एकः स एव परमात्मा, यः किञ्चिदपि प्रयासं विना सर्वं चराचरं तत्त्वं सञ्चालयति, स सर्वव्यापी, अद्वितीयश्च कथं मम विभागः स्यात्? अहमेव परमः, सर्वसारस्य सारः, शिवः, न आगमनविगमनरहितः, भेदरहितः, निश्चलः च। अहं सर्वतो निर्गुणः, देवैः पूजितः, पूर्णः, न कदापि विभागं गृह्णामि, अपि देवेषु। प्रमादेन सन्देहाभावः—किं कर्तव्यमस्ति? क्रियामानः अपि, जलमध्ये उत्पन्नविलीनबुद्बुदवत् अहम्। महदादीनि भूतानि सदा एवं मिलन्ति; मृदु-द्रव-तीक्ष्ण-मधुर-तिक्तद्रव्येषु यथा। तिक्तता, शीतलता, मृदुता—यथा जले; तथा प्रकृतिपुरुषौ अपि मम अविभक्तरूपेण दृश्येते। यत् सर्वनामरहितं, सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरं, परमं, मनोबुद्धीन्द्रियगोचरातीतं, निर्मलम्, जगदधीश्वरं—तत्र स्वाभाविकता यत्र विद्यते, तत्र अहं कुतः? त्वं कुतः? चराचरं कुतः? यत् आकाशवत् उक्तं, तत् आकाशवत् एव; चैतन्यं दोषरहितं, सर्वज्ञं, पूर्णं च। न तत् पृथिव्यां चरति, न वायुनाऽपि वह्यते, न जलैः आच्छाद्यते, न अग्नौ प्रतिष्ठितम्। आकाशेन तद्व्याप्तं, किन्तु तत् केनापि न व्याप्यते; बहिः च अन्तः च, अनन्तरूपेण, अविच्छिन्नं तिष्ठति। सूक्ष्मत्वात्, अदृश्यत्वात्, निर्गुणत्वाच्च, योगिनः तदधिष्ठानरूपेण वर्णयन्ति; शनैः शनैः तदधिष्ठानमेव अधिष्ठानं भवति। किन्तु, निरन्तराभ्यासेन, यदा अधिष्ठानरहितः भवति, तदा तस्मिन्नेव लीनः, सर्वदोषगुणरहितः विलीयते। जगतः विषं, तीक्ष्णं, मोहविषादकरं, तस्य नाशाय एकमेव अमोघं सहजं अमृतं अस्ति। यत् अनुभवेन ज्ञायते, निराकारं सन्नपि साकारवत् प्रतीयते, सत्तासत्तातीतं—एतत् मध्यभाव इति कथ्यते। बहिर्जगत् व्यक्तम्, अन्तरं प्रकृतिः इति कथ्यते; अन्तः-अन्तरस्थं यत् तद् ज्ञेयम्, यथा नारिकेलजले। मिथ्याज्ञानं बहिः, सत्यमध्यमे; मध्यात् सूक्ष्मतरं यत्, तदपि ज्ञेयम्, यथा नारिकेलजले। यथा पूर्णिमायां केवलं एकः निर्मलः चन्द्रः दृश्यते, तथा एकमेव तत्त्वं द्रष्टव्यम्; द्वैतदर्शनं तु भ्रान्तिः। एवं, सर्वेषां ज्ञानभेदः न विद्यते; दाता स्थिरतां प्राप्नोति, यथा अनन्तनामगायनेषु। गुरोः ज्ञानानुग्रहेण, मूढो वा पण्डितो वा, यः सत्यं प्रबुद्धः, स संसारसागरात् विरक्तो भवति। रागद्वेषविहीनः, सर्वभूतहिते रतः, ज्ञाननिष्ठः, धृतिमान्, स परमं पदं प्राप्नोति। यथा घटभङ्गे तद्देशस्थं आकाशं महाकाशे लीयते, तथा शरीरे विनष्टे योगी स्वात्मनि, परमात्मनि, लीयते। एषा शिक्षा कर्मनिष्ठानां कृता; तेषां ज्ञानान्तेऽपि, तेषां एव मार्गः। योगनिष्ठानां तु न; तेषां ज्ञानान्तेऽपि, तेषां एव मार्गः। कर्मिणां मार्गः वाक्चक्षुषाम् उपलभ्यते; योगिनां तु मार्गः यत्रकुत्रापि, अनिर्वचनीयः, तैः एव अनुभूयते। एवं एतं मार्गं ज्ञात्वा, यो योगिभिः कल्पितः न, सर्वकल्पनान् परित्यज्य, तेषां स्वयमेव साक्षात्कारः जायते। पुण्ये स्थले, चाण्डालगृहे, वा यत्रकुत्रापि म्रियते, योगी न पुनः गर्भं पश्यति, किंतु परब्रह्मणि लीयते। यः स्वस्यैव स्वाभाविकं, अजातं, अचिन्त्यं स्वरूपं पश्यति, स यथेष्टं आचरन् अपि, दोषैः न लिप्यते; किञ्च न किञ्चित् करोति, अहंभावाभावात्, न बध्नाति, न त्यागी, न तपस्वी। रोगरहितः, असमानः, निराकारः, निरधारः, शरीररहितः, निराशः, द्वैतमोहातीतः, अविच्छिन्नशक्तिमान्—सः सः नित्यं परमात्मानं प्राप्नोति। यत्र न वेदः, न दीक्षा, न मुण्डनं, न गुरुशिष्यौ, न मन्त्रसिद्धिः, न मुद्रादिकम्—तत्र एव नित्यं आत्मानं परमेश्वरं प्राप्नोति। न शैवः, न शाक्तः, न मानवमार्गः, न स्थूलशरीरं, न रूपं, न पदा, न आरम्भः, न समाप्तिः, न पात्रम्—तत्र एव नित्यं आत्मानं परमेश्वरं प्राप्नोति। यस्य स्वभावात् सर्वं चराचरं जायते, तिष्ठति, लीयते—यथा जले फेनबुद्बुदादिकं विकारतः उत्पद्यते—तत्र एव नित्यं आत्मानं परमेश्वरं प्राप्नोति। यत्र न प्राणायामः, न दृष्टिः, न आसनं, न ज्ञानम्, न अज्ञानम्, न नाड्यः संचलनम्—तत्र एव नित्यं आत्मानं परमेश्वरं प्राप्नोति। यत्र न नानात्वं, न एकत्वं, न उभयम्, न अन्यत्वं, न अणुत्वं, न दीर्घत्वं, न महत्त्वं, न शून्यता, न प्रमाणम्, न विषयः, न समता—तत्र एव नित्यं आत्मानं परमेश्वरं प्राप्नोति। शिष्टः अपि अशिष्टः, सङ्गृहीतः अपि असङ्गृहीतः, अकरः अपि सकर्मा—तत्र एव नित्यं आत्मानं परमेश्वरं प्राप्नोति। यत्र न मनः, न बुद्धिः, न शरीरं, न इन्द्रियाणि, न तन्मात्राणि, न पञ्चमहाभूतानि, न अहंकारः, न आकाशस्वभावः—तत्र एव नित्यं आत्मानं परमेश्वरं प्राप्नोति। सृष्टिप्रलये यदा योगिनः परमात्मनि स्थितः, तदा तस्य मनः अविभक्तं; तत्र शौचाशौचं, चिह्नज्ञानं, सर्वं विधेयमविधेयम्। यत्र मनः वाक् च न गच्छतः, तत्र कुतः गुरोः उपदेशः? तथापि, गुरुणा एषा शिक्षा उक्ता, तस्य सत्यं सममिव प्रकाशते। इति द्वितीयोऽध्यायः समाप्तः। न गुणागुणविभागः, न किञ्चन, रागद्वेषविवर्जितः, विशुद्धः, निरुपाधिकः, निर्गुणः, सर्वव्यापी, विश्वरूपः—कथं अत्र आकाशस्वरूपं शिवं अहं पूजयामि? न श्वेतादिवर्णरहितः, सदा शिवः; इदं कार्यकारणं परमशिव एव। एवम्, भेदवर्जितः, अहं शुद्धः शिवः; कथं स्वात्मानं स्वस्मिनन्तः पूजयामि, हे सुमित्र?