంగా ఏదీ లేదు. నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు విశాలతను కలిగి ఉన్నాను. నేనే పరమార్థం, కామాది దోషాలు లేనిది; నేనే పరమార్థం, విధి వంటి దోషాలు లేనిది; నేనే పరమార్థం, సంసార దుఃఖం లేనిది. నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు విశాలతను కలిగి ఉన్నాను. మూడు స్థితులు లేనప్పుడు, నాల్గవది ఎలా ఉంటుంది? మూడు కాలాలు లేనప్పుడు, దిశలు ఎలా ఉంటాయి? పరమశాంతి స్థితి, పరమార్థం. నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు విశాలతను కలిగి ఉన్నాను. పొడవు, చిన్నదనం—నాకు ఇక్కడ వ్యత్యాసం లేదు; వెడల్పు, పొడవు—నాకు వ్యత్యాసం లేదు; మూలలు, వృత్తాలు—నాకు వ్యత్యాసం లేదు. నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు విశాలతను కలిగి ఉన్నాను. తల్లి, తండ్రి, బిడ్డ మొదలయిన వారు ఎప్పుడూ నాది కాదు; పుట్టినవారు, మరణించినవారు—మనస్సు కాని, మరేదీ నాది కాదు. ఈ పరమార్థం స్థిరంగా, కలత లేనిదిగా ఉంటుంది. నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు విశాలతను కలిగి ఉన్నాను. నిర్మలమైన, పరమ నిర్మలమైన, ఆలోచనలకు అందని, అనంత రూపం; మలినం లేని, పరమ మలినం లేని, ఆలోచనలకు అందని, అనంత రూపం; విభజన లేని, పరమ విభజన లేని, ఆలోచనలకు అందని, అనంత రూపం—నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు విశాలతను కలిగి ఉన్నాను. బ్రహ్మ, ఇతర దేవతలు ఇక్కడ ఎలా ఉంటారు? స్వర్గాది లోకాలు ఎలా ఉంటాయి? పరమార్థం ఒక్కటే, నిర్మలమైనది, ద్వితీయములేనిది. నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు విశాలతను కలిగి ఉన్నాను. ప్రతిక్షేపానికి అతీతమైన పవిత్రతను నేను ఎలా చెప్పగలను? శేషానికి అతీతమైన పవిత్రతను ఎలా చెప్పగలను? లక్షణాలకు అతీతమైన పవిత్రతను ఎలా చెప్పగలను? నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు విశాలతను కలిగి ఉన్నాను. నేను ఎప్పుడూ క్రియాతీతమైన పరమ క్రియను చేస్తాను; అనాసక్తి, ఆసక్తి లేనిది; శరీరంతో, శరీరరహితంగా ఉండటానికి అతీతమైన ఆనందాన్ని అనుభవిస్తాను. నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు విశాలతను కలిగి ఉన్నాను. మాయా సృష్టి నా పరిణామం కాదు; వక్రత, మాయాచారం నా పరిణామం కాదు; సత్యం, అసత్యంగా విభజించడమూ నా పరిణామం కాదు. నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు విశాలతను కలిగి ఉన్నాను. కాల విభాగాలు—ప్రభాత, సాయంత్రము నాకు లేవు; వేరుదనం నాకు లేదు; అంతర్ముఖ జాగరణ నాకు లేదు; చెవుడు, మూగ కూడా కాదు. అన్ని భావ విభేదాలకు అతీతమైన నేను, శుద్ధి, అశుద్ధి అనే నిర్వచనాలకు లోబడను. నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు విశాలతను కలిగి ఉన్నాను. నాకు గురువు, శిష్యుడు అనే భావన లేదు; నేను ఎప్పుడూ కలత లేనివాడిని; నాకు మనస్సు, మనస్సు లేనిది అనే భావన లేదు; చైతన్యం అన్ని విభేదాలను అధిగమించినది, ఎప్పుడూ కలత లేనిది. నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు విశాలతను కలిగి ఉన్నాను. ఈ అడవి వంటి నివాసాన్ని నేను ఎలా వర్ణించగలను? ఈ సంపూర్ణంగా నివృత్తమైన సందేహాన్ని ఎలా వివరించగలను? నేను ఎప్పుడూ ఒకేలా, కలత లేనివాడిని; నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు విశాలతను కలిగి ఉన్నాను. ఎప్పుడూ ప్రకాశించే నేను, చైతన్యములు, అచైతన్యములు లేనివాడిని; ఎప్పుడూ ప్రకాశించే నేను, బీజమూ, బీజరహితమూ లేనివాడిని; ఎప్పుడూ ప్రకాశించే నేను, బంధమూ, మోక్షమూ లేనివాడిని. నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు విశాలతను కలిగి ఉన్నాను. ఎప్పుడూ ప్రకాశించే నేను, సృష్టి లేనివాడిని; ఎప్పుడూ ప్రకాశించే నేను, సంసారం లేనివాడిని; ఎప్పుడూ ప్రకాశించే నేను, లయ లేనివాడిని. నేను జ్ఞానామృతాన్ని, సమరసమైన రుచిని, ఆకాశపు విశాలతను కలిగి ఉన్నాను. ఇలా పరమార్థ స్వరూపాన్ని, ఆత్మ తత్త్వాన్ని, అది ఎలా అఖండమైనదో, నిరుపమానమైనదో, సాక్షాత్కరించవచ్చు.