संसारः अखण्डः सततं प्रकाशते। अहो, मायायाः महती मोहमयी चालना—द्वैताद्वैतयोः विचलनं! रूपयुक्तं रूपरहितं च सर्वदा 'नेति नेति' इति; भेदाभेदयोः मुक्तः एकः शिवः एव शेषः अस्ति। त्वं न माता, न पिता, न बान्धवः; न पत्नी, न पुत्रः, न मित्रम्। त्वं न पक्षपाती, न विरोधी—तर्हि किमर्थं चित्ते दुःखः जायते? तव, हे मनः, न दिवा, न रात्रिः, न उदयः, न अस्तम्। यः देहहीनः, तस्य देहधारणां कः बुद्धिमान् कल्पयेत्? अखण्डः न विभक्तः, न दुःखं, न सुखम्, न सर्वं, न शून्यं—आत्मानं अव्ययम् विद्धि। न अहं कर्ता, न भोक्ता; न कर्माणि, न भूतानि, न वर्तमानानि। न देहः, न देहधारी, न देहत्यागी—तर्हि 'मम' वा 'न मम' किम्? कामादि दोषाः न सन्ति, न शरीरदुःखम्। आत्मा एकः, विशालः, आकाशवत् ज्ञेयः। हे मित्र, हे मनः, वाचालता किम्? सर्वं अनुमानमात्रम्। यत् सारभूतम् उक्तम्—त्वं सत्यम्, आकाशवत् विशालः। येन केन प्रकारेण, यत्र कुत्र, मृत्युकाले अपि, योगिनः तत्र लीयन्ते—घटस्थ आकाशः यथा महाकाशे लीयते। तीर्थे वा, श्वपचगृहे वा, मृत्युकाले विस्मृतिः अपि चेत्, यः तदा देहं त्यजति, सः सर्वव्यापी मुक्तिम् प्राप्नोति। धर्मः, अर्थः, कामः, मोक्षः, सर्वाणि भूतानि—चलानि अचलानि—योगिनः मरीचिका वा मरुभूमौ जलम् इव पश्यन्ति। भूत, भविष्यत्, वर्तमान कर्माणि—न अहं करोमि, न अनुभवामि; अतः मम चित्तम् अचलम्। एकाकी, शून्यगृहे स्थितः, समत्वेन शुद्धः, अवधूतः सुखी; गर्वं त्यक्त्वा नग्नः विचरति, सर्वं केवलं आत्मनि पश्यति। यत्र चतुर्थम् त्रयाणि अतिक्रान्तम् न अस्ति, केवलं आत्मनि—न धर्मः, न अधर्मः, न बन्धः, न मोक्षः—कथम् एते सन्ति? सः पश्यति, पश्यति—न मन्त्रः, न छन्दः, न तन्त्रः; समत्वे लीनः, ध्यानशुद्धः, एषा परम् अवधूतस्य वाणी। सर्वं शून्यं, अशून्यं, सत्, असत् न अस्ति; वस्तुनः स्वरूपात् उक्तम्, शास्त्रज्ञानपूर्वम्। इति प्रथमः अध्यायः समाप्तः। बालः, विषयासक्तः, मूढः, सेवकः, गृहस्थः—गुरोः किमपि न मन्येत; रत्नम् अपवित्रे प्रविष्टम् अपि कः त्यजेत्? अत्र, काव्यगुणाः न मन्यन्ते; केवलं सारम् साधवः गृह्णन्ति। निर्गुणः, निराकारः नौका अपि पारम् इच्छन्तः वहति। यत् अचलम्, तेन प्रयत्नं विना चलम् अचलम् अपि लीयते; तस्य स्वरूपात्, चैतन्यं, शान्तम्, आकाशवत्। यः प्रयत्नं विना एकं तत्त्वं चलचलं चालयति—सर्वव्यापि, अद्वैतम्, मम कथं विभज्यते? अहम् एव परः, सर्वसारः, शिवः—आगमनगमनरहितः, निर्भेदः, अशान्तः। सर्वांशरहितः, अहम् एव, देवैः पूजितः; पूर्णः, विभाजनं न गृह्णामि, देवेषु अपि। प्रमादेन, न संशयः—किं करिष्यामि, प्रवृत्तः? जलस्य फेनः उत्पद्यते विलीयते च। महदादि तत्त्वानि सदा एवं लीयन्ते; मृदु, द्रव, तीक्ष्ण, मधुर, तिक्त पदार्थेषु। तिक्तता, शीतलता, मृदुता—यथा जले; तथा प्रकृतिः, पुरुषः मम अद्वैतः इव दृश्यते। यत् सर्वनामरहितम्, सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरम्, परमम्, मनः, बुद्धिः, इन्द्रियात् परम्, निर्मलम्, जगदधिपः। यत्र तादृशः सहजः भावः अस्ति, तत्र अहम् कatham, त्वम् कatham, चलाचलम् कatham? यः आकाशवत् उच्यते, सः आकाशवत् एव; चैतन्यं, दोषरहितम्, सर्वज्ञम्, पूर्णम्। भूमौ न गम्यते, वायुणा न वह्यते, जले न आच्छाद्यते, अग्नौ न स्थितम्। आकाशः तेन व्याप्यते, तु तेन किमपि न व्याप्यते; बाह्याभ्यन्तरम्, अनन्तम्, अविच्छिन्नम् एव तिष्ठति। सूक्ष्मत्वात्, अदृश्यत्वात्, निर्गुणत्वात्, योगिनः तं आधारम् इति वर्णयन्ति; क्रमशः, आधारः एव आधारः भवति। सतताभ्यासेन, यदा निराधारः भवति, तदा तत्र लीयमानः, सर्वगुणदोषरहितः विलीयते। जगद्विषस्य, तीव्रस्य, मोहप्रमादकारिणः, एकः अप्रमादी, सहजः अमृतः तस्य नाशाय अस्ति। यत् अनुभवेन ज्ञायते, रूपरहितम्, रूपयुक्तम् अपि, सत्-असत्-अतिरिक्तम्—एषः मध्यभावः उच्यते। बाह्यं संसारः प्रकाशितः, आभ्यन्तरम् प्रकृतिः; आभ्यन्तर-अन्तरात्मनोः मध्ये यत् तत्त्वम्, तद् ज्ञेयम्—यथा नारिकेलस्य अन्तर्जलम्। मिथ्याज्ञानम् बाह्यम्, यथार्थज्ञानम् मध्ये; मध्ये सूक्ष्मतरम् ज्ञेयम्—नारिकेलान्तर्जलम् इव। यथा पूर्णचन्द्ररात्रौ एकः निर्मलः चन्द्रः अस्ति, तथा एकत्वेन तत्त्वम् पश्येत्; द्वित्वेन पश्यति, मिथ्यादृष्टिः। एवं, मतभेदः सर्वेषु न अस्ति; दाता धैर्यं प्राप्नोति, अनन्तनामसु गीतम् इव। गुरोः ज्ञानकृपया, मूढः वा पण्डितः वा, यः सत्यं जागर्ति, सः भवसागरे विगलितवैराग्यः भवति।